Scenografia:

Symbol obozu koncentracyjnego: makieta bramy obozu w Oświęcimiu z napisem „Arbeit macht frei”.
Plansza z cytatem: Żywi mają zawsze rację przeciw umarłym (Tadeusz Borowski).
Zwoje drutu kolczastego łączące planszę i makietę bramy.
Palące się świece różnej wielkości.
Portret Tadeusza Borowskiego.

Muzyka (kasety, płyty):

I Symfonia, Kwartety Smyczkowe, oratorium „Dies irae” Krzysztofa Pendereckiego;
Piosenki z lat okupacji;
Piosenki z lat 50-tych, np. „Zbudujemy nowy dom”.

Przebieg spotkania:

Prowadzący: Witamy na spotkaniu poświęconym Tadeuszowi Borowskiemu – poecie, prozaikowi, publicyście, człowiekowi z pokolenia „Kolumbów”, którego lata młodości przypadły na tragiczne chwile w dziejach narodu polskiego. Od śmierci Borowskiego upływa 50 lat. Tym, którzy go znali, zaciera się w pamięci jego postać, rysy, gesty, głos. Dziś patrzy się na Borowskiego przez pryzmat sądów i opinii, jakie się przez lata utarły. Czy zawsze słusznie?

Recytator I: Osobowość Borowskiego korciła niejedno pióro. Najlepszy portret chyba jednak naszkicował Jerzy Andrzejewski.

Recytator II: Drobny, niedużego wzrostu, o ciemnych, zawsze rozwichrzonych włosach, oczach żywych i zmiennych, bardzo inteligentny, w dyskusji napastliwy, nawet impertynencki, w stosunkach koleżeńskich kapryśny, na przemian nieufny i serdeczny, uprzejmy i arogancki, raczej skłonny do skrywania uczuć delikatniejszych, w sobie noszący trudną do określenia chmurną obcość, przecież nierzadko wylewny i z gestem wesołego chłopca należał do niespokojnego rodzaju ludzi głodnych. Łaknął wszechstronnej wiedzy, rozległych doświadczeń, sławy, wielkości i niepokoju, a także porywów wiary ożywionej wielką ideą [1].

Prowadzący: W 29 roku życia poeta popełnił samobójstwo. Dlaczego?

(fragm. „I Symfonii” K. Pendereckiego)

Recytator III: W swojej twórczości pełnej wewnętrznego napięcia, Borowski był od początku do końca pisarzem najbardziej spornym. Trudno znaleźć książkę Borowskiego, która nic wywołałaby dyskusji.

Recytator V: Ale jeszcze bardziej niż dla innych Borowski był kontrowersyjny dla siebie. Literatura była jego demonem – nienasyconym, drapieżnym, żarłocznym. Nie potrafił żyć bez literatury.

Recytator I: W chwili najgorszego upadku ducha stwierdził: „Niekoniecznie muszę pisać, aby żyć”[2].

Recytator V: Ale to nie była prawda. Nawet wtedy, kiedy odwracał się od literatury, kiedy ją zdradzał, nie dawała mu ona spokoju. Borowski „musiał pisać, aby żyć”[3].

Prowadzący: W roku 1951 popełnił samobójstwo. Dlaczego?

(fragm. „I Symfonii” K. Pendereckiego)

Recytator II: Borowski pożerał sam siebie bezustannie.

Recytator III: Nie miał w sobie ani odrobiny tej mądrości, czy instynktu samozachowawczego, który umożliwia wymagać od siebie nieco mniej, niż się może zrobić.

Recytator IV: Zawsze wymagał od siebie znacznie więcej.

Recytator V: Pisarstwo Borowskiego było jednym pasmem „zamachów na siebie”[4]. Między poszczególnymi fazami swojej twórczości stawiał przegrody nie do przebycia.

Recytator I: Zawsze wymagał od siebie znacznie więcej. Każde zwycięstwo uważał za klęskę.

(fragm. „Kwartetu Smyczkowego” K. Pendereckiego)

Recytator I:

Na zewnątrz noc. Goreją gwiazdy,

żandarmów ostry krzyk w ciemności,

aeroplanów twardy warkot,

i dziki tupot, jęczy bruk

deptanych ulic, płoną stepy

i jak potopu gniewna falą

pulsuje noc zwycięzców krzykiem:

To wiek, nasz wiek, przeklęty wiek

rzuca wezwanie przyszłym wiekom...

(dźwięk syren)

Recytator II:

Syn był poetą, kochał książki,

dziewczynę miał i pisał wiersze.

Recytator III:

I takim życiem żył, jak gdyby

na ziemię złoty wrócił wiek.

Recytator IV:

Lecz wiek jest wiekiem szczęku żelaz.

Recytator V:

Syn oczy zimne ma i twarde

i czeka nocy, żeby zasnąć

i śniąc swe życie przypominać[5].

(melodia z okresu okupacji jako tło, np. „Siekiera, motyka...”)

Recytator I:

Ulico moja, każdy twój kamień

znam, wszystkie okna i wszystkie bramy

i każdy złodziej już dobrze zna mnie,

i lubię twarze zawsze te same.

Recytator II:

Sklepikarz z rogu, szachraj pijany,

zdany na łaskę wódkom i smutkom,

i policjanty, łajdaki znane,

chwiejnie idące tobą na ukos.

Recytator III:

Ulico miła jakaś ty biedna,

niżeli bruków pełniejsza szlochów,

a jednak – jesteś miła i jedna,

i muszę przyznać, że ciebie kocham.

Recytator IV:

Tu pierwszą miałem noc swą niespaną,

pierwszą dziewczynę, pierwszy litr wódki

i tylkom tutaj widział nad ranem,

jak w sennym drzewie Wielki Wóz utkwił.

Recytator V:

Ulico miła! Działo się wszystko,

co ma młodości smak i poezji.

Recytator I:

Spłynęło życie moje jak z deszczem

i dnie, i noce minęły jakoś,

ulico moja, kiedyż my jeszcze

spotkamy siebie, na jakich szlakach?[6]

(melodia z okresu okupacji)

Recytator II:

Drutami okolony skrawek świata,

gdzie ludzie tylko numerami są,

gdzie brat spodlony grzebie swego brata,

a śmierć kościstą dłoń wyciąga swą.

Recytator III:

Tam tyle krwi i tyle łez już pociekło.

Recytator IV:

Tam co noc budzisz się ze snu.

Recytator V:

A gdy cię ktoś zapyta – gdzie jest piekło?

Prowadzący:

To śmiało możesz odpowiedzieć mu:

Recytator III:

Birkenau, przeklęte Birkenau,

oblane krwią i łzami,

przez Boga zapomniane piekła dno!

Recytator IV:

Birkenau – cierniowa droga,

tysiące ofiar, wspólny grób.

Recytator III:

Królestwo zła – gdzie nie ma Boga

to Birkenau.

(fragm. „Oratorium Dies irae” K. Pendereckiego)

Recytator IV:

Płomieniem rzyga komin krematorium,

odorem ciał spalonych cuchnie w krąg,

cierniowej ścieżki więźnia kres i znoju,

wędrówki kres – i koniec ludzkich mąk.

Recytator III:

Tu grobu mieć nie będziesz przyjacielu,

popiołów garść rozwieje wiatr.

Recytator IV:

Nieważne to - wszak jesteś jednym z wielu,

wielu tysięcy, co zapomniał o nich świat[7].

(fragm. melodii „Tango Milonga”)

Recytator V: Ktoś nazwał nasz obóz: Betruchlager, obóz oszustw. Skąpy żywopłot przy białym domku, podwórko podobne do wiejskiego, tablice z napisami „kąpiel” – wystarczą, aby otumanić ludzi, oszukać, aż do śmierci. Jakiś tam boks, jakieś trawniczki przy blokach, musztarda w kantynie, cotygodniowa kontrola wszy wystarczy, aby oszukać świat – i nas.

Recytator IV: Ci z zewnątrz myślą, że to jest potworne, ale przecież nie jest tak źle, skoro i boks, i trawniczki, i koce na łóżkach...

Prowadzący: Z tego obozu, z tego czasu oszustw będziemy musieli zdać ludziom żywym relacje... i stanąć w obronie zmarłych.

(fragm melodii „Tango Milonga”)

Recytator I: Kiedyś chodziliśmy komandami do obozu. Grała orkiestra do taktu idącym szeregom. Nadeszły dziesiątki komend i czekały przed bramą. Dziesięć tysięcy mężczyzn. I wtedy nadjechały samochody pełne nagich kobiet.

Recytator II: Kobiety wyciągały ramiona: – Ratujcie nas! Jedziemy do gazu! Ratujcie nas!

Recytator V: I przejechały koło nas w głębokim milczeniu dziesięciu tysięcy mężczyzn. Ani jeden człowiek się nie poruszył, ani jedna ręka nie podniosła się.

Prowadzący:

Bo żywi zawsze mają rację przeciw umarłym[8].

(fragm. „Kwartetu Smyczkowego” K. Pendereckiego)

Recytator II:

... a jednak wierzę, że w piersiach ludzi

wstanie straszliwy płacz, groby wzruszy.

Recytator IV:

I będą wołać umarłych i budzić zamordowanych...

Recytator I:

Bo nadejdą umarli z ziemi i mórz,

z błota obozów, ze strzeleckich wnęk,

a w piersiach – bagnet, kula i nóż,

a w oczach – rozpacz, nienawiść i lęk.

Recytator IV:

... nadejdą mężczyźni w szarżach,

kolumnami po kilka tysięcy,

i będą żywych oskarżać

podnosząc związane ręce...

Recytator II:

I otworzy się grobowa zieleń,

jak przeżarte zgnilizną piersi

i powstaną z grobu moi przyjaciele

znaczeni pogardą śmierci.

Recytator III:

I odgarną z czoła rdzę i pleśń

prostym ruchem przebudzonych dzieci.

Prowadzący:

I nadejdą niosąc skargę jak pieśń

przeciw żywym – umarli poeci[9].

(fragm. „Oratorium Dies irae” K. Pendereckiego)

Recytator V:

Umarli, spaleni, rozstrzelani,

do was piszę koledzy młodości.

Oto ciągnie nurt ziemi nad wami

i szumi – szumem roślin.

Recytator III:

Oto w górze, wysoko na pniach

z was wyrosłych szumią noce i burze,

ustom, ziemią porosłym i wapnem,

słów szukać próżno.

Recytator V:

Próżno, próżno. Wichry się kłębią,

wabi trawiasta głąb, pachną podziemne łąki,

dalej trzeba, pod ziemią, głębiej i głębiej,

aż do was wstąpią.

Recytator III:

Już za późno, za późno. Umilknę,

miniony, zapomniany.

Recytator IV:

Zaplątani w kłącza paproci,

w korzenie brzóz, w kłęby dzikich malin,

płyniemy, umilkli, dokąd i po co?

dalej, dalej[10].

Recytator III: Do momentu wystąpienia Borowskiego literatura widziała w obozach koncentracyjnych tylko proste przeciwieństwo wszystkich kardynalnych założeń ludzkiego biegu świata.

Recytator IV: Borowski dostrzegł w obozie, w którym przyszło mu żyć, nie tylko krańcowe zło naszej cywilizacji, ale nową zupełnie jakość, nowy straszny świat.

Recytator V: Dla poety system obozowy to nie wyjątek, lecz potworna norma.

Recytator I: Więźniów poddawano tresurze.

Recytator II: Polegała ona na odebraniu ludziom najpierw wszystkiego, a potem na stworzeniu im niezbędnego do przeżycia minimum.

Recytator III: Budzono bestię w człowieku – głodem i nadzieją.

Recytator IV: Borowski uświadamia, że obozowy głód ma swoją specyfikę. Sprawia on, iż człowiek patrzy na drugiego człowieka jak na obiekt do zjedzenia.

Prowadzący: Autor „Pożegnań z Marią” i „Kamiennego świata” ma stale dręczącą świadomość długu, zaciągniętego u umarłych.

Recytator I: Chce się z niego rozliczyć, odsłaniając mechanizm obozowego życia, (fragm. piosenek z lat 50., np. „Zbudujemy nowy dom”)

Prowadzący: Po straszliwej nocy okupacyjnej nie było łatwo znaleźć formułę wiary w świat, w ludzi, w lak zaszargane i z całym cynizmem wyszydzone pojęcia, jak: humanizm, godność człowieka, równość, sprawiedliwość, postąp.

Recytator I: W powojennym świecie Borowski musiał na nowo ustosunkować sią do tych pojąć.

Recytator IV: W czasie obrad szczecińskiego zjazdu Związku Literatów Polskich w styczniu 1949 r. Borowski odczuł niechęć niektórych krytyków.

Recytator III: Rozdmuchiwano tezą, że jego twórczość zawiera elementy nihilizmu.

Recytator IV: Było to niesprawiedliwe, ale może tym boleśniejsze.

Recytator V: Zarówno ogólny klimat literackiego życia, jak i atmosfera stwarzana wokół Borowskiego nie pomagały mu na pewno w trudnej walce z powracającymi stanami depresyjnymi.

Recytator I: Borowski nie pisał utworów o odbudowie kraju, o produkcji, o walce klasowej. Miał swoją własną koncepcją literacką.

(fragm. piosenek z lat 50.)

Recytator II: W latach 50-tych oficjalnie potępiono literaturę, która uchylała się od podejmowania problemów związanych z nowym ładem społecznym lub omawiała je nie dość jednoznacznie.

Recytator III: W tym czasie Borowski działa już tylko jako publicysta.

Recytator IV: Jest także działaczem społecznym i politycznym.

Recytator V: Jego działalność jest niezwykle dynamiczna, niemal gorączkowa.

Recytator I: Pracował dniami i nocami, w wielkim pośpiechu, z całą energią, rozumiał bowiem, że służy sprawie, która jest zaprzeczeniem obozów koncentracyjnych, wojny i faszyzmu.

(fragm. piosenek z lat 50.)

Recytator II: Odpowiadała mu wysoka temperatura życia, działalności społecznej i politycznej. Nawet jego błędy wynikały z żarliwości, z dobrej wiary, ze szlachetnych pobudek,

Recytator III: Zresztą za swoje potknięcia, zawsze z dobrej woli, płacił wysoką cenę. Był najsurowszym sędzią własnych pomyłek. Był aż za bardzo samokrytyczny.

Recytator IV: Borowski miał własną koncepcję literacką wyrażoną słowami:

Recytator II: Gdy poeta powie „tak” – to ktoś jest winny: poeta albo świat.

Recytator V: Bo tym jest poezja: jeżeli lotem – to pod wiatr, jeżeli żeglugą to pod prąd, jeżeli marszem – to na przekór!

Recytator II: Gdy poeta powie światu „tak” jest winny. Być poetą – znaczy mówić światu „nie”.

Recytator V: Bo tylko to jest poezją: nieustanne szukanie. Bo szukając trzeba mijać odnalezione. Odnalezione - nigdy nie jest poezją. Jest naśladownictwem.

Recytator II:

Niech się strzeże poeto, który powie światu „tak”. Niech się strzeże świat tego poety [11].

Prowadzący (po kilku sekundach ciszy): 3 lipca 1951 roku Tadeusz Borowski popełnił samobójstwo.

Recytator III: Dlaczego?

Recytator II: Miażdżony machiną totalitaryzmu hitlerowskiego...

Recytator IV: Wtłoczony w tryby stalinowskiego unicestwienia...

Recytator V: W „Epitatalamium” Borowski napisał o sobie: „był poetą, którego gdzieś odrzucił los”[12].

Recytator I: W wierszu tym niby echo gorzko brzmiało też pytanie: „Bo cóż jest człowiek?”

Prowadzący: Niechże więc pamięć o tragicznym poecie i człowieku utrwalą słowa Jarosława Iwaszkiewicza:

Recytator II: Nikt poza Borowskim nie sięgnął tak głęboko w istotę hańbiącej ludzkość sprawy.

Recytator III: Nikt nie potrafił tak precyzyjnie narysować metod i skutków upodlenia społeczeństwa [13].

Prowadzący: Poeta przemknął jak meteor, lecz meteor ogromnego kalibru i wysokiego lotu, wyjątkowo jasno rozświetlający swoje czasy[14].

Recytator IV: Dlatego zapamiętajmy go tak, jak on sam sobie życzył.

Recytator V:

Bo ludzki los: iść w nurt. I w walce

mijać straconym pokoleniem[15].

Recytator I: Bo cóż jest człowiek? Równy gwiazdom[16].

[1] Tadeusz Drewnowski: Tadeusz Borowski. W 50-lecie urodzin. Biblioteczka Repertuarowa miesięcznika „Kultura i Ty”, nr 155 – 11/1971. Warszawa 1971, s. 6.

[2] Tamże, s.5.

[3] Tamże, s.5.

[4]Tamże, s.5.

[5] Do towarzysza więźnia. W: Jan Szczawiej: Poezje Polski Walczącej, tom 1. Warszawa, PIW 1974, s. 454.

[6] Pożegnanie Skaryszewskiej W: Tadeusz Drewnowski: Tadeusz Borowski. W 50-lecie urodzin. Biblioteczka Repertuarowa miesięcznika „Kultura i Ty”, nr 155 – 11/1971, Warszawa 1971, s. 32-33.

[7] Drutami okoloruj skrawek świata. W: Jan Szczawiej: Poezje Polski Walczącej, tom II, Warszawa, PIW 1974, s. 205-206.

[8] U nas w Auschwitzu... W: Tadeusz Borowski: Opowiadania wybrane. Warszawa, PIW 1971, s. 60-61.

[9] A jednak wierzę ... W: J. Z. Jakubowski: Antologia pamięci. Wiersze, Warszawa, „Książka i Wiedza” 1964, s. 36-37.

[10]Umarli poeci. W: Tadeusz Borowski. W 50-lecie urodzin. Biblioteczka Repertuarowa miesięcznika „Kultura i Ty”, nr 155 – 11 /1971, Warszawa 1971. s. 29.

[11] Tadeusz Borowski: Arkusz poetycki nr 2. Droga, Warszawa 1944. s. 7-5.

[12] Tadeusz Drewnowski: Tadeusz Borowski. W 50-lecie urodzin. Biblioteczka Repertuarowa miesięcznika „Kultura i Ty", nr 155 - 11/1971. Warszawa 1971, s. 31.

[13] Tamże, s. 3.

[14] Tamże. s. 6.

[15] Epitatalamium, tamże, s. 31.

[16] Tamże, s. 31.

Bibliografia:

Borowski T., Arkusz poetycki nr 2, Droga, Warszawa 1944.

Borowski T., Opowiadania wybrane, Warszawa PIW 1971.

Drewnowski T., Tadeusz Borowski. W 50-lecie urodzin, Biblioteczka Repertuarowa miesięcznika „Kultura i Ty”, nr 155 – 11/1971, Warszawa 1971.

Jakubowski J. Z., Antologia pamięci. Wiersze, Warszawa „Książka i Wiedza” 1964.

Szczawiej J., Poezja Polski walczącej. T. I i II, Warszawa PIW 1974.

Co w numerze?