GRY „KLASYCZNE” I GRY „NOWOCZESNE”

Niekiedy słyszy się sformułowania „klasyczne gry planszowe” oraz „nowoczesne gry planszowe”. Czym się różnią? Umownie przyjmuje się, że lata 90. ubiegłego wieku i przełom mileniów to czas, gdy na półkach sklepowych oprócz „klasyków” zaczęły pojawiać się gry nowej generacji – z odświeżonymi mechanikami, coraz bardziej dopracowane graficznie. To był początek tzw. gier euro. Ich nazwa brała się stąd, że zaczęło się ich najwięcej pojawiać na rynku niemieckim. W grach euro temat jest dość abstrakcyjny; mogą być o wszystkim. Ich sercem jest ich mechanika lub kilka mechanik połączonych w jedno. W takich grach zbieramy punkty: kto ma ich najwięcej, wygrywa. Proste.

CZY WARTO MIEĆ I CZY WYPOŻYCZAĆ GRY?

Na początku musimy odpowiedzieć sobie na pytanie: czy w ogóle warto wchodzić w planszówki? Według mnie odpowiedź jest jedna: oczywiście, że tak! Powstało już wiele materiałów na temat planszówek i ich odbiorców dotyczących wpływu gier na pamięć oraz rozwój umiejętności logicznego myślenia, spostrzegawczości, koordynacji oko–ręka itp. W pełni się z nimi zgadzam. Więcej: na gry planszowe patrzę również jako na narzędzie animacji (także czytelniczej) oraz – to ważne – integracji grupy. Nie mówiąc o tym, że przy grach bardzo miło spędza się czas.

A co z wypożyczaniem gier na zewnątrz? Oczywiście, jak najbardziej da się grać w nie na miejscu, ale jeśli tylko możemy sobie na to pozwolić, to przemyślmy ich wypożyczanie. W krótkie, szybkie, na 15-20 minut, bez problemu zagramy w bibliotece (np. podczas szkolnej przerwy). Co jednak z tymi, których samo rozłożenie trwa 20 minut, a w które rozgrywka – kilka godzin?

Wielu czytelników u mnie w bibliotece chwali sobie możliwość zagrania na spokojnie w domu. Oczywiście dokłada nam to dodatkowej pracy – trzeba o gry zadbać – ale ma głęboki sens, co widać w statystykach. Od momentu uruchomienia wypożyczalni gier (i dobrania odpowiednich tytułów) średnio 70% gier ciągle znajduje się poza biblioteką.

JAK DBAĆ O GRY, ABY POSŁUŻYŁY JAK NAJDŁUŻEJ?

Jak dbać o gry, aby posłużyły jak najdłużej? – to pytanie, które pojawia się zawsze i na które nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Gry planszowe to przedmiot i jak każdy przedmiot po pewnym czasie się zużyją. Nasza rola w tym, aby zużycie to nie następowało po trzech-czterech partiach. Jak sobie z tym radzić?

Koszulki na karty

Osobiście uważam, że absolutne minimum – a niekiedy jedyne wyjście, na które możemy sobie pozwolić – to koszulki na karty. Większość gier zawiera karty, które kilkukrotnie tasujemy podczas rozgrywki. W trakcie tasowania nadruki się ścierają, a karton pochłania wilgoć z dłoni. Możemy karty ubrudzić i pozostawić na nich tłuste plamy. Bez wątpienia jest to element gier, który najszybciej się zużywa. Z pomocą przychodzą koszulki na karty, które można kupić w sklepach z grami planszowymi. Należy pamiętać, aby przed zakupem sprawdzić, jakiej wielkości koszulki nam są potrzebne (jest wiele formatów kart) – np. na stronie internetowej Board Game Geek (https://boardgamegeek.com).

Takie zabezpieczenie nie należy do najtańszych, bo paczka koszulek (około stu sztuk) to koszt rzędu 10 zł w wersji standard. Grubsze (tzw. premium) podbijają cenę o kolejne 3-6 zł, a zdarza się często, że na jedną grę musimy mieć takich koszulek dwie czy trzy paczki. Jeśli istnieje taka możliwość, to rekomenduję koszulki typu premium. Nie niszczą się tak szybko jak zwykłe i rzadziej będziemy musieli je wymieniać.

Jak przechowywać karty w koszulkach? To nie jest takie oczywiste. Może się zdarzyć, że karty w koszulkach nie mieszczą się do swoich miejsc w wypraskach, które znajdują się w oryginalnym pudełku gry. Starajmy się wtedy umieścić je w miejscach innych niż te na nie przeznaczone lub po prostu pozbądźmy się oryginalnej wypraski. Takie wypraski często są niefunkcjonalne i bardziej przeszkadzają, niż pomagają.

Laminowanie kart

Czasem można się spotkać z praktyką laminowania kart, ta metoda jednak na dłuższą metę je niszczy. Laminat zaczyna się rozwarstwiać i wcale nie wystarczy na dłużej niż koszulka na karty. Różnica jest taka, że zalaminowana karta będzie nadawała się do kosza, a koszulkę zawsze można wymienić.

Żetony

W grach planszowych występują również inne komponenty, takie jak tekturowe żetony. Spotkałem się wśród graczy z praktyką zabezpieczania ich poprzez włożenie w kapsle numizmatyczne. Tak daleko bym nie szedł. Wspomniane żetony są zazwyczaj z grubszej tektury (a czasami drewniane) i ich zużycie nie następuje tak szybko.

Inserty

Dobrym pomysłem, jeśli dysponujemy dodatkowymi środkami, jest zaopatrzenie się w tzw. inserty, czyli różnego rodzaju przegródki, tacki, pudełka, które porządkują komponenty gry. Jest to dość kosztowne (czasami cena takiego insertu to równowartość gry planszowej), ale doskonale pełnią one swoją funkcję. Ponadto przyspieszają liczenie elementów oraz setup, czyli rozłożenie gry przed graniem. Jeśli mamy drukarkę 3D oraz zapas filamentu (ok. 0,5 kg filamentu na jeden insert), to możemy albo sami zaprojektować insert do konkretnej gry, albo skorzystać z gotowych rozwiązań dostępnych w sieci. Sam mam kilka takich wydrukowanych insertów.

Pudełka do gier

Spotkałem się również z próbami zabezpieczania pudełek do gier. Ich głównym zadaniem jest ochrona zawartości, dlatego wcześniej czy później wystąpią na nich wgniotki lub inne uszkodzenia mechaniczne. Największą bolączką dla planszówkowiczów są zarysowania pudełek, chociażby od zwykłego przestawiania na półkach. Nie unikniemy tego, chociaż niektórzy po zakupie gry zostawiają folię na pudełku – nacinają ją tak, aby były nią zabezpieczone góra i spód pudełka. Takie rozwiązanie sprawdzi się jednak najlepiej w porządkowaniu domowej kolekcji, a nie w instytucjach, które wielokrotnie udostępniają i wypożyczają gry planszowe.

Elementy gry

Istotnym aspektem dbania o gry planszowe jest dbanie o ich kompletność. Nie ominie nas liczenie elementów. Sformułowania w stylu „brakuje elementu, ale nie wpływa to na rozgrywkę” są absolutnie nie do przyjęcia. Jeśli ktoś otrzymał kompletną grę, to musi oddać ją kompletną. Koszulkę na karty można wymienić, uszkodzone pudełko skleić, ale brakującego elementu nie da się uzupełnić ot tak.

U mnie w bibliotece obowiązuje zasada, że elementy gry są liczone dwukrotnie. Za pierwszym razem przez czytelnika, który potwierdza, że wszystko się zgadza (jeśli wypożycza on bez przeliczenia, jest to równoznaczne z tym, że wszystko się zgadza), a za drugim – przez bibliotekarza, gdy czytelnik zwraca grę. Bibliotekarz ma na to 48 godzin, włącznie z kontaktem w razie pojawienia się problemu.

Najbardziej kłopotliwym wypadkiem jest brak elementu (nawet mało znaczącego). Wtedy użytkownik niestety musi odkupić grę. Wszystko to jest zawarte w regulaminie wypożyczeń, który czytelnik akceptuje. Są też inne możliwości: można kupić używaną grę w zamian (kompletną), kupić od kogoś brakujący element (na sztuki) lub skontaktować się z wydawcą gry. Wydawnictwa zazwyczaj zachowują się bardzo profesjonalnie i nie robią większych problemów z dosłaniem brakującego lub uszkodzonego elementu, często tylko za zwrot kosztów przesyłki.

KUPOWANIE GIER PLANSZOWYCH

Gdzie kupować?

Nie ma co się oszukiwać: głównym wyznacznikiem zakupu gier planszowych jest ich cena. Im jest taniej, tym lepiej.

Ceny gier są zróżnicowane i górna granica jest bardzo umowna – proszę spojrzeć na niektóre karty kolekcjonerskie. Przykładem może być jedna z popularniejszych gier ekonomicznych, swego rodzaju klasyk, Agricola. Wersja nowa ze sklepu to koszt ok. 180 zł, używaną możemy kupić już poniżej 100 zł, ale wersja deluxe wraz ze wszystkimi dodatkami, specjalnymi znacznikami i z całym kolekcjonerskim dobrem to koszt rzędu 3500 zł. Zapewniam, że nie jest to górna granica cen gier planszowych w wersji „na bogato”.

Skoro już ustaliliśmy, że cena jest najważniejsza, przejdźmy do zakupu. Z mojego doświadczenia wynika, że kupowanie gier bezpośrednio w wydawnictwach najczęściej nie jest dobrym pomysłem. Oczywiście, jeśli mamy bardzo dobre promocje lub bardzo nam na grze zależy, a wydawca zrobił psikusa i opóźnia dystrybucję do sklepów, to kupmy od niego.

Bardziej atrakcyjne ceny oferują jednak sklepy z grami planszowymi – niekiedy są to ceny już o ok. 20% niższe niż u wspomnianego wydawcy. Do tego dochodzą dodatkowe promocje lub bonusy z uwagi na częste zakupy. Ponadto sklepy mogą nam dać dodatkowy rabat, jeśli podpiszemy z nimi umowę.

A zatem przed zakupem gry warto sprawdzić jej cenę w różnych miejscach, biorąc pod uwagę także koszty dostawy. Wiele sklepów do zakupów powyżej określonej kwoty (zazwyczaj 300-500 zł) nie dolicza kosztów dostawy. Przy sprawdzaniu cen (i nie tylko wtedy) pomocny będzie serwis Planszeo (https://planszeo.pl). Jest to bogata baza wiedzy o grach planszowych. Publikuje zapowiedzi, ciekawostki, artykuły i prowadzi statystyki popularności gier na podstawie opinii użytkowników. Komentarze tych ostatnich są niezwykle cennym źródłem informacji. Planszeo ma też funkcję porównywarki cen konkretnej gry planszowej w różnych sklepach internetowych.

Skąd wiedzieć, co kupować?

Przy dokonywaniu wyboru gier wywiad zakupowy to podstawa. Nie tylko aby wiedzieć, gdzie jest najtaniej, ale też co kupić, aby miało to ręce i nogi. Jak zatem rozpoznawać rynek?

Natłok tytułów gier planszowych na rynku jest bardzo duży, zwłaszcza w okolicach października, kiedy odbywają się targi w niemieckim Essen. Oczywiście targi i festiwale w Polsce, których jest coraz więcej, również potrafią zaskoczyć.

Z pomocą przychodzą jednak przede wszystkim pasjonaci, którzy prowadzą liczne kanały i są aktywni w mediach społecznościowych. Tworzą recenzje, polecajki, prezentują całe rozgrywki i tłumaczą zasady. To właśnie dzięki nim możemy mieć dobre rozeznanie rynku. Poza wspomnianym wcześniej Planszeo mogę polecić kilka miejsc z informacjami o grach planszowych. Osobiście odwiedzam je regularnie, a moimi ulubionymi są materiały publikowane w serwisie YouTube – szczególnie przez Gandalfa i Barolka, twórców popularnego kanału Planszówki online (youtube.com/@PlanszówkionlineTV). Inne kanały to np. GambitTV (youtube.com/@GambitTV), ON TABLE Gry Planszowe (youtube.com/@ontable). Na Facebooku polecam uwadze grupy Gry Planszowe – Na Luzie (https://bit.ly/3PPLygD) i Granie z dziećmi – gry planszowe dla dzieci (https://bit.ly/3NXe9Ac).

PLANSZÓWKOWE WYDARZENIA

Czy stworzenie planszówkowego wydarzenia jest trudne? Wszystko zależy od stopnia wdrożenia się w świat gier planszowych. Wydarzenia związane z grami planszowymi można podzielić na dwa rodzaje: spotkania organizowane w formie klubu i turnieje konkretnej gry. Możemy mówić również o większych imprezach, takich jak konwenty czy game days, ale to temat na zupełnie inny artykuł.

Na początek jedna uwaga: jeśli chcesz zorganizować planszówkowe wydarzenie, ale tak naprawdę nie czujesz zaangażowania, a wszystko ma się sprowadzać do tego, że temat jest fajny, mało angażujący i jest samograjem, to daj sobie spokój. Szkoda czasu, energii i frustracji.

Najgorsze, co może zrobić animator, to rzucić kilka gier na stół w ramach „klubu gier planszowych” na zasadzie „macie i grajcie”. Po pierwsze, jeśli proponujemy grę, to musimy znać zasady i umieć je wyjaśnić, a także zagrać wspólnie z uczestnikami. Po drugie, to właśnie wspólna integracja przy planszy buduje nasz wizerunek osób podzielających zainteresowania, potrafiących zaciekawić, dla których użytkownik jest mile widziany jako osoba, a nie jako numerek w statystyce.

Klub gier planszowych

Jak zatem zorganizować klub gier planszowych? Początki mogą być trudne, ale z każdym kolejnym spotkaniem będzie coraz lepiej. Przede wszystkim musimy dysponować jakimiś grami. Nie muszą być drogie, ale muszą być ciekawe. Na tyle, aby gracz chciał ponownie w nie zagrać lub je wypożyczyć. Ponadto uczestnik ma czuć się otoczony opieką, a nie pozostawiony sam sobie. Jeśli grupa się zawiąże i utrzyma, możemy oczywiście wprowadzić zasadę, że jak ktoś chce zagrać we własną grę, a nie ma kompanów do rozgrywki, może ją przynieść na spotkanie.

Ważnym elementem jest przestrzeń. Na początek powinny wystarczyć dwa-trzy stoliki. W miarę jak grupa się rozwinie, będzie można również wprowadzić tabele rezerwacji stolików za pośrednictwem np. Dokumentów Google. Uczestnicy będą rezerwowali sobie stoliki na konkretną godzinę i opisywali, w jaką grę zagrają, a inni będą mogli dołączyć.

Turniej jednej gry

Bardziej skomplikowane jest stworzenie turnieju konkretnej gry. Oprócz kilku egzemplarzy danej planszówki musimy zapewnić przestrzeń, warto także postarać się o nagrody. To oczywiście wiąże się z dodatkowymi kosztami, na które nie zawsze możemy sobie pozwolić. Jednak i tu mamy kilka możliwości.

Po pierwsze, możemy poprosić wydawnictwo, w którego grę chcemy zorganizować turniej, o podesłanie kilku egzemplarzy konkretnej gry (odeślemy je później), a jednocześnie objęcie wydarzenia patronatem. Niekiedy wydawnictwa przekazują gry na nagrody – jeśli nie dla trzech pierwszych miejsc, to dla pierwszego.

Po drugie, możemy wziąć udział w organizacji oficjalnych eliminacji do mistrzostw Polski w danej grze. Kilka razy w roku organizowane są mistrzostwa w różne tytuły, a my możemy ubiegać się o zorganizowanie eliminacji. Wtedy zapewnienie gier i nagród leży po stronie organizatora (wydawcy), a my jako współorganizatorzy udostępniamy przestrzeń i czuwamy nad prawidłowym przebiegiem wydarzenia. Oczywiście najlepiej byłoby, gdyby takie eliminacje były ogólnodostępne dla każdego zainteresowanego, a nie tylko uczniów danej szkoły. Wtedy w grę wchodzi sobota, pod warunkiem dostępu do konkretnej sali.

JAKIE GRY NA POCZĄTEK?

Jak już powiedziano, dzisiejsze gry planszowe zazwyczaj są drogie. Nie każda biblioteka może pozwolić sobie na ich zakup w takiej liczbie, w jakiej by chciała. Co zatem sprawdzi się na początek, jeśli środków jest mało?

Oczywiście dobór gier planszowych zależy od wielu czynników. Najważniejsze, abyśmy określili grupę docelową. Czy będą to dzieci, młodzież, rodziny, gracze początkujący, średniozaawansowani czy zaawansowani? Czy odbiorcy lubią tytuły szybkie, czy raczej wolą trochę pomyśleć i osiągnąć uczucie paraliżu analitycznego? Dużo tego, prawda? Nie da się zaspokoić wszystkich potrzeb naraz, ale od czegoś trzeba zacząć.

Nie będę podawał potencjalnego oznaczenia wieku oraz czasu rozgrywki do każdej z gier. To wszystko i wiele więcej można sprawdzić na wspomnianych serwisach Planszeo oraz Board Game Geek.

Niektóre z tych tytułów mają wersję junior. Czy wolimy tę wersję, to już kwestia indywidualna? Dla mnie takie wersje są zbyteczne – dopisek „junior” oznacza tylko wersję z prostszymi zasadami i mniejszą liczbą komponentów, która na tyle szybko się znudzi, że odbiorcy i tak sięgną po wersję „normalną”.

10 gier na start do biblioteki

Azul

Szybka, łatwa i przyjemna – to chyba najlepsze określenie tej gry, przynajmniej w jej wersji podstawowej. Swego czasu bestseller, który doczekał się kilku odsłon i dodatków. Najprościej mówiąc: kolekcjonujemy płytki mozaiki, którymi musimy wypełniać miejsca na naszej planszy gracza. Kto zrobi to najdokładniej i zbierze więcej punktów, wygrywa. Jest też wersja Czekolada, która wygląda jak bombonierka.
Catan

Jeśli możemy mówić o klasyku nowoczesnych gier planszowych, to jest to właśnie Catan. Zasady są proste. Zbieramy i budujemy drogi, wsie i miasta, a każde ma swoją wartość punktową. Kto pierwszy zdobędzie 10 punktów, wygrywa. Cechą charakterystyczną tej gry jest żywiołowa konwersacja przy planszy. Przecież trzeba wymienić te owce na zboże… albo na cegły!
Kakao

Zbieramy ziarna kakao i je sprzedajemy. Jednocześnie pamiętamy, żeby nasz nosiwoda odwiedzał źródło, bo ujemne punkty nie wchodzą w grę! Warto odwiedzić również świątynie, aby zdobyć żetony wymiany. Na końcu ten, kto będzie miał najwięcej złota, wygrywa!
Karak

Dungeon crawler, czyli typ gry, w której przemierzamy podziemia i przeżywamy przygody. Każdy z naszych bohaterów ma specjalne umiejętności, a te pomogą nam zdobyć skarby i pokonać smoka. Musimy uważać na szkielety, pająki i szczury, ale za ich pokonanie zdobędziemy dodatkowe wyposażenie. Uważajcie na mumie, bo możecie oberwać klątwą!
Kaskadia

Tematycznie nawiązuje do jednej z krain na Alasce, mechanicznie zaś tworzymy własne ekosystemy. Na podstawie kart punktowania będziemy się starać tak tworzyć nasz mały ekosystem, aby zwierzęta w nim czuły się jak najlepiej, a tym samym dawały nam najwięcej punktów. Szybka, ładna, kolorowa gra. Wielce regrywalna!
Carcassonne

Losujemy kafelki i dokładamy je na wspólną planszę. Tak tworzymy drogi, miasta, obudowujemy klasztory. Każda akcja generuje nam punkty, a oczywiście kto ma ich najwięcej, ten wygrywa. Jeśli gracze znają zasady, rozgrywka jest szybka i pozostawia efekt kolejnej partii (chęci zagrania ponownie).
Rój

Gra dwuosobowa inaczej nazywana robaczymi szachami. Mamy swoją królową i nie możemy pozwolić, aby została otoczona przez przeciwnika. Pomagają nam przy tym inne owady: mrówki, pająki, koniki polne i żuki, a każdy z nich porusza się w swój niepowtarzalny sposób. Gra zdobyła nawet uznanie Mensy.
Sabotażysta

Gra na większą liczbę osób. Wcielamy się w kopaczy, sabotażystów i samolubów. Nikt nie wie, kto jest kim. Naszym celem jest zdobycie lub przeszkodzenie innym w zdobyciu złota ukrytego w kopalni. Gra nabiera tempa przy większej liczbie osób.
Splendor

Zbieramy klejnoty, a za nie kupujemy karty innych klejnotów. Tak tworzymy sobie silniczek, dzięki któremu kolejne karty kupujemy taniej. Na niektórych znajdują się punkty, a niektóre są potrzebne, aby spełnić prośby arystokratów. Kto pierwszy uzbiera 15 punktów, wygra!
Wsiąść do pociągu

Kolejny klasyk gier planszowych w wielu wersjach, z których najpopularniejsze to Europa i USA. Budujemy połączenia i realizujemy bilety, a te dają nam punkty. Kto na koniec będzie miał najwięcej zrealizowanych biletów oraz dobrze rozwinięte połączenia kolejowe, wygra!

10 gier, jeśli mamy dodatkowe środki

Akropolis

Temat nawiązuje do starożytnej Grecji i polis (miast-państw). W tej abstrakcji tworzymy swoją własną polis i umieszczamy budynki, świątynie, koszary, bazary i parki w taki sposób, aby jak najbardziej nam zapunktowały. Jeśli ułożymy je poziomami, zdobędziemy więcej punktów!
Biały zamek

Macie tylko dziewięć ruchów, aby wygrać! Gra polega na szukaniu zależności między akcjami i tworzeniu łańcuszków, tzw. kombosów. Paraliż analityczny w cenie gry gwarantowany! Tematycznie gra nawiązuje do Japonii i zamku Białej Czapli.
Bomb Busters

Gra, w której musimy współpracować. Jesteśmy jednostką saperów realizującą misję. Każdy niewłaściwy ruch może okazać się naszą porażką! Czy damy radę wspólnie uniknąć zagrożenia?
Bór

Gra, w której pełno jest negatywnej interakcji. Nie możemy czuć się pewnie do momentu położenia ostatniej kostki przez gracza i wypicia przez niego eliksiru. Wypalajmy pola, aby nikt inny nie mógł przejąć danej karty, zamieniajmy kostki miejscami oraz używajmy specjalnych mocy przywołanych zwierzaków!
Brzdęk! Nie drażnij smoka

Wchodzimy do lochu, aby zebrać skarby. Kto zbierze najwięcej i ucieknie, wygrywa. Uważajmy jednak na śpiącego smoka i na to, aby nie narobić hałasu! Kiedy go obudzimy, biada nam, bo będziemy musieli bardzo szybko wiać!
Concordia

Genialna w swojej prostocie, regrywalna (można do niej wielokrotnie wracać) gra planszowa. Klimat starożytnego Rzymu, a my w nim jako kupcy, którzy handlują towarami. Kluczowe są ekspansja i dobór odpowiednich kart. Kto na koniec najlepiej rozwinie swoje handlowe imperium, wygrywa!
Leśne rozdanie

Pięknie wydana gra karciana, w której tworzymy ekosystem na podstawie gatunków drzew. Przy każdym drzewie mogą znaleźć się maksymalnie cztery zwierzaki (chyba że karta mówi inaczej). Jak je dobierzemy, zależy od nas, ale odpowiednie zróżnicowanie zapunktuje nam najbardziej!
Ostoja

Często się mówi, że to siostra Kaskadii, ale to dwie różne gry! Tu zdobywamy karty zwierzaków i „wypuszczamy” je do siedlisk, które budujemy z dobieranych płytek. Mamy ograniczone pole manewru i musimy tak dobierać odpowiednie zestawy, aby wyjść na tym najlepiej punktowo.
Szarlatani z Pasikurowic

Gra bazuje na szczęściu i zarządzaniu ryzykiem, ale wzbudza tyle pozytywnych emocji przy planszy, że można potraktować ją jako pozycję obowiązkową.
Zaginiona wyspa Arnak

Pięknie wydana gra, która jest połączeniem wielu mechanik. Wcielamy się w poszukiwacza przygód na wzór Indiany Jonesa i eksplorujemy niedostępne tereny wyspy Arnak. Zdobywamy artefakty i narzędzia, zbieramy złoto i kosztowności, a kompasy pozwolą nam odkrywać nowe obszary. Co zobaczymy, zapisujemy w brulionie, a to również da nam sporo punktów!

Co w numerze?