I

Aby człowiek wiedział, dokąd idzie, musi wiedzieć, skąd przychodzi. Naród bez historii błądzi, jak człowiek bez pamięci (...). Zdrowie polskiej historiografii jest, powiedzmy, w stanie średnio ciężkim. Pacjent na pewno przeżyje, ale jest mu potrzebna intensywna kuracja.

(T.2. Postscriptum, s. 807)

II

Historia Polski, rozpatrywana jako proces naukowy lub jako narodowa krucjata, nie wydaje się ani zbyt spójna, ani zbyt przekonująca. Ale gdy dostrzec w niej owo igrzysko złośliwego losu, robi się całkiem zrozumiała. Jej kwintesencji nie da się porządnie wyłożyć na tysiącu stron uczonego komentarza, ale czasem uchwyci ją kilka ulotnych! linijek wiersza:

(T.2. Postscriptum, s. 791)

III

Budowałem na piasku
I zwaliło się.
Budowałem na skale
I zwaliło się.
Teraz budować zacznę
Od dymu z komina.

(Leopold Staff — Podwaliny, s. 791)

IV

Na przestrzeni tych pięciu czy sześciu pokoleń, kiedy „Polska” nie istniała w sensie fizycznym, można było abstrakcyjnie wspominać jej przeszłość lub snuć marzenia o jej przyszłości, natomiast w teraźniejszości można było ją sobie wyobrażać. Nie tylko rozerwano ją na trzy części: zamieniono ją w ulotny obłok, wyparowała, rozpłynęła się w powietrzu, rozbita na miliony niewidocznych gołym okiem cząsteczek. Istniało tyle różnych „Polsk”, ilu było ludzi, którzy chcieli je dojrzeć, tylu „królów Polski”, ilu zechciało panować w królestwach własnej wyobraźni. (...) Była wyzwaniem, na które odpowiedzieli wszyscy poeci, romantycy i patrioci, żaden jednak nie uczynił tego równie skutecznie, jak Adam Mickiewicz:

(Naród, s. 25)

V

I rzekła na koniec Polska: Ktokolwiek przyjdzie do mnie, będzie wolny i równy, gdyż ja jestem WOLNOŚĆ. Ale królowie posłyszawszy o tym, zatrwożyli się w sercach swych i rzekli (...) Pójdźmy, zabijmy Naród ten. I uknowali między sobą zdradę (...). I umęczono Naród polski i złożono w grobie, a królowie wykrzyknęli: Zabiliśmy i pokonaliśmy Wolność. A wykrzyknęli głupio (...). Bo Naród polski nie umarł, ciało jego leży w grobie, a dusza jego zstąpiła z ziemi, to jest z życia publicznego, do otchłani, to jest do życia domowego ludów cierpiących niewolę w kraju (...). A trzeciego dnia dusza wróci do ciała i Naród zmartwychwstanie i uwolni wszystkie ludy Europy z niewoli.

(Adam Mickiewicz — Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego, s. 26)

VI

Chwała Tobie, Chryste Panie!
Lud, który chodził Twym śladem,
Co Twoim cierpiał przykładem,
Z Tobą zmartwychwstanie.

(Kazimierz Brodziński — Na dzień Zmartwychwstania Pańskiego r. 1831, s. 26)

VII

W roku 1797 państwa rozbiorowe, które ostatecznie zniszczyły dawną Rzeczpospolitą, poprzysięgły uroczyście, że nawet nazwę „Polska” na zawsze wymażą z historycznych dokumentów. Było kilka momentów — po powstaniach z lat 1830 i 1863, a przede wszystkim podczas paktu Związku Radzieckiego z hitlerowskimi Niemcami w latach 1939-41 — kiedy wydawało się, że ta przysięga zostanie dotrzymana. Ale dziś każdy może zobaczyć na własne oczy, że Polska istnieje zarówno duchem, jak i ciałem. Wydaje się, że ten kraj jest nierozerwalnie związany z niekończącą się serią katastrof i kryzysów, które — w sposób paradoksalny — stają się źródłem jego bujnego życia. Polska znajduje się bez przerwy na krawędzi upadku. Ale jakimś sposobem zawsze udaje jej się znów stanąć na nogi, a w dziedzinach być może bardziej istotnych niż polityka i gospodarka — przeżywać okresy rozkwitu.

(Przedmowa do tomu drugiego, s. 14)

VIII

Wieleż już prac moich, wiele moich zamysłów, do polepszenia losu naszego wymierzonych, było nadaremnych. Ale to nie wygasi we mnie usilnej żądzy starania się, ile będę mógł, o dobro narodu. Póki tylko żyć będę, póty nie przestanę łożyć wszystkiego mego czasu i prac podejmować, i kosztu własnego łożyć dla Ojczyzny. Może iż Opatrzność, która nam już tyle goryczy zesłała, nie dopuści, jak mnie, tak i wam, za życia naszego cieszyć się szczęśliwym tych prac naszych skutkiem, może dopiero wtenczas z nich dla Ojczyzny wynikną korzyści, gdy nas kamień przywali grobowy. Ale gdy Ojczyzna taż będzie potem, co i teraz, gdy nasi potomkowie jej będą synami, będą Polakami, dość dla nas pobudki, abyśmy się przykładali do ich dobra (...).

Nie mówmy tak: „Opuścił nas Bóg na zawsze”, ale mówmy: „Karze nas Bóg, martwi nas teraz, ale znać, że to ma wyniść na lepsze nasze”.

(Przemówienie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do członków Komisji Edukacji Narodowej wygłoszone w 1783 r„ s. 294-295)

IX

Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki
Otaczał blaskiem potęgi i chwały,
Coś ją osłaniał tarczą swej opieki
Od nieszczęść, które pognębić ją miały,
Przed Twe ołtarze zanosim błaganie:
Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie!

(Alojzy Feliński — Boże, coś Polskę, s. 39)

X

W czasie stu lat nieistnienia państwa, a także i potem, kolejne pokolenia Polaków rodziły ludzi nie dbających o zachowanie własnej skóry, którzy z desperacką odwagą porywali się do walki przeciwko swoim ciemiężcom (...). Czynna działalność konspiracyjna była jednak udziałem niewielu. Postawą o wiele bardziej typową dla Polaków o tych samych przekonaniach, jeśli już nie o takiej samej odwadze, był zwyczaj całkowitego wycofywania się z życia publicznego (...) w „poetycko-polityczny świat marzeń” literatury. Tam mogli czytać o triumfach i satysfakcjach, jakich odmawiała im rzeczywistość. Troska o rozwój wewnętrznego życia duchowego, w którym wartości artystyczne i moralne zwyciężały nad wszelkimi przejawami rzeczywistości, jest jedną z najtrwalszych cech polskiej kultury (...). Słowacki podejmował tematy polityczne, historyczne i historiozoficzne, czyniąc godne wycieczki w sferę satyry. Może bardziej niż którykolwiek z jego wielkich współczesnych on właśnie bolał nad teraźniejszością, aby dać natchnienie szczęśliwym pokoleniom przyszłości: (s. 61)

I

O! Polsko! Polsko! Święta! Bogobojna!
Jeżeli kiedy jasna i spokojna
Obrócisz twoje rozwidnione oczy
Na groby nasze, gdzie nas robak toczy;
Gdzie urny prochów pod wierzby wiosenne
Skryły się dumać jak łabędzie senne;
Polsko ty moja! gdy już nieprzytomni
Będziemy — wspomnij ty o nas! o! wspomnij!
Wszak myśmy z twego zrobili nazwiska
Pacierz, co płacze, i piorun, co błyska.
A dosyć, że się zastanowisz chwilę,
Jaka tam cisza na naszej mogile,
Jak się wydaje przez Boga przeklęta;
A nic zapomnisz ty o nas, o! Święta!

(Juliusz Słowacki — Poema Piasta Dantyszka (...), s. 61)

II

Siła tradycji powstańczej nie pozostawała w żadnej relacji do liczby jej zwolenników czy też rezultatów jej politycznego programu. Była nie tyle odbiciem poparcia mas, co żarliwego poświęcenia jej wyznawców, których uparty gniew, konspiracyjne nawyki i niezłomna wierność romantycznemu podejściu do literatury i historii skutecznie przechodziły z pokolenia na pokolenie. Mechanizm tej transmisji zawdzięczał bardzo wiele szczególnemu gatunkowi odważnych i rozumnych kobiet. Pamiętniki powstańców zawsze niemal zawierają hołd złożony babce czy matce, która pierwsza tchnęła w nich wiarę polityczną, mającą trwać przez resztę życia, (s.65)

III

Babka była kobietą o dużej sile charakteru, a inteligencją, oczytaniem, głębią umysłu i szeregiem innych zalet przewyższała bez wątpienia większość swoich rówieśniczek. Po śmierci dziadka sama gospodarowała niewielkim mająteczkiem, nawet bez pomocy rządcy, żelazną ręką trzymając służbę i fornali. (...)

Głównym motorem jej życia był patriotyzm. Cały zapał swej gorącej i mocnej natury oddała sprawie wolności kraju, (...) w robocie spiskowej w czasie powstania 1863 r. grała w okolicy główną rolę, przewodząc na tajnych zebraniach u siebie we dworze. Przechowywała i przewoziła broń. Na niebezpieczeństwo patrzyła z pogardą. Upadek powstania był największym ciosem w jej życiu. Od tego czasu ubierała się jedynie w czarne suknie, z wąską, białą koronką u szyi i na rękawach, a na palcu nosiła na znak żałoby pierścionek z tabliczką z czarnej emalii, ozdobioną krzyżykiem z białych pereł.

(Aleksandra Piłsudska — Wspomnienia, s. 65-66)

IV

W wielu domach panowała atmosfera tak mocno przesycona patriotyzmem, że żadne oficjalne inicjacje nie były potrzebne. Młodzieńcowi słuchającemu babki grającej jeden z mazurków Chopina nie mogły umknąć żadne dalsze implikacje, (s. 66)

V

A babka mi to grała
na starym fortepianie
w pokoju, gdzie fotografia
dwóch braci rozstrzelanych.

VI

Bracia w czarnych czamarach
leżą w płockim ogrodzie,
a babka niedawno zmarła
niespodzianie, gdzieś w drodze...

V

Hucznie zatupią basy,
zapłacze trel w wiolinie
i przez sosnowe lasy
serce Wisłą popłynie,

VI

pójdzie piaszczystym traktem,
pójdzie szlakiem tułaczym
i wiolinowym taktem
jak mazurek zapłacze...

(Władysław Broniewski — Fortepian Szopena [1])

IV

Takie dzieci na całe życie oddane były sprawie polskiej, bez względu na jej obiektywne wartości. Uczono je, aby służyły sprawie i stawiały opór, nie oczekując przy tym żadnych osobistych korzyści i żadnej pociechy oprócz tej, jaką mogła im przynieść poezja, (s. 67)

V

Bo tylko poezja polska nie opuści cię, nie zdradzi i nie znieważy (...). Gdyby nawet sprawa twoja była przegraną — ona ci wiary dochowa (...). Nakryje twój nagi trup (...) płaszczem dostojeństwa (...). W twoje ręce skostniałe i dopiero w śmierci bezsilne włoży złoty swój sen, sen tylu pokoleń młodzieży, sen o rycerskiej szpadzie.

(Stefan Żeromski — Sen o szpadzie, s. 67)

VII

Zwolennicy umiarkowania w polskiej polityce odrzucali tego rodzaju oświadczenia, uważając je za sentymentalne romantyczne bzdury, ale każde pokolenie rodziło synów i córki, którzy traktowali je z powagą i szli za ich wezwaniem, (s. 67)

VIII

Lecz zaklinam — niech żywi nie tracą nadziei
I przed narodem niosą oświaty kaganiec;
A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei,
Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec!

(Juliusz Słowacki — Testament mój [2])

IX

Do broni, bracia! do broni!
Oto ludu zmartwychwstanie,.
Z ciemnej pognębienia toni,
Z popiołów Feniks nowy
Powstał lud — błogosław, Panie!
Niech grzmi pieśń jak w dzień godowy.

Bogarodzico! Dziewico!
Słuchaj nas, Matko Boża
To ojców naszych śpiew,
Wolności błyszczy zorza,
Wolności bije dzwon
I wolnych płynie krew,
Bogarodzico!
Wolnego ludu krew
Zanieś przed Boga tron.

(Juliusz Słowacki — Hymn [3])

I

Klęski powstańczego Nacjonalizmu za każdym razem stanowiły zachętę dla przeciwstawnych mu sił kompromisu i ugody. Siły te istniały zawsze, i ich tradycja także sięga czasów przedrozbiorowych. Stanowiły wcielenie przekonań ludzi, którzy wierzyli, że więcej da się osiągnąć wchodząc w układy z rządzącymi mocarstwami, niż występując przeciwko nim. Liczyli, że dając dowody politycznej lojalności zostaną nagrodzeni zezwoleniem na ograniczoną autonomię, a przynajmniej na sprawowanie kontroli nad sprawami społecznymi i kulturalnymi. Ich stanowisko wobec panujących mocarstw da się najlepiej streścić cytując powiedzenie przypisywane Staszicowi: „Jesteśmy gotowi być waszymi braćmi, ale nie waszymi niewolnikami”. Swym krewkim współpatriotom radzili, aby porzucili złe i destruktywne praktyki Powstań, Oporu i Konspiracji, oddając się zamiast tego wszelkim formom działań dobrych i konstruktywnych, (s. 67-68)

II

Cóżeś szablą wyrąbała?
Kilka szczerbów w dziejów pleśni!
Cóżeś lutnią wypłakała?
Milion tonów — co świat prześni!

Oj! nie szablą i nie tonem
Tobie walczyć, hufcu młody!
Ale z czołem pochylonem
Nad mądrości ślęczyć kartą,
Sercem przeczuć prąd właściwy
i z prastarej ojców niwy
To ukochać, czym żyć warto!

III

W tym kontekście postawę Stanisława Augusta należy przeciwstawić stanowisku Kościuszki, karierę Staszica czy ekonomisty Wawrzyńca Surowieckiego — karierze Hugona Kołłątaja. W części Polski leżącej w granicach Rosji drogę ugody wybrali Xawery Drucki-Lubecki, Aleksander Wielopolski, a pod koniec wieku Roman Dmowski. Ich polityka biegła torami równoległymi do polityki księcia Antoniego Radziwiłła, namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego w Prusach oraz długiego szeregu wiernie oddanych Franciszkowi Józefowi Galicjan w Austrii. (...) Ich zdaniem naród polski nie będzie w stanie zapewnić sobie pozycji w świecie, dopóki nie będzie tak dobrze wykształcony, tak bogaty i tak zjednoczony, jak jego sąsiedzi. Stąd też nacisk na oświatę, samodoskonalenie, rozwój nauk ścisłych, ekonomię, reformę społeczną i — przede wszystkim — na pracę, (s. 68)

IV

Nie eolskich tobie tonów,
Nie błyskawic, nie szwadronów
I nie orlich tobie lotów
I nie szabel, i nie grotów,
Ale pracy tobie trzeba!
Duszy chleba, myśli chleba!

(Karol Świdziński — Naprzód pracą. Fragment ten i powyżej, s. 69)

V

Ponieważ ugodowcy wykazywali sceptycyzm w stosunku do roszczeń niepodległościowych i byli przeciwni opartym na przemocy planom politycznym powstańców, określa się ich czasem jako ludzi biernych lub wręcz reakcjonistów. W gruncie rzeczy mieli oni wysoko rozwinięte poczucie obowiązku narodowego i nierzadko bywali też szczerymi sympatykami radykalnych przemian społecznych. Starali się nie tylko powściągać zapały konspiratorów, ale także powstrzymywać bezwstydnych lojalistów, karierowiczów i „pałacowych katolików”. Koncentrowali swoje wysiłki na przedsięwzięciach kulturalnych, ekonomicznych i społecznych, opowiadając się za zapewnieniem stopniowego postępu w tych dziedzinach kosztem ograniczonego postępu politycznego. W swoich własnych oczach uprawiali „sztukę tego, co możliwe”, i jako tacy byli jedynymi prawdziwymi politykami, (s. 70).

VI

Żaden z tych ludzi nie zdołał odnieść sukcesu w sensie absolutnym. Momenty, w których udawało im się skutecznie rządzić, były równie krótkie, jak chwile triumfu powstańców. Zwłaszcza w Rosji przeszkodą był dla nich kompletny brak najmniejszych choćby oznak wielkoduszności ze strony władz. W ostatecznym rozrachunku nie byli w stanie na stałe uprawiać polityki ugody, mając do czynienia ze zwierzchnikami, którzy nie mieli pojęcia o tym, czym jest kompromis, i których ustępstwa były jedynie taktycznymi gestami podyktowanymi chwilową słabością. Ich dzieło nieodmiennie przerywały polityczne klęski. A jednak to właśnie oni i im podobni dali polskiemu narodowi to, co było mu potrzebne, aby mógł przeżyć, wtedy gdy ostatecznie zdobył niepodległość. Jeśli Powstańców można uznać za wysokich kapłanów Duszy narodu, to Ugodowcy byli strażnikami jego Ciała, (s. 71-72).

VII

Gdyby zebrać w jedno miejsce krew wylaną przez Polaków za wolność, może powstałoby drugie Gopło; gdyby zgromadzić kości tych, co polegli w bojach, na szubienicach, w katorgach, na osiedleniach i wszelkiego rodzaju tułactwach, może usypałoby się drugi Wawel. Lecz (...) jakiż z tego pożytek? Nie ma! (...) i nawet nie może być, gdyż polski patriotyzm składa się z wybuchów uczucia, którego, niestety! nie oświetlał rozum i nie przerodził go w akty twórczej woli.

(Bolesław Prus — Kronika tygodniowa. Nasze obecne położenie, s. 75)

VIII

Polska. Mołotow nazwał ją „potwornym bękartem traktatu wersalskiego”. Stalin mówił o niej jako o „przepraszam za wyrażenie, państwie”. (...) E.H. Carr nazwał ją „farsą”. David Lloyd George mówił o „defekcie historii”. (...) Polska, powiedział, .jest pijana młodym winem wolności, które jej podali alianci”, i „uważa się za nieodparcie uroczą kochankę Środkowej Europy”. W 1939 r. oświadczył, że Polska „zasłużyła na swój los”, (s. 494).

VII

Czy rzeczywiście Polacy zasłużyli na tak okrutny los?

IX

Nie rzekł jako żyw żaden więtszej prawdy z wieka,
Jako kto nazwał bożym igrzyskiem człowieka.
Bo co kiedy tak mądrze człowiek począł sobie,
Żeby się Bóg nie musiał jego śmiać osobie?
On, Boga nie widziawszy, taką dumę w głowie
Uprządł sobie, że Bogu podobnym się zowie.
On, miłością samego siebie zaślepiony,
Rozumie, że dla niego świat jest postawiony;
On pierwej był, niżli był; on, chocia nie będzie,
Przedsię będzie; próżno to, błaznów pełno wszędzie.

(Jan Kochanowski — Człowiek Boże igrzysko [4])

X

Pragnę wyjaśnić, dlaczego swoją książkę zatytułowałem „Boże igrzysko”. Tytuł jest pożyczony z fraszki Kochanowskiego nr 76 z Ksiąg III, (...) oddaje on moje podejście do historii Polski. Zwrot Kochanowskiego miał dla mnie natomiast sens inny —jako zabawka Boga, czyli antyczny pila deorum, dlatego pozwoliłem go sobie nieco zmienić: na God’s Playground, czyli: kraj, gdzie Pan Bóg się bawił. Oczywiście, wszystkie próby przetłumaczenia angielskiej wersji z powrotem na polski jako „arena zabaw boskich” albo „poletko Pana Boga” są niewskazane. Ja poprzez ten tytuł chciałem wskazać na centralną rolę religii chrześcijańskiej w historii Polski i, jak mi się zdawało, na kapryśne i nieracjonalne działanie Opatrzności. Szukałem hasła, które by stanowczo zaprzeczyło rozumieniu historii Polski jako naturalnego, konsekwentnego, naukowego i ewolucyjnego procesu, (s. 810)

[1] Broniewski – Wiersze i poematy. Warszawa 1967, s. 192; 1 strofka w t.2 Bożego igrzyska, s. 66.

[2] Słowacki – Wiersze i poematy. Warszawa 1978, s. 44.

[3] Jw., (s. 14.)

[4] Sobie śpiewam a Muzom… Antologia. Warszawa 1975, s. 63.

Co w numerze?