Język jest jedną z sil kształtujących kulturę i historię narodów i społeczeństw. Język stanowi jedno z najistotniejszych dóbr kulturalnych społeczeństwa i wymaga świadomej ochrony i troski. Język polski nie tylko trwa w ciągu wieków, ale się w ciągu tych wieków rozwija i ulepsza.

Witold Doroszewski

PRZYGOTOWANIE UCZNIÓW DO SAMOKSZTAŁECENIA

W świetle programowych założeń nowoczesna szkoła ma dostarczyć nie tylko podstawowego zasobu wiedzy faktograficznej, lecz także musi przygotować swoich wychowanków do długoletniego procesu samokształcenia, w którym szczególną rolę pełni książką.

Przygotowanie i wdrożenie uczniów do samodzielnego uczenia się, samokształcenia jest zatem jednym z podstawowych zadań szkoły.[1] Aby to założenie programowe mogło być skutecznie realizowane, uczeń szkoły podstawowej musi stopniowo opanować technikę pracy z książką, technikę biblioteczną, a także posiąść umiejętności korzystania z innych źródeł informacji (prasa, radio, telewizja itp.) konieczne jest również opanowanie przez niego ważnej umiejętności właściwego sporządzania notatek, ujmujących syntetycznie wiadomości zawarte w czytanych książkach i artykułach.

Stworzona przez Wincentego Okonia teoria wielostronnego kształcenia wyróżnia cztery drogi nauczania i uczenia się, które tworzą spójną całość i łączą zbliżone do siebie metody. [2] Stosując w systemie edukacyjnym nauczanie przez przyswajanie, odkrywanie, przeżywanie i działanie nauczyciele i bibliotekarze szkolni starają się optymalnie aktywizować zespoły uczniowskie, aby w ten sposób wzbogacać wiedzę oraz rozwijać czytelnictwo i podstawy samokształcenia.

ROLA BIBLIOTEKI SZKOLNEJ W PROCESIE DYDAKTYCZNO-WYCHOWAWCZYM

Program przysposobienia czytelniczego i informacyjnego w szkole podstawowej ma zarówno układ systematyczny, jak i koncentryczny. Spiralne ułożenie treści programowych sprzyja poszerzaniu i utrwalaniu zdobytych wiadomości oraz wyrobieniu odpowiednich umiejętności bardzo potrzebnych w samodzielnej pracy ucznia.

W myśl założeń programu kształcenia bibliotecznego szkoła podstawowa powinna wyrobić u swego absolwenta odpowiednie nawyki w prawidłowym i sprawnym korzystaniu z księgozbioru podręcznego, katalogów bibliotecznych i bibliografii naukowej. Ułatwi to mu znacznie zdobywanie wiedzy w szkole średniej, a później na wyższej uczelni lub w pracy zawodowej.

Biblioteka szkolna musi mieć zatem dobrze zorganizowaną służbę informacyjno-bibliograficzną, dzięki której może skutecznie służyć pomocą zarówno nauczycielowi, jak i uczniowi, pełnić funkcję pracowni szkolnej. W literaturze fachowej coraz częściej bibliotekę szkolną określa się mianem gabinetu interdyscyplinarnego, warsztatu pracy nauczyciela i ucznia, przeznaczonego i przystosowanego do realizowania programowych postulatów kształcenia umysłowego, poszerzania wiadomości zdobytych w procesie lekcyjnym, do rozwijania i wzbogacania osobowości, a także kształtowania postawy moralnej, humanistycznej, patriotycznej i estetycznej, budzenia wrażliwości na piękno mowy ojczystej i dzieł sztuki.

Księgozbiór biblioteki szkolnej powinien być dobierany odpowiednio do poziomu umysłowego dziecka, jego psychiki i zainteresowań. Czytane i poznawane przez młodych czytelników książki spełniają różnorakie funkcje: uczą, bawią, wychowują, rozwijają wrażliwość na panujące w świecie zło, kształcą kulturę osobistą i poprawność językową. W nauczaniu, uczeniu się i samokształceniu szczególnie cenną pomocą służą dokumenty biblioteczne, które wchodzą w skład księgozbioru podręcznego, systematycznie uzupełnianego nowymi pozycjami w postaci encyklopedii, słowników, leksykonów, wydań albumowych, monograficznych, poradników językowych, roczników czasopism.

Podstawowym zadaniem pracy nauczyciela bibliotekarza jest wyrabianie u uczniów umiejętnego i sprawnego korzystania z dostępnych im źródeł informacji naukowej. Ten cel można osiągnąć dzięki stosowaniu różnorakich zabiegów dydaktycznych, systematycznie organizowanym formom pracy indywidualnej, zespołowej i zbiorowej, opartych zwłaszcza na metodzie ćwiczeniowej.

Bibliotekarze szkolni — wspierani w swych wysiłkach przez polonistów i nauczycieli innych przedmiotów — winni stosować ćwiczenia leksykograficzne, aby za ich pomocą wdrażać uczniów do samokształcenia, osiągając przez to podstawowe cele dydaktyki ogólnej i szczegółowej z zakresu kształcenia polonistycznego i humanistycznego.

Umiejętne realizowanie programu przysposobienia czytelniczego i informacyjnego sprawia, że uczniowie zaczynają samodzielnie (przez odkrywanie i działanie) rozwiązywać problemy dydaktyczno-wychowawcze. Stwarzanie bowiem odpowiednich sytuacji motywacyjnych, które wpływają bardzo korzystnie na aktywną postawę zespołów uczniowskich zdobywających wiedzę w procesie lekcyjnym, wzbudza zamiłowania i trwale zainteresowania poznawanymi źródłami informacji naukowej. Wykonywane w toku lekcji bibliotecznej, a także polonistycznej, ćwiczenia leksykalne i leksykograficzne nie tylko wzbogacają umysł i język ucznia, lecz także budzą należyty szacunek do książki jako podstawowego źródła wiedzy o świecie.

Bibliotekarze szkolni w ścisłej współpracy z polonistami i nauczycielami innych przedmiotów nauczania winni systematycznie rozwijać kulturę czytelniczą uczniów, na którą składają się m.in. ich zainteresowania, motywacje, kompetencje czytelnicze, techniki pracy z książką, technika biblioteczna i higiena pracy umysłowej. W rozwijaniu kultury czytelniczej nauczyciele bibliotekarze czuwają nad czytelnictwem dzieci i młodzieży szkolnej, zapoznają z zawartością księgozbioru podręcznego w bibliotece. Uczą, jak należy korzystać z encyklopedii, słowników i innych dzieł. Przy tej sposobności popularyzują wydawnictwa książkowe o różnej treści i formie.

Organizowane na lekcjach bibliotecznych efektywne ćwiczenia leksykograficzne nie tylko umożliwiają zdobycie elementarnych wiadomości o dokumentach bibliotecznych, o ich budowie i zawartości treściowej i przyswojenie podstawowych pojęć z zakresu leksykografii, lecz także dają praktyczne przygotowanie do należytego, sprawnego posługiwania się źródłami naukowej informacji w procesie nauczania, uczenia się i samokształcenia.

ENCYKLOPEDIA, LEKSYKON I SŁOWNIK

Termin encyklopedia jako nazwa dzieła pojawił się w XVI wieku, a na stałe wszedł do leksykografii europejskiej w pierwszej połowie XVII stulecia. Istnieje duża rozpiętość w czasie między powstaniem encyklopedii a przyjęciem jej nazwy. Początki sięgają starożytności. Średniowiecze i następne epoki wydały liczne dzieła o tym charakterze.[3] W XX wieku nastąpił bardzo szybki rozwój światowej leksykografii encyklopedycznej.[4]

Podstawowym elementem budowy encyklopedii jest hasło, które stanowi samodzielną całostkę leksykograficzną. W starszych klasach szkoły podstawowej uczniowie dowiedzą się, że rozwinięty artykuł hasłowy ma następującą strukturę: nagłówek (w większości wielowyrazowy), definicję, zarys historyczny wiadomości o współczesnym stanie przedmiotów będących tematem artykułów oraz klasyfikacje terminologiczno-pojęciowe i odsyłacze.

Do nagłówka hasła, oprócz wyrazów hasłowych, zalicza się kwalifikatory i językowe objaśnienia wyrazów hasłowych, obejmujące etymologię wyrazów, oryginalne nazwy naukowe obce i ich wymowę. [5]

Nazwy leksykon używano dawniej jako synonimu nazwy encyklopedia, na co wskazują wydania encyklopedyczne tytułowane jako leksykony.

Współcześnie leksykon (gr. leksikon) jest rodzajem słownika, który, prócz podawania znaczeń wyrazów, może zawierać jeszcze informacje typu encyklopedycznego.[6] W terminologii leksykograficznej używano również pochodzącej z francuskiego nazwy dykcjonarz jako synonimu leksykonu.[7]

Leksykon i encyklopedia w swych artykułach hasłowych zawierają obszerniejsze informacje, imiona własne, nazwy rzeczy, instytucji, organizacji, wydarzenia historyczne itp., lecz nie ujmują wszystkich form wyrazowych, jak czynią to słowniki.

Z formalnego punktu widzenia związek encyklopedii alfabetycznej ze słownikiem wynika z jednakowego układu haseł, który ułatwia szybkie znalezienie informacji. Słownik nie informuje w zakresie szerszym niż to jest potrzebne do zrozumienia znaczenia wyrazu, stąd definicje mają charakter słownikowy, a nie encyklopedyczny. Zasadniczym ich celem jest wyjaśnienie znaczenia lub znaczeń danego hasła bez podawania informacji o desygnacie. Słownik zatem grupuje tylko te wyrazy, które reprezentują pojęcia ogólne i stanowią hasła jednowyrazowe.

Pod względem pojęcia i funkcji słownik jest rodzajem dzieła najbliższego encyklopedii. Od momentu narodzin encyklopedii alfabetycznej słownik i encyklopedia były synonimami, niekiedy wręcz równoznacznikami.[8]

W celu określenia słownika jako dzieła leksykograficznego wskażemy uczniom odpowiednie pozycje naukowe, odczytamy zawarte w nich definicje. Jedną, najprościej sformułowaną, zanotujemy.

Oto kilka charakterystycznych określeń słownika:

— Słownik to zbiór wyrazów ułożonych według pewnej zasady (najczęściej alfabetycznie), objaśnianych pod względem znaczeniowym, często ilustrowanych przykładami użycia.[9]

— Słownik jest zbiorem wyrazów i takich połączeń wyrazowych, które są jednostkami leksykalnymi, tzn. pełnią takie same funkcje jak wyrazy pojedyncze, a więc są jako całość znakami odrębnych desygnatów. [10]

— Słowniki to zbiory wyrazów, które z jednej strony są źródłem całej prawie wiedzy o języku, a z drugiej zaś oddziałują i kształcą, wzbogacają zasób czynnego słownictwa użytkowników języka, ukazują perspektywy historyczne znaczeń wyrazów, a tym samym różnicują środki ekspresji stylistycznej. [11]

HISTORYCZNY ROZWÓJ SŁOWNIKÓW

Początki słownikarstwa — podobnie jak encyklopedii — sięgają czasów antycznych. Już w drugim tysiącleciu przed naszą erą pojawiły się pierwsze słowniki pisane pismem klinowym na glinianych tabliczkach. Rozwój słowników stopniowo osiągnął wysoki poziom w starożytnej Grecji, poczynając od tzw. glos, tj. objaśnień niezrozumiałych słów zawartych w wiekopomnych poematach epickich Homera: Iliadzie i Odysei.

Żywe zainteresowanie słownikami wykazali rozmiłowani w sztuce, nauce i kulturze helleńskiej Rzymianie, którym miały one służyć głównie do objaśniania czytanych tekstów literatury greckiej i starszej łacińskiej. Niestety, greckie i rzymskie słowniki nie dochowały się do naszych czasów. Zaginęły na skutek ustawicznie prowadzonych wojen i barbarzyńskich najazdów.

Podobne przeznaczenie miały słowniki średniowieczne, które objaśniały przede wszystkim niezrozumiałe słowa, jakie występowały w Biblii. Jednak nowym elementem w rozwoju myśli leksykograficznej wieków średnich było pojawienie się — obok słowników rejestrujących wyrazy używane w poezji, teologii i filozofii — specjalnych słowników technicznych, które grupowały według treści znaczeniowej słowa związane z rzemiosłem, narzędziami pracy i gospodarstwem domowym. Ponadto średniowieczne słowniki były źródłem poznania słownictwa różnych języków europejskich w ich najwcześniejszym okresie i z czasem dotarły do Polski, dodając polskie wyrazy do przepisywanych wzorów obcych.

Do rozwoju produkcji słownikarskiej w dobie renesansu wydatnie przyczynił się wynalazek druku. Zaczęły się wówczas pojawiać olbrzymie słowniki, w których - obok słów łacińskich — podawano także ich znaczenie w kilku innych językach. [12] Wspaniały rozwój słownikarstwa dokonywał się w XVIII, XIX i XX wieku.

Opracowanie słownika oznacza zgromadzenie słownictwa i ułożenie w alfabetycznym porządku, ukazanie rozmaitości znaczeń i związków frazeologicznych między elementami słownymi i wreszcie przedstawienie ich postaci morfologicznej, a także określenie sposobów używania wyrazów i połączeń wyrazowych.

Nauka, która zajmuje się teorią i praktyką opracowywania encyklopedii i słowników, nazywa się leksykografią (gr. Leksis = słowo + grapho = piszę). Językoznawcy wyróżniają leksykografię teoretyczną i leksykografię praktyczną.

KLASYFIKACJA SŁOWNIKÓW

Klasyfikacji słowników dokonywano w zależności od ich przeznaczenia, rozmiarów i sposobów opracowywania w nich artykułów hasłowych. W związku z tym spotykamy różne podziały w pracach niektórych autorów. Józefa Kobylińska i Anna Dyduchowa stosują podział na ogólne słowniki języka polskiego oraz słowniki specjalistyczne, a te z kolei na słowniki językoznawcze (np. etymologiczne czy frazeologiczne) i słowniki literackie oraz dziedzin pokrewnych (np. słowniki terminów literackich czy słownik folklorystyczny). Pozostałe słowniki określają jako inne.[13]

S. Kania i J. Tokarski stosują trzy rodzaje klasyfikacji. Pierwszy z nich wyróżnia słowniki encyklopedyczne i słowniki językoznawcze (filologiczne). [14] Słowniki encyklopedyczne zawierają objaśnienia nie wyrazów, lecz rzeczy i zjawisk nazywanych wyrazami. Informują o treści pojęć odnoszących się do tych rzeczy i zjawisk. Nie ma zatem w słownikach encyklopedycznych takich wyrazów, jak: zaimki, spójniki, przyimki, partykuły i wykrzykniki, a nawet przymiotniki, przysłówki i czasowniki, o ile nie wchodzą w skład nazw złożonych. Słowniki encyklopedyczne zamieszczają wiele imion własnych, które są nazwami państw, miast, mórz, rzek, gór itp. W słownikach językoznawczych natomiast definicje informują przede wszystkim o znaczeniu i zakresie użycia wyrazów hasłowych, przy czym w wielu przypadkach odwołują się do ich budowy słowotwórczej.

Drugi podział bierze pod uwagę rozmiary, wydzielając słowniki wielkie (wielotomowe) i małe.

W trzecim rodzaju klasyfikacji autorzy wyróżniają słowniki jednojęzyczne i dwujęzyczne. Wśród jednojęzycznych wyodrębnia się słowniki:

ogólne języka polskiego,
historyczne,
etymologiczne,
frazeologiczne,
synonimiczne,
gwarowe,
grup społecznych i zawodowych,
wyrazów obcych,
języka pisarzy,
rymów,
a tergo (odwrócone)
ortoepiczne,
ortograficzne,
frekwencyjne,
specjalne (obejmujące wyrazy i wyrażenia z różnych dziedzin nauki i techniki),
onomastyczne (zawierające zbiory nazw geograficznych, osobowych i obiektów fizjograficznych),
skrótów.[15]

W praktyce szkolnej spotykamy się czasem z uproszczonym podziałem słowników na językoznawcze, rzeczowe i dwujęzyczne. W zakres słowników językoznawczych wchodzą tu słowniki ogólne języka polskiego i specjalistyczne (jak słownik ortograficzny lub etymologiczny), a mianem rzeczowych określa się słowniki: historyczny, muzyczny, matematyczny i inne.

SŁOWNIKI W PROGRAMACH SZKOLNYCH

Jak wynika z przeprowadzonych badań[16], dawniejsze programy nauczania języka polskiego wprowadziły do szkoły podstawowej jedynie słownik ortograficzny. Ćwiczenia o ograniczonym zasięgu były organizowane w zasadzie w szkole średniej. Dopiero w czasie reformowania ośmioklasowej szkoły podstawowej sukcesywnie wprowadzano słowniki do nauki szkolnej. Obecne programy języka polskiego podkreślają znaczenie słowników w edukacji polonistycznej na poziomie szkoły podstawowej[17]i średniej[18]. Polecają sukcesywne wprowadzanie słowników w poszczególnych klasach: w III i IV słownik ortograficzny, w V słowniki języka polskiego, wyrazów bliskoznacznych i wyrazów obcych, w VI stosowanie wymienionych słowników w procesie lekcyjnym, w VII słownik frazeologiczny języka polskiego oraz słownik poprawnej polszczyzny. Wynika z tego, że w szkole podstawowej uczniowie zapoznają się i pracują z podstawowymi słownikami językoznawczymi, a także kilkoma innymi. W ciągu kilkuletniego stałego obcowania z tymi wydawnictwami nauczyciele realizują niektóre przedmiotowe cele dydaktyczne języka polskiego:

poznawcze: zapoznanie z budową, przeznaczeniem, zawartością treściową słowników i encyklopedii, z uwagami wstępnymi o charakterze informacyjnym, systemem skrótów i symboli, z kwalifikatorami i tabelami;
kształcące: wyrabianie umiejętności samodzielnego poszukiwania materiału w źródłach informacji naukowej i sporządzanie notatek, sprawne posługiwanie się księgozbiorem podręcznym, kształcenie pamięci i logicznego myślenia, rozwijanie obserwacji i spostrzegawczości, bogacenie uczniowskiego zasobu leksykalno-frazeologicznego;
wychowawcze: rozbudzanie zainteresowań naukowych i zamiłowania do stałego posługiwania się wydawnictwami słownikowymi i encyklopedycznymi, wdrażanie do pracy samokształceniowej, budzenie szacunku dla wiedzy ludzkiej, rozwijanie kultury językowej, uwrażliwianie na poprawność, bogactwo i piękno polszczyzny. [19]

Trzeba podkreślić, że ćwiczenia leksykograficzne zajmują właściwe miejsce w nowoczesnym nauczaniu i efektywnym kształceniu językowym w szkole podstawowej. Kontynuację tego procesu zakłada program szkoły średniej, w której młodzież nie tylko poszerza swoje wiadomości i doskonali umiejętności, lecz także zapoznaje się z nowymi źródłami informacji naukowej.

Należy mieć nadzieję, że w nowych programach szkolnych, których podstawy są obecnie opracowywane, zagadnienia leksykograficzne znajdą właściwe miejsce.

UWAGI O PUBLIKACJACH POŚWIĘCONYCH STOSOWANIU SŁOWNIKÓW I ENCYKLOPEDII W PROCESIE NAUCZANIA JĘZYKA POLSKIEGO

Wzrost zainteresowania słownikami i możliwościami ich wykorzystywania na lekcjach przez polonistę nastąpił w czasie formowania się programów ośmioklasowej szkoły podstawowej. Proces ten został zapoczątkowany w roku 1963. [20]

W okresie tym opracowano i masowo upowszechniano różne typy słowników i encyklopedii. Realizacja haseł programowych, dotyczących dzieł leksykograficznych, była powodem przygotowywania opracowań metodycznych dla nauczycieli. W pracach metodycznych mniej uwagi poświęcano założeniom teoretycznym. Przeważały praktyczne wskazówki na temat stosowania różnego typu słowników, wykorzystywania encyklopedii na lekcji i w domu, organizowania ćwiczeń słownikowych itp. W wielu przypadkach nauczyciele praktycy dzielili się doświadczeniami z przeprowadzonych pojedynczych lekcji lub cyklu jednostek lekcyjnych, omawiali osiągnięte wyniki, budując na tej podstawie szersze dydaktyczne uogólnienia.

W rozwijaniu metodyki pracy ze słownikami, głównie na lekcjach, brało udział wielu nauczycieli i dydaktyków. Warto zwrócić uwagę na niektóre publikacje.

Zofia Jakubowska[21] odwołuje się do programu nauczania języka polskiego z roku 1963, który zakłada, że jednym z podstawowych zadań nauczania języka polskiego jest przygotowanie uczniów do samokształcenia, wyrobienia umiejętności posługiwania się książką, słownikiem, encyklopedią, katalogiem bibliotecznym. Autorka zwięźle charakteryzuje ogólne słowniki języka polskiego. Jej zdaniem słowniki pełnią funkcję najbardziej potrzebnego narzędzia pracy na lekcjach języka polskiego. Z tego też względu można je uznać za podstawową pomoc w pracy samokształceniowej.

Jan Cofa1ik [22] stwierdza, że encyklopedia jest dziś książką domową. Ze względu na popularność encyklopedie powszechne i specjalne należy „wciągnąć” w tok pracy szkolnej, zaznajomić ucznia z ich budową i typowymi odmianami. Autor wskazuje na rolę, jaką winna spełniać encyklopedia w nauczaniu, a następnie proponuje szereg form pracy z różnego typu wydawnictwami leksykograficznymi.

Wiele cennych uwag na temat stosowania słowników zawarła w swoim artykule Irena Tabakowska.[23]Autorka sugeruje, że zapoznanie uczniów ze słownikami i encyklopediami powinno odbywać się możliwie wcześnie. W klasach starszych przewiduje poświęcenie całej jednostki lekcyjnej na pracę ze słownikiem. Tabakowska prezentuje stadia zawierania znajomości z każdym słownikiem według następującego porządku:

Demonstrowanie słownika. Nauczyciel zapoznaje uczniów pobieżnie z danym słownikiem i sam odczytuje odpowiednie hasła bądź ich fragmenty.
Uczeń pod kierunkiem nauczyciela odczytuje wskazane przez niego hasło.
Uczeń pod kierunkiem nauczyciela szuka hasła w słowniku, zapoznaje się z jego specyfiką, układem i sposobem korzystania.
Uczniowie w grupach pracują na lekcji z dostarczonymi słownikami, szukając wskazanego materiału.
Uczniowie samodzielnie korzystają ze słowników w czytelni szkolnej, bibliotece publicznej i w domu.
Uczniowie otrzymują odpowiednie polecenia i sami mają się zorientować, do jakich słowników należy zajrzeć. Pracują z kilkoma słownikami naraz.
Uczniowie otrzymują elementy teoretycznej wiedzy o słownikach, ich budowie, historii itp. w klasach licealnych, kiedy już sprawnie potrafią korzystać ze wszystkich typów słowników.

Tabakowska pokrótce omawia rodzaje słowników, podając przykłady ich zastosowania na lekcjach (najobszerniej potraktowała formy pracy ze słownikami ortograficznymi), wskazuje na korzyści, jakie przynosi uczniowi i nauczycielowi stosowanie w procesie dydaktyczno-wychowawczym słowników: obcych, wyrazów bliskoznacznych, frazeologicznego, poprawnościowego.

Trzeba stwierdzić, że zarówno uwagi merytoryczne, jak i metodyczne I. Tabakowskiej są aktualne, przydatne w pracy nauczycieli języka polskiego.

Rolę słowników w edukacji polonistycznej wyraźnie podkreślił Michał Jaworski[24], który kończy swój artykuł propozycją opracowania zwięzłego, zredukowanego do 10 000 haseł słownika, obejmującego częściej używane słownictwo i związki frazeologiczne, jakie występują w podręcznikach szkolnych i w wymaganej przez program literaturze pięknej.

Książka Józefy Kobylińskiej i Anny Dyduchowej[25], składa się z dwóch zasadniczych części. W pierwszej zostały omówione najważniejsze z punktu widzenia dydaktyki typy słowników i ich przydatność dla nauczyciela polonisty w procesie kształcenia językowego w szkole średniej. Część druga natomiast traktuje o zastosowaniu poszczególnych słowników na lekcjach, ilustrując to kilkoma przykładami konspektów. Zamieszczone projekty lekcji z użyciem słowników skorelowano z hasłami programu obowiązującego zarówno w czasie opracowywania, jak też ukazania się publikacji. W niektórych jednostkach lekcyjnych wyzyskano do celów ćwiczeniowych bogaty materiał leksykalny wyjęty ze słowników (jak np. zgromadzony obszerny zestaw wyrazów obcych). Dodatkową wartością tego metodycznego opracowania jest przygotowany spis bibliograficzny słowników, które powinni wyzyskać w pracy nauczyciele szkół średnich.

Wiele wartościowych pomysłów metodycznych w efektywnym korzystaniu z podstawowych słowników znajdzie nauczyciel języka ojczystego w pracach Marii Nagajowej. [26]

Propozycje lekcji bibliotecznych oraz lekcji języka polskiego z pomocą źródeł informacji naukowej zawiera wydawnictwo „Formy pracy samokształceniowej z młodym człowiekiem”.[27]

Powyższe rozważania na omawiany temat zamykam propozycją metodyczną wprowadzenia encyklopedii i słownika na lekcji bibliotecznej.

Poznajemy encyklopedie i słowniki. Konspekt lekcji dla klasy IV szkoły podstawowej

Cel poznawczy: zaznajomienie uczniów z encyklopediami i słownikami znajdującymi się w księgozbiorze podręcznym biblioteki szkolnej

Cel kształcący: kształcenie umiejętności korzystania z tych źródeł informacji naukowej.

Cel wychowawczy: budzenie szacunku dla wiedzy ludzkiej zawartej w omawianych dziełach leksykograficznych.

Pomoce dydaktyczne: encyklopedie, słowniki, plansze, foliogramy, kartki z poleceniami do wykonania.

Programy nauczania języka polskiego polecają w klasie III zapoznanie uczniów ze strukturą słownika ortograficznego, a w klasie IV naukę posługiwania się jego dwiema częściami w procesie kształcenia mowy pisanej. Na tej lekcji bibliotecznej ograniczamy się do zaprezentowania innych słowników i encyklopedii oraz omówienia ich przydatności w nauczaniu poszczególnych przedmiotów.

W związku z tym najogólniej zapoznajemy dzieci z układem haseł oraz pozatekstowymi źródłami informacji. Wyszukiwanie haseł prostych i zrozumiałych musi odbywać się pod czujnym okiem nauczyciela.

Proponowany tok lekcji:

Polecamy uczniom, aby dobrze przyjrzeli się książkom znajdującym się w wydzielonym regale, na którym widnieje napis: „Księgozbiór podręczny”. Ich zadaniem jest:

odczytywanie tytułów znajdujących się tam książek;
próba wyjaśnienia powyższego napisu ;
stwierdzenie, że w księgozbiorze podręcznym znajdują się encyklopedie i różne słowniki.

Podanie tematu lekcji i wyjaśnienie jej celów.

Wyjmujemy wszystkie znajdujące się na półkach encyklopedie i słowniki. Każdy uczeń trzyma jeden tom, np. Wielkiej encyklopedii powszechnej (13 tomów) i Słownika języka polskiego (11 tomów). Pragniemy w ten sposób uwypuklić cel wychowawczy, podkreślając ogrom włożonej ludzkiej pracy nad opracowaniem słownika, która trwała około 20 lat, i bogactwo języka polskiego — ponad 120 tys. słów. Pozostałym uczniom dajemy jednotomowe słowniki i encyklopedie. Dzieci odczytują tytuły; najpierw encyklopedii, a potem słowników. Porządkujemy je i dzielimy na:

encyklopedie ogólne,
encyklopedie specjalne,
słowniki językowe,
słowniki rzeczowe.

Demonstrujemy i krótko, przystępnie omawiamy każdy z nich oraz podkreślamy ich przydatność do nauki poszczególnych przedmiotów.

Zwracamy uwagę na alfabetyczny układ haseł w encyklopediach i słownikach, na konieczność dobrego opanowania alfabetu, aby móc sprawnie posługiwać się tymi źródłami informacji. Podczas kartkowania, wertowania poszczególnych egzemplarzy uczniowie powinni zauważyć, że oprócz haseł (artykułów hasłowych) znajdują się jeszcze w nich różne tabele, wykresy, ilustracje, wstęp, spis treści itp. Należy krótko wyjaśnić funkcje, jakie one pełnią w tym źródłach informacji naukowej.

CZĘŚĆ PRAKTYCZNA. W zależności od wyposażenia biblioteki w encyklopedie i słowniki organizujemy pracę indywidualną lub w grupach.

Oto proponowane zadania:

Jakiego rodzaju encyklopedią jest Wielka encyklopedia powszechna i z ilu składa się tomów?
Z jakich części składa się Słownik wyrazów obcych i jaki ma układ haseł?
Za pomocą Słownika wyrazów obcych wyjaśnij znaczenie wyrazu „ideał”.
Jakiego rodzaju encyklopedią jest Encyklopedia przyrodnicza i jaki ma układ haseł? Odszukaj w niej hasło „owad”.
Jakie inne tego rodzaju encyklopedie znajdują się w bibliotece? Sprawdźcie, czy posiadają one spisy treści, ilustracje, tabele i wykresy.
Przeczytaj spis treści Słownika geografii Europy i powiedz o jego zawartości.
Sprawdź, jakie inne słowniki rzeczowe znajdują się w bibliotece.
W Słowniku historii Polski przeczytaj spis mapek i odszukaj niektóre z nich.
W Małym słowniku terminów plastycznych znajdź hasła: „medal” i „medalion”, przeczytaj artykuły hasłowe i wskaż, czym one się różnią.
Za pomocą Małego słownika języka polskiego wyjaśnij znaczenie słowa „ocean”, odszukaj to samo hasło w encyklopedii i porównaj informacje zawarte w obu źródłach.
Sprawdź, do jakich języków obcych mamy słowniki w księgozbiorze podręcznym.
Powiedz, kiedy korzystamy ze słownika wyrazów obcych? Z jakich części składa się ten słownik?
W jakich źródłach znajdziesz informację o Mikołaju Koperniku?
Wyszukaj informacje w dostępnych ci źródłach o Marii Konopnickiej.

Podczas wykonywania ćwiczeń nad całością pracy czuwa nauczyciel, wyjaśnia i pomaga pokonywać trudności. W rezultacie tych działań uczniowie powinni dojść do wniosku, że encyklopedie ogólne i słowniki językowe objaśniają znaczenie wyrazów, dostarczają informacji z różnych dziedzin wiedzy, natomiast encyklopedie specjalne i słowniki rzeczowe zajmują się poszczególnymi dziedzinami wiedzy. Wszystkie te publikacje mają alfabetyczny układ haseł.

Praca domowa: W zeszytach do języka polskiego zapisz tytuły encyklopedii i słowników znajdujących się w twojej bibliotece domowej.

Prof. dr hab. Jan Kida jest kierownikiem Zakładu Nauczania Początkowego Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie. Przez ponad 20 lat był nauczycielem języka polskiego, angielskiego i łaciny, a w latach 1956 — 1969 również nauczycielem bibliotekarzem. Brał udział w pracach naukowo-badawczych mających zastosowanie w praktyce (m.in. kryteria wymagań językowych na poziom kl. VIII szkoły podstawowej, słownictwo podręczników szkolnych i zasobu leksykalnego uczniów). Autor ponad 100 publikacji z zakresu leksykografii, dydaktyki języka i literatury, słownictwa obcego w utworach literackich wybranych autorów. Wiele z tych publikacji jest cenionych przez nauczycieli i wykorzystywanych w zajęciach dydaktycznych (np. z zakresu nauczania ortografii, gramatyki, słownictwa, przysposobienia czytelniczego i informacyjnego, stosowania źródeł informacji naukowej).

[1] Józef Półturzycki: Wdrażanie do samokształcenia. Warszawa 1983, s. 139.

[2] Wincenty Okoń: Podstawy wykształcenia ogólnego. Warszawa 1967; tegoż: Wielostronne uczenie się a problem aktywności uczniów W: O intensyfikacji nauczania i wychowania. Pod red. W. Okonia, Warszawa 1966

[3] A. Mielczarek: Z Zagadnień leksykografii encyklopedycznej. Warszawa 1972, s. 29 — 32.

[4] Tamże, s. 36.

[5] Tamże, s. 47.

[6] Słownik wyrazów obcych. Pod red. J. Tokarskiego. Warszawa 1971.

[7] A. Mielczarek, op. cit, s. 50.

[8] Tamże, s. 50-55.

[9] Mały słownik języka polskiego. Pod red. S. Skorupki, H. Auderskiej, Z. Łempickiej. Warszawa 1969.

[10] Witold Doroszewski: Studia i szkice językoznawcze. Warszawa 1962, s. 167.

[11] Witold Doroszewski: Wśród słów, wrażeń i myśli. Refleksje o języku polskim. Warszawa 1966, s. 109.

[12] S. Urbańczyk: Słowniki, ich rodzaje i użyteczność. Warszawa—Kraków 1964, s. 3 — 15. Por. W. Doroszewski: Wstęp do „Słownika języka polskiego”. T. 1. Warszawa 1958, s. VII—XIII. Tegoż: Z zagadnień leksykografii polskiej. Warszawa 1954, s. 9-18.

[13] Józefa Kobylińska, Anna Dyduchowa: Słowniki w nauczaniu języka polskiego. Warszawa 1964, s. 7—25.

[14] S. Kania, J. Tokarski: Zarys leksykografii i leksykologii polskiej. Warszawa 1984, s. 231.

[15] Tamże, s. 231-244.

[16] Jan Kida: Z badań nad słownictwem podręczników i zasobem leksykalnym uczniów. Rzeszów 1985.

[17] Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV— VIII. Warszawa 1985.

[18] Program liceum ogólnokształcącego oraz liceum zawodowego i technikum. Język polski. Warszawa 1985. Program liceum ogólnokształcącego. liceum zawodowego i technikum. Język polski. Warszawa 1990.

[19] Helena Kida, Jan Kida: Forma pracy samokształceniowej z młodym czytelnikiem. Rzeszów 1986.

[20] Program nauczania ośmioklasowej szkoły podstawowej. Język polski. Klasy V—VIII. Warszawa 1963.

[21] Zofia Jakubowska: Słowniki na lekcjach języka polskiego. „Polonistyka” 1963, nr 4, s. 23—27.

[22] Jan Cofa1ik: Encyklopedia w pracy szkolnej i domowej ucznia. „Z pomocą poloniście”. Katowice 1965, s. 53 — 64.

[23] Irena Tabakowska: Słowniki w pracy nauczyciela-polonisty. „Z pomocą poloniście”. Katowice 1965, s. 65—100.

[24] Michał Jaworski: Słowniki w szkole. „Nowa Szkoła” 1970, nr 1, s. 51-54.

[25] J. Kobylińska, A. Dyduchów a: Słowniki w nauczaniu języka polskiego. Warszawa 1973.

[26] M. Nagajowa: Ćwiczenia słownikowo-frazeologiczne klas V—VIII. Warszawa 1982, s. 55-71; Kształcenie języka ucznia w szkole podstawowej. Warszawa 1985.

[27] H. Kida, J. Kida: Formy pracy samokształceniowej z młodym czytelnikiem. Rzeszów 1986.

Co w numerze?