WALKA O PIĘKNO I POPRAWNOŚĆ JĘZYKA OJCZYSTEGO W UJĘCIU CHRONOLOGICZNYM

Przed przystąpieniem do prezentacji słowników poprawnej polszczyzny i omówieniem form pracy pedagogicznej z użyciem tych źródeł informacji językowej, warto poświęcić kilka słów kwestii poprawności językowej i kulturze języka, rozpatrywanej na tle historycznego rozwoju polszczyzny. Kultura języka, a także związana z nią nierozerwalnie kultura umysłowa naszego narodu może się rozwijać przede wszystkim na podłożu wiedzy i umiejętności zdobywanych w szkole. [1]

Na treść pojęcia kultura języka składają się niewątpliwie: poprawność gramatyczna, sprawność komunikatywna i estetyka wypowiedzi. Terminem kultura języka określa się albo działalność zmierzającą do udoskonalenia i rozwinięcia umiejętności posługiwania się nim w sposób poprawny i sprawny, albo stopień umiejętności poprawnego i sprawnego używania języka.[2] Kultura języka obejmuje zarówno komunikowanie się za pomocą słowa pisanego (drukowanego), jak i mówionego. W nauczaniu szkolnym kulturę języka najczęściej rozumiemy jako odpowiedni poziom opanowania języka przez ucznia oraz jego czynny stosunek do języka.

Fundamentem kultury języka są normy językowe przyjęte i zaaprobowane do użytku w pewnym okresie przez społeczność mówiącą danym językiem. Normy językowe są to reguły bądź regularności oparte na upowszechnionym zwyczaju językowym (usus modernus), który może ulegać zmianom w czasie.

Kształcenie kultury języka wymaga systematycznej pracy uczniów i nauczycieli w szkole. Troska o piękno i komunikatywność języka polskiego wyraźnie uwidoczniła się w działalności i twórczości pisarzy epoki odrodzenia: Reja, Kochanowskiego, Górnickiego czy Orzechowskiego.

Walkę o poprawność i czystość mowy ojczystej, wolnej od obcych naleciałości, podjęli wybitni reformatorzy, działacze polityczni, twórcy literatury Oświecenia: Konarski, Naruszewicz, Krasicki, Kołłątaj i wielu innych patriotów.

W czasach porozbiorowych troska o język stała się nakazem patriotycznym. Język ojczysty został uznany za najcenniejsze dobro narodu. Organizowaniem różnych form opieki nad nim zajęło się powstałe w Warszawie w 1800 roku Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które skupiło grono światłych ludzi mocno przywiązanych do ojczyzny i szczerze zatroskanych o język narodowy.

Działacz TPN, wybitny słownikarz polski Samuel Bogumił Linde, złożył piękny dar narodowi ujarzmionemu przez zaborców, wydając w latach 1807-1814 Słownik języka polskiego, który został uznany przez europejskich leksykografów za dzieło wielkiej miary i wzór godny naśladowania.[3]

Przejawem głębokiej troski o język narodowy były także inne słowniki, a zwłaszcza ogólne słowniki języka polskiego, które – ze względu na swój normatywny charakter – okazały się niezawodnym nauczycielem wzorowej polszczyzny i skutecznym narzędziem krzewienia kultury języka.

Prócz istniejącego w Warszawie Towarzystwa Przyjaciół Nauk powoływano kolejno do życia nowe towarzystwa naukowe w Krakowie, Poznaniu, Wilnie i we Lwowie. Powiększył się więc krąg ludzi zatroskanych o kulturę języka ojczystego. Doskonaliły się też formy pracy nad nim, W drugiej połowie XIX stulecia zaczęły się pojawiać podręczniki gramatyki, poradniki oraz książki poświęcone wyłącznie sprawom poprawności i kultury języka. Wszystkie one były świadectwem troski, a nawet kultu języka polskiego, tak bardzo zagrożonego zarówno germanizacją i rusyfikacją narodu polskiego, jak i przez niedbalstwo samych Polaków.

Pierwsze prace poświęcone poprawności, czystości i kulturze języka koncentrowały się niemal wyłącznie na walce z błędami. Zajmowano się w nich rejestrowaniem i wytykaniem wszelkich błędów oraz uchybień językowych, natomiast nie wytyczano wyraźnej drogi pozytywnego działania.

Jedną z pierwszych publikacji w Polsce była już w XVIII stuleciu broszura Onufrego Kopczyńskiego O poprawie błędów w ustnej i pisanej mowie polskiej (1803), przeznaczona dla szerokiego ogółu mówiących i piszących.

Na przełomie XIX i XX wieku ukazało się wiele prac, które poruszały zagadnienie poprawności i kultury języka [4].

W r. 1926 zostały ustalone przez komisję językoznawców i aktorów, a zredagowane w 1930 r, przez Zenona Klemensiewicza Prawidła poprawnej wymowy polskiej. W okresie powojennym ukazało się szereg prac, a wśród nich: S. Słońskiego Słownik polskich błędów językowych (1947), kilkakrotnie wznawiane: Poradnik gramatyczny H. Gaertnera, A. Passendorfera i W. Kochańskiego oraz E. i F. Przyłubskich Język polski na co dzień, a ostatnio B. Klebanowskiej, W. Kochańskiego i A. Markowskiego O dobrej i złej polszczyźnie, M. Nalepińskiej Jak mówić i pisać poprawnie, W. Pisarka Kultura języka ojczystego.

W formie książkowej zostały opublikowane zbiory odpowiedzi na pytania o poprawność poszczególnych wyrazów i ich użycia. Są to: dwutomowa książka W. Doroszewskiego O kulturze słowa (1962) oraz Polszczyzna piękna i poprawna pod redakcją S. Urbańczyka (1966). Wskazówki dotyczące poprawnego wymawiania wyrazów zawierają Zasady poprawnej wymowy polskiej W. Doroszewskiego i B. Wieczorkiewicza (1949) oraz wznawiane Prawidła poprawnej wymowy pod redakcją Z. Klemensiewicza. Pojawiły się również wydawnictwa adresowane do środowisk specjalnych (np. dziennikarzy, techników).

Za najwybitniejsze osiągnięcie w zakresie poprawności językowej niewątpliwie należy uznać dwutomowe dzieło pt. Kultura języka polskiego. [5]

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA SŁOWNIKÓW POPRAWNOŚCIOWYCH JĘZYKA POLSKIEGO

Ze względu na charakter normatywny polskie słowniki ogólnojęzyczne mogą być wykorzystywane w rozstrzyganiu kwestii poprawnościowych w procesie lekcyjnym, w pracy domowej i samokształceniowej uczniów.

Celowi temu jednak najlepiej służy słownik poprawnej polszczyzny, który jest najwłaściwszym, najbardziej autorytatywnym, kompetentnym źródłem informacji dotyczących zagadnień poprawnościowych języka ojczystego, rozstrzygającym je w sposób możliwie najpełniejszy.

Rejestr błędów językowych zawiera Słownik polskich błędów językowych S. Słońskiego (1947). Błędnie używane formy wyrazowe są poprzedzone wykrzyknikami. Zdaniem autora to dzieło leksykograficzne nie jest kompendium grzechoznawczym, a w wielu przypadkach tylko doradza użycie formy lub zwrotu niewątpliwie poprawnego, aby uniknąć zwrotów wątpliwych.[6]

Za pierwszy polski słownik poprawnościowy sensu stricto uznać należy opracowane i wydane w latach międzywojennych dzieło powszechnie znanego lingwisty i dydaktyka nauki o języku, Stanisława Szobera Słownik ortoepiczny z podtytułem Jak mówić i pisać po polsku, wydany w Warszawie w r. 1937. Według opinii samego autora słownik ten jest wszechstronnym poradnikiem językowym i doradcą służącym użytkownikowi języka w każdej potrzebie, w mowie i piśmie, w pisaniu dzieła naukowego i literackiego, form użytkowych o charakterze urzędowym i prywatnym, we wszelkiej rozmowie urzędowej, naukowej, handlowej i prywatnej. Słownik poprawnego wyrażania się wnika we wszystkie dziedziny języka, podając brzmienie, sposób wymawiania i budowę wyrazu. Wykazuje słowa używane błędnie, wyjaśnia trudniejsze formy deklinacji i koniugacji poszczególnych wyrazów. Gruntownie zajmuje się prawidłowym budowaniem zdań, łączeniem wyrazów w zdaniu, a także szeroko uwzględnia frazeologię, przytaczając w wyczerpującej liczbie poprawne zwroty i wyrażenia.

Ortoepię pojmuje Szober jako poprawność języka we wszystkich jego przejawach: w sposobach wymawiania, w postaci głoskowej, w budowie słowotwórczej i w formach gramatycznych wyrazów, dalej w składni, w znaczeniu wyrazów i we frazeologii.

Każde hasło zostało opracowane w osobnym mniejszym lub większym artykule, w którym oprócz wyrazu hasłowego wymieniono szeregi wyrazów pokrewnych, a przy formach budzących wątpliwości profilaktycznie podano odmiany wyrazów. Słownik ortoepiczny, który ujmuje tak rozległą dziedzinę poprawności i kultury językowej, opiera się na trzech źródłach: na dziełach literatury pięknej XIX wieku i początku XX stulecia, na mowie potocznej warstw wykształconych oraz na krytycznej ocenie językoznawczej[7]. W. Doroszewski uznał ten słownik za publikację posiadającą najtrwalszą wartość wśród dzieł Szobera.[8]

Powojenny Słownik poprawnej polszczyzny S. Szobera[9] stanowi edycję rozszerzoną i uzupełnioną Słownika ortoepicznego z lat międzywojennych.

W r. 1973 został oddany do rąk czytelników Słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. Witolda Doroszewskiego[10], pierwszy tego typu słownik opracowany w powojennej Polsce i dotychczas najlepszy, najbardziej autorytatywny, gdyż oparty na obfitej literaturze z zakresu poradnictwa językowego. Dzieło przeznaczone jest dla najszerszego kręgu odbiorców, a zwłaszcza dla młodzieży szkół średnich i wyższych, dla nauczycieli różnych typów szkół, pracowników wydawnictw, prasy, radia i telewizji. Zamieszczone w Słowniku poprawnej polszczyzny PWN informacje poprawnościowe dotyczą – podobnie jak w dziele Szobera - pisowni, wymowy, fleksji, budowy słowotwórczej, związków frazeologicznych, semantyki i syntaktyki definiowanych wyrazów. Niezmiernie ważne znaczenie mają zamieszczony pod poszczególnymi hasłami materiał ilustrujący ich poprawne użycie, a także ostrzeżenie przed formami błędnymi.

Słownik ten zawiera ogółem 27 tys. haseł, a wśród nich w dużym wyborze swojskie i obce nazwiska, nazewnictwo geograficzne oraz powszechnie stosowane skróty. Nadto w niektórych artykułach hasłowych zostały omówione wyrazy pochodne, a nie stanowiące odrębnych, samodzielnych haseł.

Do kategorii słowników poprawnościowych, z którymi winniśmy zaznajomić uczniów szkoły średniej, zaliczyć trzeba dwa dzieła leksykograficzne: Słownik wymowy polskiej PW[11], oraz Słownik języka niby-polskiego, czyli błędy językowe w prasie. [12]

Słownik wymowy polskiej jest pierwszą w dziejach leksykografii polskiej próbą zapisania wymowy języka polskiego. Uświadomimy uczniom potrzebę opracowania takiego słownika ze względu na ważne przeobrażenia, jakie dokonują się we współczesnej polszczyźnie mówionej. Ponieważ przeznaczony jest dla szerokiego kręgu odbiorców polskich i obcokrajowców uczących się języka polskiego, zastosowano w nim międzynarodową transkrypcję fonetyczną. Prezentując Słownik języka niby-polskiego W. Pisarka, podkreślimy, że wydawnictwo to stanowi ważne źródło informacji natury poprawnościowej. Słownik zamieszcza niepoprawne formy wyrazów, wszelkie wykolejenia, niestosowne innowacje, chybione, nieporadne, pretensjonalne.

Ostatnio ukazał się Podręczny słownik wymowy polskiej[13] mający charakter normatywny. Słownik zawiera tylko takie wyrazy, których wymowa wywołuje jakiekolwiek wątpliwości, i jest przeznaczony dla szerokiego grona czytelników.

PROPOZYCJE METODYCZNE WYKORZYSTANIA SŁOWNIKA POPRAWNEJ POLSZCZYZNY NA LEKCJACH JĘZYKA POLSKIEGO

W obowiązującym programie języka polskiego stosowanie słownika poprawnej polszczyzny w kształceniu językowym młodzieży jest przewidziane w klasie VII szkoły podstawowej[14]. Na tym poziomie nauczania uczniowie wzbogacili swoje słownictwo ogólne i terminologiczne na podstawie analizowanych tekstów podręcznikowych, popularnonaukowych, literackich, artykułów z czasopism i prasy codziennej, audycji radiowych i telewizyjnych, zapoznali się też ogólnie z układem i zawartością treściową kilku słowników: ortograficznego, wyrazów bliskoznacznych, wyrazów obcych, frazeologicznego, małego słownika języka polskiego oraz niektórych słowników specjalistycznych (np. terminów literackich, terminów językowych, pisarzy, geograficznego, historycznego), a także ze sposobami posługiwania się nimi.

Wprowadzenie zatem w klasie VII słownika poprawnej polszczyzny nie oznacza wcale, że problemy natury poprawnościowej występują dopiero na tym poziomie nauki szkolnej. Praktyka pedagogiczna dowodzi bowiem, że pojawiają się one o wiele wcześniej – już w nauczaniu początkowym. W klasach młodszych nauczyciel musi je wyjaśnić, odwołując się do własnej kompetencji językowej bądź też autorytatywnych źródeł informacji w postaci np. ogólnego słownika języka polskiego, poradnika gramatycznego czy słownika poprawnościowego.

Począwszy od klasy VII praca ze słownikiem poprawnej polszczyzny winna przebiegać w kilku etapach, które obejmowałyby zapoznanie się uczniów z jego ogólną budową i zawartością informacyjną oraz ćwiczenia leksykograficzne (indywidualne i zespołowe), zsynchronizowane z hasłami programu języka polskiego, z aktualnymi problemami i potrzebami językowymi młodzieży.

W czasie ćwiczeń leksykograficznych porównawczych ze słownikiem poprawnościowym i ogólnym podręcznym słownikiem języka polskiego uczniowie przekonują się, że słownik poprawnościowy różni się od ogólnego między innymi tym, iż rejestruje wyrazy, których wymowa, pisownia, budowa słowotwórcza, znaczenie, użycie składniowe lub łączliwość frazeologiczna mogą sprawić użytkownikowi języka jakąkolwiek trudność.

Zgodnie z realizacją ogólnych zasad dydaktycznych: systematyczności (systematyzacji) wiedzy i jej trwałości, nauczyciel odwołuje się najpierw do dotychczasowego stanu wiadomości uczniów na temat poznawanych w klasach młodszych zagadnień i pojęć leksykograficznych, by przypomnieć i utrwalić je, a także podkreślić elementy strukturalne artykułów hasłowych. Czyni to poprzez analizę wskazanych przykładowo haseł słownikowych. Jeżeli dysponuje odpowiednią liczbą egzemplarzy słownika, organizuje na lekcji z uczniami pracę w zespołach, którym przydziela kolejno zadania. Ćwiczenia polegają głównie na szczegółowym analizowaniu wskazanych artykułów hasłowych.

W wyniku zespołowej pracy klasa określi rodzaje podawanych przez słownik informacji, a następnie zapozna się z odsyłaczami, z kwalifikatorami, a także ze specjalnymi symbolami, którymi słownik jest opatrzony.

Na podstawie tak przeprowadzonej analizy wybranych artykułów hasłowych uczniowie wydobędą i precyzyjniej określą istniejące w słowniku warstwy leksykalne, a mianowicie:

powszechnie używane wyrazy ogólnopolskie typu: dekret, przekora, szkoła, rotunda, skąpy, skostniały, zatańczyć;
terminy naukowe i techniczne, a także słownictwo używane w środowiskach społeczno-zawodowych, np. definicja, deklinacja, sztucer;
w ograniczonym zakresie wyrazy jakiegoś regionu używane przez warstwy wykształcone oraz słowa wychodzące z użycia oznaczone kwalifikatorami „dawne”, „przestarzałe”;
nazwy własne osobowe i geograficzne (rodzime i obce): Billy, Defoe, Odyseusz, Kabulczyk, Leo, Cook, Kamerun, Brunszwik; ® skróty, skrótowce i formacje od nich pochodne, np, AL-aelo- wiec, AK-akowiec, ZMP-zetempowiec, kb-kabe, kabek, kabe- kaes.

Podczas obcowania ze słownikiem młodzież uzyska nowe, dodatkowe informacje, dowie się między innymi, że uwzględnia on wymowę i akcentowanie wyrazów, spolszczoną wymowę nazwisk i nazw obcych oraz innych jednostek leksykalnych, a niekiedy i zwrotów zapożyczonych z języków europejskich. Z częścią tego słownictwa zetknęła się ona w różnego typu tekstach pisanych bądź w języku środowiska.

Aby chętnie i skutecznie w każdym przypadku rodzenia się wątpliwości językowej młodzież korzystała ze słownika poprawnościowego musi na podstawie własnej wnikliwej analizy wielu badanych haseł uświadomić sobie, jakich informacji językowych może dostarczyć jej ta pomoc naukowa. W związku z tym kolejną jednostkę lekcyjną, poświęconą ćwiczeniom leksykograficznym, przeznaczymy na opracowanie tych właśnie zagadnień. Wykorzystamy w tym względzie zdobyte dotychczas wiadomości uczniów, czerpane z innych rodzajów słowników, jakie stosowano .uprzednio na lekcjach języka polskiego i postawimy przed nimi zasadniczy problem do rozwiązania: jakich informacji możemy zasięgnąć w Słowniku poprawnej polszczyzny PWN?

Zagadnienia szczegółowe ustalimy wspólnie z uczniami i opracujemy je w toku lekcji przy optymalnym zaangażowaniu zespołów uczniowskich. Na podstawie analizy i interpretacji trafnie dobranych artykułów hasłowych dojdziemy do wniosku, że słownik zawiera cenne informacje poprawnościowe z zakresu fleksji, słowotwórstwa czy składni.

Przy tej okazji istnieje możliwość przypomnienia młodzieży pewnych poznanych już uprzednio zjawisk językowych z zakresu morfologii, syntaktyki lub ortografii i równoczesnego skorelowania ich z problematyką normatywną. W ten sposób rozwijamy naukowe myślenie analityczne i syntetyczne, bogacimy zarówno wiedzę, jak i doskonalimy sprawności językowe.

W czasie referowania opracowanych zagadnień przez poszczególne zespoły oraz w toku dyskusji porządkujemy i klasyfikujemy owe informacje, nazywając je ortograficznymi, fleksyjnymi, słowotwórczymi, frazeologicznymi czy bibliograficznymi. Uczniowie dokumentują swe wypowiedzi odpowiednimi przykładami, zaczerpniętymi ze słownika.

Na podstawie tak przeprowadzonej analizy badanego materiału leksykalnego ustalamy wspólnie, czym charakteryzują się poszczególne rodzaje informacji i jakich zjawisk językowych one dotyczą. Stwierdzamy zatem, że:

Informacje ortograficzne odnoszą się tylko do tych haseł, które mogą sprawić piszącym szczególne trudności. Dotyczy to głównie pisowni łącznej i rozłącznej, wyrazów pisanych wielką lub małą literą w zależności od znaczenia spolonizowanej pisowni oraz haseł wyrazowych obcego pochodzenia.
Informacje fleksyjne polegają na podawaniu przy hasłach odpowiednich oznaczeń grupy deklinacyjnej lub koniugacyjnej (odsyłacze do tabel form fleksyjnych) oraz trudniejszych form odmiany.
Informacje słowotwórcze dotyczą między innymi możliwości sposobu tworzenia wyrazów pochodnych od podstawowych i orientują, czy dane wyrazy pochodne są poprawnie czy niepoprawnie zbudowane. Przy rozpatrywaniu tego zagadnienia uczniowie mają okazję przypomnienia sobie zdobytych już wcześniej, bo w klasie VI szkoły podstawowej, wiadomości z zakresu budowy i dwuczłonowości formacji słowotwórczej.
Informacje frazeologiczne polegają na podawaniu niektórych częstych połączeń wyrazu hasłowego z innymi wyrazami oraz na ocenie poprawności utartych związków, w których skład wchodzi wyraz hasłowy.
Informacje syntaktyczne wskazują na schematy połączeń wyrazu hasłowego z innymi wyrazami, zwłaszcza wtedy, kiedy różnice w składniowym użyciu wyrazu hasłowego wiążą się z różnymi jego znaczeniami, kiedy wyraz występuje w obocznych konstrukcjach składniowych, np. bać się kogo, czego; bać się o kogo, o co; badanie kogo, czego; badanie nad czym (np. prowadzono badanie nad językiem XV wieku); badanie na co: (np. badanie na cukier) itp.
Informacje dotyczące wymowy wyrazów hasłowych i form ich odmiany są umieszczone w nawiasach pod wyrazem hasłowym. Należy dodać, że słownik ten podaje ponadto spolszczoną wymowę nazwisk, nazw obcych i niektórych wyrazów zapożyczonych, np. Ajschylos, Ajnos, Alcybiades, Renoir, Cromwell, Samosierra, Scotland Yard, piure a, puree, sandwicz, seans itp.
Informacje o znaczeniu wyrazów odnoszą się do tych haseł, w których wątpliwości mogą dotyczyć ich strony semantycznej. Chodzi tu bowiem o wyrazy wieloznaczne.
Informacje bibliograficzne - podane w formie skrótowej na końcu artykułu hasłowego – obejmują ważniejsze opracowania, w których dany problem lub szczegół został obszerniej omówiony,

Kończąc rozważania z uczniami na ten temat dodamy jeszcze, że Słownik poprawnej polszczyzny PWN informuje o różnicach między formami i wymową wyrazów: staranną, potoczną, regionalną i przestarzałą.

Tak przeprowadzona klasyfikacja informacji uświadomi młodzieży szerokie, wielostronne możliwości zastosowania słownika na co dzień w doskonaleniu językowym. Rekapitulując dotychczasowe rozważania utrwalimy jednocześnie wiadomości uczniów, które obejmują takie pojęcia jak: hasło, artykuł hasłowy, podhasło, żywa pagina, kwalifikatory, rodzaje definicji, z którymi zetknęli się wcześniej podczas ćwiczeń z innymi rodzajami słowników na lekcjach.

Dopiero po odpowiednim przygotowaniu merytorycznym i metodycznym młodzieży do samodzielnego, umiejętnego korzystania ze słownika poprawnościowego możemy efektywnie pracować z nim w klasie VIII i w klasach licealnych w ramach ćwiczeń leksykograficznych i leksykalnych, które występują doraźnie na wielu jednostkach lekcyjnych w związku z wyjaśnianiem danej formy językowej bądź upewnieniem się co do poprawnego jej użycia.

Po słownik poprawnej polszczyzny sięgają uczniowie, gdy rodzą się wahania i wątpliwości np. z zakresu użycia poprawnej formy przypadku, zwłaszcza dopełniacza i celownika liczby pojedynczej, dopełniacza liczby mnogiej, a także innych przypadków rzeczowników własnych i pospolitych, następnie możliwości alternatywnego użycia dwu form (dubletów słowotwórczych), poprawnego akcentowania wyrazów rzadziej spotykanych w codziennym życiu, oryginalnej bądź spolszczonej pisowni i wymowy słownictwa obcego oraz w wielu innych kwestiach z dziedziny normatywistyki językowej. Słownik ten odda nam również cenne usługi podczas opracowywania niektórych haseł programowych z nauki o języku, np. skrótowce, ich odmiana i składnia, wyrazy wieloznaczne, polisemia, homonimia czy kryteria poprawności językowej. Wtedy na pracę z nim przeznaczamy nie kilka minut, lecz pełne jednostki lekcyjne.

klasa VII. POZNAJEMY SŁOWNIK POPRAWNEJ POLSZCZYZNY PWN

Cele: Zapoznanie uczniów z budową słownika: jego podstawowym korpusem, strukturą hasła oraz objaśnieniami wstępnymi. Przeznaczenie i możliwości stosowania tego źródła informacji językowych w procesie dydaktycznym. Uwrażliwianie młodzieży na poprawność i piękno języka.

Pomoce: egzemplarze Słownika poprawnej polszczyzny PWN Doroszewskiego i Kurkowskiej oraz Słownika poprawnej polszczyzny Szobera, słowniki języka polskiego, słownik wyrazów obcych, słownik wyrazów bliskoznacznych i słownik frazeologiczny języka polskiego.

Przebieg lekcji:

Podanie tematu, uświadomienie celów lekcji i omówienie form pracy. Nawiązanie do słowników, które uczniowie klasy VII już znają. Przydzielenie zadań poszczególnym zespołom, które mają odnotować ze słownika wskazane hasła, by w ten sposób utwierdzić się w przekonaniu co do poprawnego wymawiania i użycia danych wyrazów. Obok poprawnych językowo haseł w nawiasach są podane formy błędne, których nie należy używać. Już w tym miejscu uczniowie dostrzegą i przekonają się praktycznie, jaką funkcję pełni ten słownik w doskonaleniu językowym.
Praca w zespołach, Uczniowie wypisują ze słownika podane wyrazy hasłowe oraz zawarte w nawiasach formy błędne, których nie używa się w standardowej polszczyźnie współczesnej. Oto hasła przydzielone grupom do rozpatrzenia:

I atrapa (nie: atrap), boazeria (nie: buazeria), chromosom (nie: chromozom), komplement (nie: kompliment), kontener (nie: kontejner);

II kontrola (nie: kontrol), kontroler (nie: kontrolor), lemoniada (nie: limoniada, limonada), łupież (nie: łupieża), pociągiel (nie: pociągła);

III pośrodku (nie: w pośrodku), prawdomówny (nie: prawdomówny), schemat (nie: szemat), scheda (nie: szeda), skarpetka (nie: szkarpetka);

IV stronica (nie: stronnica), stryj (nie: stryjo), szwagier (nie: szwager), śpiwór (nie: śpiwór), śruba (nie: szruba);

V willa (nie: wiła), włączać (nie: włanczać), współudział (nie: spółudział), współczucie (nie: spółczucie), współpracować (nie: spółpracować);

VI nazwy i tytuły zawodowe kobiet w rodzaju: biolog (nie: biolożka, biologini), filolog (nie: filolożka, filologini), doktor (nie: doktorka), inżynier (nie: inżynierka), psycholog (nie: psycholożka, psychologini).

Sprawdzenie i omówienie wykonanych zadań, Na podstawie tak zgromadzonego i przeanalizowanego materiału słownikowego uczniowie naocznie przekonują się, jak bogate informacje językowe zawiera Słownik poprawnej polszczyzny PWN, po który trzeba sięgać w każdej sytuacji, gdy budzi się wątpliwość czy używamy właściwej formy, czy też nie. Uświadamiamy młodzieży, że słownik poprawnościowy jest zatem dla nas dobrym doradcą rozstrzygającym autorytatywnie o właściwym użyciu danego słowa, jego formy gramatycznej lub wyrażenia czy zwrotu.

Aby korzystanie ze Słownika poprawnej polszczyzny PWN stało się nawykiem ucznia, praca z tym źródłem winna być prowadzona systematycznie przez kilka lat nauki szkolnej.

Jak potwierdza praktyka szkolna, ciągłe obcowanie z tym słownikiem jak również z innymi publikacjami tego typu – uwrażliwia ucznia na poprawne, staranne, precyzyjne wypowiadanie się w mowie i piśmie. Podczas badania struktury artykułów zwracamy także uwagę na zamieszczone w nich formy fleksyjne: dopełniacza i celownika liczby pojedynczej a także mianownika i dopełniacza liczby mnogiej rzeczowników oraz niektóre formy koniugacyjne czasowników, aby użytkownik nie popełnił błędu lub upewnił się, że formy osobowe, którymi posługuje się bądź pragnie je zastosować w konstruowanym przez siebie tekście, są zgodne ze współczesną normą językową.

W procesie lekcyjnym wystąpiły elementy różnych metod: pogadanki, dyskusji, indywidualnych i zespołowych ćwiczeń leksykograficznych, leksykalnych, gramatycznych i ortograficznych.

Praca domowa

W celu utrwalenia zdobytych wiadomości i powolnego oswajania się ze słownikiem polecamy uczniom, aby wypisali z niego po dwa hasła rzeczownikowe i czasownikowe. Na kolejnych zajęciach lekcyjnych sprawdzimy wykonane zadanie, omówimy je i ocenimy.

klasa VII. WYKORZYSTANIE SŁOWNIKA POPRAWNEJ POLSZCZYZNY PWN W OPRACOWANIU TEMATU: SKRÓTOWCE, ICH ODMIANA I SKŁADNIA

Cele: Zapoznanie uczniów z rodzajami skrótowców. Nabywanie umiejętności korzystania ze słownika. Bogacenie języka.

Tok lekcji:

Uzupełnienie wiadomości o słownikach poprawnościowych. Określenie celów i form pracy. Korelacja tematu lekcyjnego z ćwiczeniami leksykograficznymi. Uczniowie wypisują i odczytują skrótowce i pochodne od nich słowa wraz z podanymi przypadkami odmiany w rodzaju:

AL – aelowiec a. alowiec, Al-owski a. alowski.

AK – AK-owiec a. akowiec, AK-owski a, akowski. Kb -kabe,- kabeka, kabekaes,

GOPR – GOPR-owiec a. goprowiec, GOPR-owski a. goprowski,

Ozon – ozonowiec, ozonowski,

PGR – PGR-owiec a, pegeerowiec, PGR-owski a. pegeerowski,

PKS – a. Pekaes, PKS-owiec a. pekaesowiec, PKS-owski a. pekaesowski,

PPS – pepesowiec, pepesowski,

PKO – a. Pekao, PKO-wski a. pekaowski.

Gromadząc w ten sposób przykłady skrótowców wydobytych ze słownika poprawnej polszczyzny, spróbujemy wspólnie zdefiniować tę kategorię wyrazów i przeprowadzić ich wewnętrzną klasyfikację. Skrótowce określamy jako wyrazy utworzone z początkowych liter, głosek lub sylab wziętych z wyrazów wchodzących w skład pełnych nazw instytucji, przedsiębiorstw, urzędów itd. W czasie analizy językowej wyróżnimy cztery typy skrótowców, a mianowicie:

Skrótowce literowe (literowce), które powstają przez zestawienie pierwszych liter poszczególnych wyrazów pełnej nazwy, np. PKO, LK, PZU. Zapisuje się je bez kropek, a czyta w ten sposób, że wymienia się nazwy poszczególnych liter. Akcent pada na ostatnią sylabę.
Skrótowce głoskowe (głoskowce): ZUS, MON, LOK. Zapisuje się je tak jak literowce, ale inaczej czyta: wymawia się poszczególne głoski tak jak w wyrazach pospolitych.
Sylabowce składają się z pierwszych sylab wyrazów pełnej nazwy, np. PAFAWAG lub pafawag.
Skrótowce mieszane, w skład których wchodzą litery, głoski i sylaby, np. Cepelia lub CPLiA.

Zadanie domowe

Polecamy uczniom wyszukanie w Słowniku poprawnej polszczyzny PWN po dwa przykłady na każdy rodzaj skrótowców.

klasa VIII. ĆWICZENIA LEKSYKOGRAFICZNEI LEKSYKALNE Z WYKORZYSTANIEM SŁOWNIKA POPRAWNEJ POLSZCZYZNY PWN

Cele:

poznawczy – dokładniejsze poznanie słownika poprawnej polszczyzny, szczególnie budowy jego artykułów hasłowych;

kształcący – wyrabianie sprawności w umiejętnym posługiwaniu się tym dziełem leksykograficznym, wdrażanie do systematycznej pracy;

wychowawczy – doskonalenie poprawności językowej i budzenie wrażliwości na piękno języka.

Tok lekcji

Podanie tematu lekcji i wyjaśnienie jej celów. Nawiązanie do znanych już uczniom wiadomości o słowniku. Tę jednostkę lekcyjną poświęcamy kwestii – ważnej z punktu widzenia poprawności językowej – która odnosi się do stosowania równoległych końcówek fleksyjnych oraz alternatywnych (obocznych) form wyrazowych we współczesnej polszczyźnie.
Praca w grupach. Ze Słownika poprawnej polszczyzny PWN zespoły uczniowskie odnotują po kilka przykładów:
wyrazów z dwiema końcówkami fleksyjnymi w mianowniku lub dopełniaczu: biolodzy a. (albo) biologowie, cykli a. cyklów, filolodzy a. filologowie, kolonizatorzy a. kolonizatorowie, pisarzy a. pisarzów, radiosłuchaczy a. radiosłuchaczów, saniami a. sańmi, samowaru a. samowara, sandaczy a. sandaczów;
wyrazów zwanych niekiedy dubletami słowotwórczymi (a w słowniku wariantami wyrazów hasłowych) typu: dokumentalista a. dokumentarzysta, dokumentarny a. dokumentalny, inżynierski a. inżynieryjny, kolaboracjonista a. kolaborant, kolportaż a. kolportowanie rząd. kolporterstwo, kompensacja a. kompensata, kompilacyjny a. kompilatorski, kożuszkarz a. kożusznik, kwasić a. kisić, niedościgły a. niedościgniony, pośliznąć się a. poślizgnąć się, prometejski a. prometeuszowy, pstry a. pstrokaty, tryumfalny a. triumfalny, ultrafioletowy a. ultrafiołkowy;
wyrazów z obocznościami (alternacjami) tematu: farma a. ferma, farmer a. fermer, kościółek a. kościołek, kwiaciarka a. kwieciarka, kwiaciarnia a. kwieciarnia;
niecałkowicie równorzędne warianty wyrazów opatrzone kwalifikatorami „rzadziej”, „przestarzałe”, „środowiskowe”, „regionalne” np.: pochmurno (rząd. pochmurnie), pochlebiać (rząd. podchlebiać), pośpiech (rząd. pospiech), przekątna (rząd. przekątnia), na pozór (rząd. z pozoru), pucołowaty (rząd. pucułowaty), pytyjski (rząd. pityjski), świątobliwość (rząd. świętobliwość), idiom (lepiej idiomatyzm), prozator (lepiej prozaik).
Po wykonaniu zaleconych uczniom zadań pragniemy uzmysłowić, jak cennych informacji na temat poprawności dostarczy im słownik.

Na podstawie badanych wyrazów uczniowie dochodzą do wniosku, że oboczności dotyczą pisowni: blanko a. blanco, bridż a. brydż, camping a. kemping; wymiany samogłoskowej (fonetycznej) w temacie: farma a. ferma, kwiaciarka a. kwieciarka; końcówek fleksyjnych: cyklopy a. cyklopi oraz formantów przyrostkowych: dokumentarny a. dokumentalny, kabotynizm a. kabotyństwo.

Przytoczone postaci oboczne (ortograficzne, fonetyczne i słowotwórcze) są w zasadzie równorzędnymi wariantami wyrazów hasłowych.

Stosowanie tego typu ćwiczeń leksykograficznych w połączeniu z leksykalnymi i gramatycznymi poszerzy wiadomości uczniów z dziedziny gramatyki, słownictwa i kultury języka oraz wdroży ich do korzystania ze słownika poprawnej polszczyzny, gdy tylko zaistnieje potrzeba samodzielnego rozwiązywania trudności.

klasa II LO. ZASTOSOWANIE SŁOWNIKA POPRAWNEJ POLSZCZYZNY W OPRACOWANIU PROGRAMOWEGO HASŁA: WYRAZY WIELOZNACZNE

Cele dydaktyczne: Zwrócenie uwagi uczniów na wieloznaczność wyrazów w języku polskim, na polisemię i homonimię. Bogacenie zasobu słownictwa i frazeologii. Wdrażanie do systematycznego obcowania ze słownikiem. Budzenie zainteresowań i zamiłowań językowych.

Uwagi ogólne

Na podstawie własnej praktyki pedagogicznej stwierdzam, że Słownik oprawnej polszczyzny PWN pod red. W. Doroszewskiego i H. Kurkowskiej może być stosowany z dużym pożytkiem w toku pełnych jednostek lekcyjnych podczas opracowywania zalecanych przez program zagadnień językowych nie związanych bezpośrednio z problematyką poprawnościową, np. wyrazy wieloznaczne (polisemiczne), homonimy, skrótowce, ich odmiana i formy od nich pochodne bądź wyrazy podstawowe i pochodne, tj. rzeczowniki i przymiotniki derywowane od rzeczownikowych nazw własnych osobowych i geograficznych (głównie w kl. VIII i liceum).

Tego rodzaju ćwiczenia dotyczące słowotwórstwa umiejętnie korelujemy z fleksją i morfologiczną zasadą ortografii w celu pogłębienia wiadomości z gramatyki języka polskiego i udokumentowania pisowni pewnej kategorii wyrazów niekiedy trudnych lub rzadko spotykanych na co dzień.

Warto zaznajomić młodzież z podstawowymi pojęciami z dziedziny językoznawstwa, a mianowicie z polisemią i h o m o n i m i ą . Polisemia polega na tym, że jednemu wyrazowi odpowiada więcej niż jedno znaczenie, np. „świat” czy „rewolucja”. Homonimia to jednakowe brzmienie dwóch lub więcej wyrazów, które posiadają zupełnie odmienne, różne znaczenia, np. I Włochy ‘państwo’, II Włochy ‘dzielnica Warszawy’. Homonimem bowiem nazywamy wyraz posiadający brzmienie identyczne z innym wyrazem, lecz całkiem odmienne znaczenie, etymologię, a niekiedy i pisownię. Według Jana Tokarskiego istotę polisemii stanowi wychodzenie słownikarza od formy wyrazu do znaczeń, natomiast homonimii od znaczeń do znaku (językowego).

„Homonimia zatem i polisemia są to dwie strony, dwa ujęcia tego samego problemu, rozwiązywane różnie”[15]

Tok lekcji

Podanie tematu lekcji, uświadomienie jej celów i wskazanie form pracy. Dla opracowania zagadnienia polisemii w sposób przystępny, zrozumiały dla uczniów, sięgamy po liczne przykłady wyrazów wieloznacznych, w jakie obfituje słownik poprawnej polszczyzny, Najpierw odwołujemy się do wiadomości młodzieży na ten temat. Prosimy o podanie kilku słów wieloznacznych, a następnie przechodzimy do pracy w grupach.
W głównym ogniwie lekcji poszczególne zespoły przystępują do pracy ze Słowniki poprawnej polszczyzny PWN, z którego wybraliśmy znamienne przykłady wyrazów wieloznacznych:

powaga

‘zrównoważony, opanowany sposób bycia, zachowanie się’.
‘autorytet, znaczenie’.
‘osoba ciesząca się autorytetem, uznaniem, poważaniem’,

postój

‘zatrzymanie się w drodze, w marszu’.
‘miejsce, w którym zatrzymują się na dłużej określone pojazdy’.

potęga

‘wielka siła’.
‘państwo o wielkiej sile’.
‘w matematyce iloczyn różnych czynników’,

pradziad

‘ojciec dziadka a. babki’.
‘przodkowie a, antenaci’,

prąd

‘bieg, nurt wody’.
‘ruch ładunków elektrycznych’,

próbować

‘kosztować, smakować coś’.
‘poddawać próbie’.
‘usiłować, starać się’,

świat

‘kula ziemska ze wszystkim, co na niej istnieje’.
‘ogół wszystkich ciał niebieskich, wszechświat’.
‘otaczająca przestrzeń dostępna dla wzroku’.
‘rejon, region, okolica’.
‘obce, dalekie strony’.
‘ludzkość; ludzie na ziemi; środowisko ludzi, których coś łączy’.
‘zespół żywych organizmów lub tworów nieożywionych mających wspólne cechy’.

światły

‘wykształcony, oświecony’.
‘mądry, rozumny’.
, przestarz. ‘widny, jasny’.

tęgi

‘krzepki, dorodny’.
‘gruby, masywny’.
‘wybitny, wartościowy’,

traktat

‘układ, umowa’.
‘obszerny rozprawa, zwłaszcza naukowa’,

traktować

‘odnosić się do kogoś, czegoś w jakiś sposób’.
‘prowadzić układy’.
książ. ‘poruszać jakiś temat, omawiać, opisywać’.
śród. w znaczeniu ‘działać na jakąś substancję chemiczną’.
‘częstować, ugaszczać’.

towarzyszyć

‘być obecnym przy kimś, przy czymś’.
‘akompaniować z towarzyszeniem orkiestry’,

władza

‘rządzenie, panowanie, rządy’.
‘instytucje, organy rządzące, kierownictwo, rząd’.
‘zdolność panowania nad czynnościami, pracą poszczególnych części ciała’.

wyprawa

‘podróż zorganizowana w określonym celu’.
rzeczy, które dostaje z domu dziewczyna wychodząca za mąż.
‘wyprawianie, garbowanie skór’.
‘warstwa tynku, materiał, którym się wykłada piece’.

zamach

‘targnięcie się na czyjąś władzę, na czyjeś życie’.
‘szybkie machnięcie, zamachnięcie się’.

Rekapitulacja tematyki lekcyjnej i ocena pracy uczniów.

W lekcji wystąpiło nauczanie polimetodyczne: dyskusja, ćwiczenia indywidualne i zespołowe, pogadanka, elementy indukcji i dedukcji, ściśle łączono ćwiczenia leksykograficzne ze słownikowymi, gramatycznymi i synonimicznymi, Zwróciliśmy też baczną uwagę na budowę artykułów hasłowych, definicje realnoznaczeniowe i synonimiczne (bliskoznaczne), na licznie spotykane kwalifikatory w rodzaju : „pot.”, „przestarz.”, „książk.”, „reg”, czy „śród.”.

Taka organizacja procesu dydaktycznego sprzyja bogaceniu słownictwa uczniów pod względem ilościowym i jakościowym. Zwrócimy także uwagę uczniów na to, że właściwe znaczenie wyrazu można określić na tle kontekstu.

Na podstawie dokonanej analizy zgromadzonego materiału językowego młodzież uzmysłowi sobie z jednej strony istnienie w języku polskim dużej ilości wyrazów wieloznacznych (polisemantemów), z drugiej zaś styka się z wzorowym ich definiowaniem, kształcąc się jednocześnie w zwięzłym, precyzyjnym określeniu poszczególnych znaczeń w obrębie rozpatrywanych haseł.

Ten rodzaj pożytecznych ćwiczeń poucza, iż wybór właściwego znaczenia słowa wieloznacznego ze słownika nastręcza młodzieży pewne trudności i jest uzależniony od kontekstu. Odnosi się to również do korzystania z innych słowników ogólnopolskich, słowników specjalnych (specjalistycznych), a także słowników dwujęzycznych, z którymi uczeń obcuje w ciągu kilku lat nauki szkolnej czy podczas studiowania języków obcych. Wybiera więc to znaczenie, które odpowiada całkowicie lub najbardziej kontekstowi analizowanej wypowiedzi pisemnej.

Rozpatrywanie zagadnienia polisemii uprzytomni młodzieży – zwłaszcza szkoły średniej – fakt, iż rozwój słownika dokonuje się pod względem ilościowym i jakościowym, tj. wszerz i w głąb: pojawiają się nowe słowa i przyrastają nowe znaczenia wyrazów istniejących już w słowniku języka polskiego.

Przy tej okazji warto jeszcze zwrócić uwagę uczniów na pewną sprawę natury technicznej, a mianowicie na to, że zakres ilościowy znaczeń haseł polisemicznych jest zaznaczony w słowniku poprawnej polszczyzny, podobnie jak w innych słownikach, cyframi arabskimi, natomiast homonimy posiadają rzymskie oznaczenia cyfrowe.

[1] A. Zdaniukiewicz: Z zagadnień kultury języka. Teoria-Praktyka-Szkoła. Warszawa 1973, s. 7.

[2] D. Buttler, H. Kurkowska, H. Satkiewicz: Kultura języka polskiego. Warszawa 1971, s. 59.

[3] S. Urbańczyk: Słowniki, ich rodzaje i użyteczność. Wrocław-Warszawa-Kraków 1967.

[4] Np. Fryderyka Skobla O skażeniu języka polskiego w dziennikach i w mowie potocznej osobliwie Galicji (1870), A. Walickiego Błędy nasze w mowie i piśmie (1879), Aleksandra Brucknera Walka o język (1917), Adama Antoniego Kryńskiego Jak nie należy mówić po polsku? (zbiór artykułów t. 1-2, 1920, 1530), Kazimierza Nitscha O języku polskim (1920), Andrzeja Gawrońskiego O błędach językowych (1921), Zdzisława Dębickiego Podstawy kultury narodowej (1921), Stefana Żeromskiego Snobizm i postęp (1923), Romana Zawilińskiego Nasz język ojczysty w przeszłości i teraźniejszości, Witolda Taszyckiego Polskie nazwy osobowe, Nasza mowa ojczysta i Gwary ludu polskiego, Jacka Woronie- ckiego Około kultu mowy ojczystej, Stanisława Wasylewskiego Na końcu języka (1930), Stanisława Szobera Życie wyrazów (1929) i zbiór artykułów Na straży języka (1937), Artura Passendorfera i Henryka Gaertnera Poradnik gramatyczny (1933), Witolda Doroszewskiego Myśli i uwagi o języku polskim (1937), Tadeusza Lehra-Spławińskiego Szkice z dziejów rozwoju i kultury języka polskiego (1938).

[5] D. Buttler, H. Kurkowska, H. Satkiewicz: Kultura języka polskiego, Zagadnienia poprawności gramatycznej. Warszawa 1971 oraz Kultura języka polskiego, Zagadnienia poprawności leksykalnej (słownictwo rodzime). Warszawa 1982.

[6] S. Słoński: Słownik polskich błędów językowych. Wstęp. Warszawa 1947, s. 8.

[7] S. Szober: Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku. Przedmowa autora. Warszawa 1937, s. IX-XI.

[8] W, Doroszewski: Wstęp do Słownika poprawnej polszczyzny. Warszawa 1963, s. 5.

[9] S. Szober: Słownik poprawnej polszczyzny. Warszawa 1963.

[10] Słownik poprawnej polszczyzny PWN. Pod red. W. Doroszewskiego, Warszawa 1973.

[11] Słownik wymowy polskiej PWN. Pod red. M. Karasia i M. Madejowej, Warszawa-Kraków 1977.

[12] W. Pisarek: Słownik języka niby-polskiego, czyli błędy językowe w prasie. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978, s. VII-IX.

[13] W. Zubas, S. Urbańczyk: Podręczny słownik wymowy polskiej. Warszawa 1992.

[14] Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV-VIII. Warszawa 1990.

[15] J. Tokarski: Słownictwo. Warszawa 1974, s. 17.

Co w numerze?