Uwagi wstępne

Niniejszy program stanowi kontynuację cyklu programów modułu biblioteczno-informacyjnego edukacji czytelniczej i medialnej dla I, II i III etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa i gimnazjum)[1].

Wbrew niektórym opiniom[2] nadal jestem zdania, że na wszystkich szczeblach nauczania bibliotekarz powinien prowadzić w formie zajęć grupowych przysposobienie biblioteczno-informacyjne. Któż lepiej to zrobi niż nauczyciel z kwalifikacjami księgoznawczymi, biblioteko- znawczymi i informacyjnymi? Instruktaż indywidualny – owszem, jak najbardziej jest niezbędny, ale przecież nie obejmie wszystkich uczniów wobec ograniczonej ilości czasu, jaki może bibliotekarz indywidualnym użytkownikom poświęcić. Będzie dostarczał wiedzy fragmentarycznej, okazjonalnej, nieusystematyzowanej. Trudno sobie wyobrazić, że każdy uczeń zostanie indywidualnie dokładnie poinformowany, np. o niuansach budowy katalogu bibliotecznego, o rodzajach bibliografii, o wszystkich elementach struktury treści książki.

W szkołach ponadgimnazjalnych trzeba wracać do tematów, które były przewidziane dla szkól niższych szczebli, po to, by wiedzę i umiejętności stamtąd wyniesione utrwalić, poszerzyć i uzupełnić ewentualne braki. Nie łudźmy się, że trafią do nas absolwenci gimnazjum doskonale wyedukowani jako użytkownicy informacji i odbiorcy tekstów kultury. Poziom edukacji czytelniczej i medialnej w szkołach jest zróżnicowany, o czym przekonuję się z licznych kontaktów z bibliotekarzami podczas konferencji nt. edukacji czytelniczej i medialnej i z prac pisanych pod moim kierunkiem. Szkoła ponadgimnazjalna jest ostatnią deską ratunku przed analfabetyzmem informacyjnym, o którym donoszą pracownicy bibliotek uczelnianych. Mimo obowiązywania od 1986 r. (czyli od 16 lat!) programu przysposobienia czytelniczego i informacyjnego absolwenci szkół średnich wykazują duże braki w edukacji biblioteczno-informacyjnej: brak umiejętności posługiwania się katalogami. samodzielnego poszukiwania materiałów do nauki i różnych opracowań, nawet wypełniania rewersów. Oczekują daleko idącej pomocy bibliotekarza[3]. Urszula Franas-Mirowska na podstawie obserwacji zachowań studentów I roku formułuje następujące wnioski:

szkoła średnia nie przygotowuje w stopniu zadowalającym do samodzielnego korzystania ze zbiorów bibliotek, zwłaszcza naukowych;
absolwenci szkół średnich wykazują poważne luki w zakresie wiedzy o informacji, o książce, bibliotece, bibliografii, o zbiorach specjalnych;
tylko nieliczni orientują się w UKD, wyjątek stanowią ci, co słyszeli o Przewodniku Bibliograficznym i Bibliografii Zawartości Czasopism[4].

Badania kompetencji biblioteczno-informacyjnych studentów I roku w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Śląskiego wykazały np., że 86,5% badanych nie potrafiło sporządzać spisów bibliograficznych, 75,5% – korzystać z aparatu naukowego książek, 88,9% – korzystać z bibliografii, 63,5% – posługiwać się kartotekami zagadnieniowymi[5].

Edukację czytelniczą i medialną powinni realizować wszyscy nauczyciele, wykorzystując następujące formy pracy dydaktyczno-wychowawczej:

Lekcje biblioteczne, wyposażające uczniów w kompetencje, niezbędne w korzystaniu z warsztatu informacyjnego biblioteki i z dokumentów zgromadzonych w bibliotece. Logika nakazuje, by te zajęcia przeprowadzał bibliotekarz – gospodarz królestwa bibliotecznego.
Lekcje biblioteczne z zakresu różnych przedmiotów nauczania, prowadzone w bibliotece przez pozostałych nauczycieli. Uczniowie szukają materiałów na dany temat, posługując się katalogami, kartotekami, bibliografiami, korzystają ze znalezionych źródeł informacji i referują samodzielnie zdobyte wiadomości, składające się na tematykę lekcji.
Fragmenty lekcji przedmiotowych, np. poświęcone korzystaniu z określonego typu wydawnictwa informacyjnego, sporządzeniu określonego rodzaju notatki z przydzielonego tekstu, analizie języka filmu.
Wycieczki uczniów do bibliotek pozaszkolnych, do archiwum, do muzeów, ośrodków informacji i różnych instytucji kultury.
Indywidualny instruktaż, udzielany przez bibliotekarza zależnie od sytuacji i potrzeb użytkowników biblioteki.
Grupowa lub indywidualna realizacja projektów.
Różne formy pracy z książką i innymi mediami we wszystkich formach procesu dydaktyczno-wychowawczego: na lekcjach, na zajęciach fakultatywnych, socjoterapeutycznych, na godzinach wychowawczych, w pracy domowej uczniów, na zajęciach pozalekcyjnych, organizowanych przez bibliotekę, koła zainteresowań i organizacje uczniowskie.

Lekcje biblioteczne prowadzone przez bibliotekarza powinny być umieszczone w planie zajęć z puli godzin do dyspozycji dyrektora szkoły. Trzeba stanowczo zerwać z dotychczasową nagminną praktyką wykorzystywania na ten cel zastępstw lub wypraszania godzin u nauczycieli, skłonnych do ich odstąpienia.

W niektórych szkołach kłopot sprawia brak czytelni, w której mogłaby pomieścić się cała klasa. Biblioteka bez czytelni nie jest w pełni biblioteką, więc trzeba starać się znaleźć w szkole odpowiednio duże pomieszczenie na bibliotekę. Gdy to jest na razie absolutnie niemożliwe, trzeba izbę lekcyjną obok wypożyczalni przeznaczyć na pracownię biblioteczną w której obok innych zajęć mogłyby się odbywać lekcje biblioteczne. Ułatwiłoby to przenoszenie materiałów bibliotecznych na zajęcia i korzystanie z warsztatu informacyjnego.

Edukację biblioteczno-informacyjną powinni wspomagać wszyscy nauczyciele, utrwalając, pogłębiając wiadomości i doskonaląc umiejętności, wyniesione przez uczniów z lekcji bibliotecznych oraz kształtując motywacje i nawyki samokształceniowe. Bibliotekarz może to im ułatwić, wywieszając w pokoju nauczycielskim harmonogram swoich zajęć z podaniem ich tematyki. Niektórzy bibliotekarze, jak np. w X Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu (Kol. Kol. Teresa Miodek, Stanisława Pomykała, Dorota Sztylińska) w porozumieniu z dyrekcją szkolą nauczycieli, realizując węzłowe tematy z zakresu użytkowania informacji i techniki pracy umysłowej (np. zbiory biblioteczne przydatne w nauczaniu i uczeniu się poszczególnych przedmiotów, korzystanie z komputerowego katalogu i kartoteki, czytanie dynamiczne, techniki notowania, opis bibliograficzny, kwerenda bibliograficzna i sporządzenie bibliografii załącznikowej, warsztat pracy samokształceniowej ucznia, materiały do realizacji programu wychowawczego szkoły i do przygotowania się do matury).

Przytoczona niżej propozycja programu uwzględnia tematy, które z racji swoich kwalifikacji powinien zrealizować bibliotekarz (tematy 1-5). Ewentualnie, jeśli nie ma w szkole nauczycieli, którzy potrafiliby sobie z tym materiałem poradzić również temat nr 6 (ewentualnie częściowo), który może być zrealizowany w cyklu godzin wychowawczych.

Tematy nr 1-5 mogą być zaplanowane w I klasie (z wyjątkiem wycieczki do biblioteki uczelnianej). Temat nr 6, syntetyzujący, uzupełniający i utrwalający materiał z poprzednich etapów kształcenia, powinien znaleźć się w planie zajęć ostatniej klasy danego typu szkoły.

Treść zajęć i materiały dydaktyczne należy dostosowywać:

do profilu kształcenia (w liceum profilowanym: profil proakademicki, techniczno-technologiczny, środowiskowo-rolniczy, społeczno-usługowy, kulturowo-artystyczny);
do dziedziny kształcenia zawodowego w szkołach zawodowych[6], technikach i w liceach uzupełniających dwu- i dwuipółletnie szkoły zawodowe. W wygasającym liceum ogólnokształcącym (klasy III-IV) można kontynuować program przysposobienia czytelniczego i informacyjnego z 1985 r., aktualizując jego tematykę, lub skorzystać z niżej załączonego programu, uzupełniając kształcenie tematami dotychczas niezrealizowanymi. W technikach warto korzystać z programu, dotychczas realizowanego w liceach technicznych[7].

Zajęcia należy prowadzić w sposób interesujący, ze szczególnym uwzględnieniem zasady poglądowości, aktywizacji uczniów, łączenia teorii z praktyką i przyjemności uczenia się [8] (z takim uczuciem uczniowie powinni wychodzić z lekcji). Trzeba dobierać do poszczególnych tematów odpowiednie materiały i pomoce dydaktyczne[9], np. tworzyć karty pracy, które jednocześnie są narzędziem ewaluacji osiągnięć uczniów po zrealizowaniu danego tematu[10]. Warto też polecić uczniom podręcznik „Edukacja czytelnicza i informacyjna” Elżbiety Zeman[11].

Każdy proces dydaktyczny powinien kończyć się sprawdzeniem i oceną wyników nauczania, po to chociażby, żeby wyciągnąć wnioski do dalszej pracy. Pod koniec roku szkolnego (np. w maju) w każdej klasie warto przeprowadzić sprawdziany umiejętności uczniów, np. korzystania z wydawnictw informacyjnych, z katalogów, z kartotek, z dokumentów elektronicznych, z informacji dostępnych w Internecie, z umiejętności sporządzenia bibliografii załącznikowej na dany temat[12]. W ostatniej klasie danego typu szkoły pożądany byłby sprawdzian wiadomości teoretycznych i praktycznych (lub test) z całości materiału programowego.

* * *

Niżej przytoczony program wykracza poza ramy podstaw programowych edukacji czytelniczej i medialnej[13], które nieco pobieżnie traktują przygotowanie uczniów do samokształcenia – jedno z najważniejszych zadań współczesnej szkoły w perspektywie kształcenia się ustawicznego i zaspokojenia głęboko tkwiącej w każdym człowieku potrzeby samorealizacji. Podstawy pomijają niektóre źródła informacji i teksty kultury, nie uwzględniają przygotowania uczniów do korzystania ze wszystkich instytucji udostępniających informacje i dobra kultury, powierzchownie traktują technikę pracy umysłowej. Podstawy programowe wyłączają niesłusznie jako odrębną ścieżkę edukacyjną „Uczestnictwo w kulturze”, przewidzianą dla liceum profilowanego. W rezultacie niektóre treści ścieżek dublują się, a poza tym twórcze uczestnictwo w kulturze jest jednym z celów samokształcenia i zarazem jedną z jego form[14].

Program edukacji czytelniczej i medialnej (moduł biblioteczno-informacyjny) w szkołach ponadgimnazjalnych

Cele edukacji: przygotowanie uczniów do samokształcenia i pracy twórczej poprzez umiejętne wyszukiwanie, analizę, krytyczną ocenę, selekcję i wykorzystywanie we wszelkiego rodzaju praktyce informacji, pochodzących ze źródeł dokumentalnych i niedokumentalnych.

Tematyka, materiał nauczania

(zakres pojęciowy do przyswojenia przez ucznia)

Osiągnięcia ucznia

(umiejętności, nawyki)

Biblioteka szkolna (mediateka) jako centrum dydaktyczno-informacyjne szkoły. (Czas: 2 godz.[15])

Jej udział w pełnieniu podstawowych funkcji szkoły: dydaktyczno-wychowawczej, opiekuńczo-wychowawczej i kulturalno-rekreacyjnej. Regulamin biblioteki. Dokumenty w niej gromadzone i opracowywane: piśmiennicze i niepiśmiennicze. Rozmieszczenie zbiorów. Warsztat informacyjny biblioteki: typy dzieł w

Uczeń potrafi:

- przestrzegać postanowień regulaminu biblioteki,

- zachowywać się właściwie w bibliotece,

- znajdować odpowiednie dla swych potrzeb i zainteresowań materiały: książki, czasopisma i inne dokumenty.

nim zgromadzonych. Wydawnictwa informacji bezpośredniej i pośredniej. Układ treści w wydawnictwach informacyjnych. Elementy informacyjno-pomocnicze, ułatwiające korzystanie z nich. Katalogi główne (alfabetyczny, rzeczowy). Katalogi cząstkowe. Układ kart w katalogu alfabetycznym i rzeczowym. System UKD. Informacje o dokumentach zawarte w opisach katalogowych. Elementy opisu niezbędne do identyfikacji dokumentu i znalezienia go na półce. Metody korzystania z katalogów komputerowych, np. w systemie MOL - metoda indeksowa i swobodna. Kartoteki zagadnieniowe bibliograficzne (w tym: osobowa, regionalna, recenzji), kartoteka tekstowa, ilustracyjna. Układ kart w kartotekach. Wyszukiwanie informacji bibliograficznych w kartotece komputerowej (hasła przedmiotowe, słowa kluczowe). Schemat poszukiwania różnego rodzaju informacji w bibliotece. Gotowość bibliotekarza do udzielania porad w wyszukiwaniu informacji, w wyborze lektury i w rozwiązywaniu różnych problemów. Praca pedagogiczna biblioteki - zachęta do brania udziału w różnych formach pracy pozalekcyjnej biblioteki. do systematycznego korzystania z wypożyczalni i czytelni i z porad bibliotekarza(y).

- korzystać z różnych wydawnictw informacji bezpośredniej,

- wybrać odpowiedni katalog do poszukiwań dokumentów,

- korzystać z katalogu alfabetycznego i rzeczowego - kartkowego i komputerowego,

- korzystać z kartotek bibliograficznych kartkowych i w pamięci komputera,

- korzystać z kartotek „tradycyjnych" i komputerowej.

Uczeń:

- stara się korzystać systematycznie z wypożyczalni i czytelni,

- bierze udział w różnych formach pracy pedagogicznej biblioteki.

Biblioteki w rejonie zamieszkania uczniów [16]. (Czas: 2 godz.)

Rodzaje bibliotek i ich funkcje. Ogólnokrajowa sieć biblioteczna. Biblioteka Narodowa – jej funkcje. Zbiory specjalne w bibliotekach – ich rodzaje. Dokumenty pierwotne, wtórne i pochodne. Przekształcanie się bibliotek w mediateki. Usługi świadczone przez biblioteki. Formy udostępniania zbiorów. Wycieczka do biblioteki publicznej (pedagogicznej, fachowej) – zapoznanie się z jej zbiorami i regulaminem, warsztatem informacyjnym, z edukacyjnymi i kulturalnymi formami jej działalności.

W klasie maturalnej pożądana jest wycieczka do biblioteki uczelnianej – poznanie agend udostępniania zbiorów i informacji, regulaminu [17].

Uczeń potrafi:

• korzystać z bibliotek pozaszkolnych i z ich warsztatów informacyjnych,

• wypełniać rewersy.

Uczeń:

• korzysta przynajmniej z jednej biblioteki pozaszkolnej,

• bierze udział w zajęciach i imprezach przez nią organizowanych.

Komputer i Internet w bibliotece [18]. (Czas: 3 godz.)

Rodzaje dokumentów elektronicznych dostępnych w bibliotece (na dyskietkach i dyskach optycznych) wydawnictwa informacyjne (encyklopedie, słowniki, atlasy), programy edukacyjne, gry komputerowe i w sieci lokalnej lub w Internecie. Multimedialność i interaktywność przekazów elektronicznych. Hiperteksty. Sposób poruszania się po Internecie [19]. Podstawowe komendy. Możliwość korzystania za pomocą Internetu z czasopism elektronicznych, z internetowych wydań gazet i czasopism, z baz danych (statystycznych, faktograficznych, bibliograficznych, adresowych), z serwisów informacyjnych o nowościach książkowych i in. mediach, z książek elektronicznych, ze stron WWW bibliotek, wydawnictw, księgarń, z katalogów bibliotek naukowych i in., z serwisu telewizyjnych wiadomości, z pełnych tekstów szkolnych lektur i in. utworów literackich, z tekstów popularnonaukowych. Możliwość obcowania z kulturą: muzea, galerie sztuki, koncerty na żywo [20]. Ujemne strony Internetu: nadmiar informacji, ich efemeryczność. Informacje nie zawsze rzetelne, a nawet szkodliwe pod względem moralnym i społecznym.

Uczeń potrafi:

• korzystać przy pomocy komputera z dokumentów elektronicznych dostępnych w bibliotece, w sieci lokalnej i w Internecie,

• korzystać poprzez Internet z różnorodnych informacji, przydatnych w uczeniu się,

• krytycznie odnosić się do pseudoinformacji, wybierać informacje rzetelne.

Bibliografie. (Czas: 2 godz.)

Ich rodzaje ze względu na zakres treści opisywanych dokumentów (ogólne, specjalne), zasięg chronologiczny (retrospektywne, bieżące, prospektywne), rodzaj opisu dokumentów (rejestracyjne, adnotowane, analityczne). Bibliografia a katalog biblioteczny. Formy wydawnicze bibliografii (wydawnictwa zwarte, czasopisma bibliograficzne, bibliografia załącznikowa (kryptobibliografia, literatura przedmiotu), katalogi wydawnicze, księgarskie, ulotki), zestawienia bibliograficzne, opracowywane przez biblioteki). Układ treści bibliografii (m. in. zrębu głównego, indeksy). Polska bibliografia narodowa. Bibliografie na CD-ROM-ach i dostępne w Internecie. Przegląd wybranych bibliografii, ćwiczenia w korzystaniu z nich [21].

Uczeń potrafi:

• wybrać odpowiednio do swych potrzeb bibliografie i znaleźć w nich poszukiwane materiały,

• skorzystać z bibliografii na CD-ROM-ach (obecnie Przewodnik Bibliograficzny, Bibliografia Zawartości Czasopism),

• skorzystać z baz danych bibliograficznych w Internecie.

Opracowanie bibliografii załącznikowej (do prac uczniów). (Czas: 1 godz.)

Opis bibliograficzny książki, jej fragmentu, rozprawy w pracy zbiorowej, artykułu w czasopiśmie, recenzji. Normy opisu bibliograficznego w bibliografii załącznikowej (PN-79/N-01222.07)- w praktyce ucznia, w zestawieniach i kartotekach bibliograficznych, w bibliografiach (PN-82/N-011152.01, PN-01152-2:1997). Różnice w znakach umownych. Przypisy z opisami bibliograficznymi. Źródła kwerendy bibliograficznej na określony temat: katalogi biblioteczne, kartoteki bibliograficzne, bibliografie załącznikowe, bibliografie specjalne i ogólne. Układ opisów w bibliografii załącznikowej.

Uczeń potrafi:

• sporządzać opisy bibliograficzne różnych jednostek bibliograficznych (jak obok) do bibliografii załącznikowej,

• sporządzać przypisy,

• zebrać materiał bibliograficzny na określony temat i sporządzić bibliografię załącznikową do referatu, wypracowania, pracy dyplomowej.

Lekcje w ostatniej klasie szkoły ponadgimnazjalnej - syntetyzujące, uzupełniające i utrwalające materiał, przekazywany przez nauczycieli różnych przedmiotów [22].

Samokształcenie – jego istota i cele. (Czas: 3 godz.)

Znaczenie samokształcenia wobec wyzwań współczesności.

Źródła samokształcenia:

A. Dokumentalne

Książki. Rodzaje piśmiennictwa: literatura piękna, jej rodzaje i gatunki literackie; literatura popularnonaukowa, naukowa, podręczniki, teksty źródłowe, publicystyka, wydawnictwa informacyjne – ich rodzaje, wydawnictwa praktyczno- użytkowe, normalizacyjne, nutowe, kartograficzne, albumowe, komiksowe, braillowskie. Literatura firmowa. Struktura treści książki. Elementy informacyjno- pomocnicze, ułatwiające korzystanie z książek. Wydawnictwa zwarte i ciągłe (seryjne, zbiorowe i periodyczne). Instytucje wydawnicze. Proces powstawania książki. Dystrybucja i formy sprzedaży książek.

Prasa (gazety i czasopisma). Rodzaje prasy ze względu na częstotliwość ukazywania się, zasięg terytorialny, tematykę i adres czytelniczy. Układ treści gazety (czasopisma). Prasowe gatunki dziennikarskie. Praca redakcji prasowej. Dystrybucja prasy.

Dokumenty oglądowe. Zbiory ilustracji, pocztówek, fotografii, plakatów. Grafika, obrazy, portrety, reprodukcje malarstwa. Mapy, plany. Rysunki techniczne. Przezrocza, foliogramy i fazogramy.

Dokumenty dźwiękowe. Płyty gramofonowe analogowe i kompaktowe, nagrania magnetofonowe. Muzyka, teksty literackie, nagrania audycji radiowych.

Filmy dokumentalne (popularnonaukowe, naukowe, dydaktyczne, reportaże). Filmy fabularne i ich gatunki. Filmy kinowe, na kasetach wideo, filmy telewizyjne. Język filmu. Proces powstawania filmu.

Nagrania magnetowidowe audycji telewizyjnych.

Dokumenty elektroniczne – patrz: l.p. 3

B. Niedokumentalne źródła samokształcenia

Radio. Radio publiczne (Polskie Radio i jego programy).Prywatne rozgłośnie komercyjne. Rodzaje audycji radiowych i ich twórcy. Język radia. Funkcje społeczne radia.

Telewizja. Telewizja publiczna (TVP) i komercyjna. Telewizja satelitarna i kablowa – dostęp m. in. do programów zagranicznych. Rodzaje programów (audycji) telewizyjnych i ich twórcy. Język telewizji. Funkcje społeczne telewizji.

Internet – globalna sieć komputerowa, oferująca ogrom informacji ze wszystkich dziedzin i umożliwiająca komunikowania się. M. in. poczta elektroniczna (e- mail), strony WWW, grupy dyskusyjne, nauczanie na odległość. Wykorzystanie Internetu w edukacji. Patrz też: l.p. 3.

Odczyty, spotkania, dyskusje, sesje popularnonaukowe, konferencje organizowane w szkole i poza szkołą.

Spektakle teatralne. Rodzaje sztuk teatralnych. Teatralne środki wyrazu. Twórcy teatru.

Koncerty muzyczne, występy chórów, zespołów pieśni i tańca.

Wystawy – książek, sztuk plastycznych, sztuki ludowej, fotografii, rolnicze, przemysłowe. Targi – edukacyjne, książki, mediów elektronicznych i in.

Turystyka zbiorowa i indywidualna. Zwiedzanie miast (zabytki, architektura, pomniki), regionów, parków narodowych, krajobrazowych, rezerwatów, ścieżek edukacyjnych.

Ruch amatorski (plastyka, muzyka, śpiew, taniec, teatr, filmowanie, fotografika, modelarstwo, rękodzieło) w szkole i poza szkołą.

Kontakty osobiste z ekspertami w danej dziedzinie nauki, techniki, sztuki. Konsultacje.

Uczeń potrafi:

• rozróżniać rodzaje piśmiennictwa, rodzaje i gatunki literatury pięknej,

• korzystać z różnych typów wydawnictw zgodnie z potrzebami i zainteresowaniami,

• znajdować potrzebne informacje i fragmenty w książkach,

• znajdować sprawnie informacje w wydawnictwach informacyjnych i poprawnie je odczytywać (skróty, odsyłacze),

• wziąć udział w wydaniu książki (antologii, informatora, albumu itp.) jako rezultatu grupowej realizacji projektu.

Uczeń czyta systematycznie książki, traktując je jako najważniejsze źródło wiedzy, refleksji i przeżyć estetycznych.

Uczeń potrafi:

• korzystać z wybranych gazet i czasopism,

• znaleźć potrzebne materiały w roczniku czasopisma,

• wziąć udział w redagowaniu gazetki szkolnej (czasopisma).

Uczeń:

• orientuje się w bogatym zasobie źródeł informacji – dokumentalnych i niedokumentalnych. Uczeń potrafi:

• wybierać stosowne do jego potrzeb i zainteresowań źródła informacji i teksty kultury,

• korzystać z nich w sposób kompetentny: analizować informacje, krytycznie je oceniać, selekcjonować i syntetyzować,

• korelować informacje pochodzące z różnych źródeł,

• dokumentować informacje pochodzące ze źródeł niedokumentalnych,

• wykorzystywać treści różnych przekazów w uczeniu się, we własnej twórczości różnego rodzaju, w rozwijaniu swej osobowości, cech charakteru, postawy życiowej,

• posługiwać się sprzętem medialnym (aparat fotograficzny, diaskop, magnetofon, odtwarzacze CD, kamera wideo, komputer i in.)

Instytucje udostępniające źródła informacji i dobra kultury (Czas: 1 godz.)

Biblioteki (mediateki), księgarnie – patrz 1. p. 2.

Archiwa – ich rodzaje, zadania, usługi. Dokumenty w nich gromadzone i udostępniane. Zbiory archiwalne w rejonie zamieszkania uczniów. Centralny Ośrodek Informacji Archiwalnej.

Ośrodki informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej (biznesowej). Tworzenie się systemu inte w Polsce przed 1989 r. Obecnie działające ośrodki informacji w bibliotekach naukowych, instytutach naukowo-badawczych, ośrodkach badawczo-rozwojowych, większych zakładach pracy. Ich witryny w Internecie.

Muzea – ich rodzaje, zbiory, zadania, usługi edukacyjne. Muzea wirtualne.

Instytucje naukowe – ich rodzaje, działalność naukowa i popularyzatorska. Organizacje oświatowe. Oświata dorosłych.

Uczeń potrafi:

• korzystać z różnych instytucji udostępniających źródła informacji i dobra kultury.

Uczeń stara się:

• brać aktywny udział w różnych formach życia kulturalnego,

• uczęszczać w miarę możliwości do teatru, do kina na ważniejsze filmy, na koncerty, recitale, festiwale,

• zwiedzać muzea i wystawy,

• brać udział w odpowiadających mu formach twórczości amatorskiej i rozrywki kulturalnej w szkole i poza szkołą.

Ośrodki upowszechniania kultury. Teatry, ich rodzaje. Filharmonie, sale koncertowe. Estrada. Kina - ich rodzaje. Galerie sztuki. Ośrodki kultury. Ogrody zoologiczne, botaniczne.

Technika pracy umysłowej. (Czas: 1 godz.)

Czytanie, słuchanie, oglądanie. Rodzaje czytania zależnie od jego celu i rodzaju tekstu. Etapy pracy z tekstem popularnonaukowym (naukowym). Czytanie materiałów nietekstowych. Wady tradycyjnego czytania. Czytanie dynamiczne. Metody doskonalenia szybkości cichego czytania ze zrozumieniem. Poradniki z tego zakresu [23]. Reguły słuchania wypowiedzi słownych, słuchania i oglądania przekazów medialnych.

Recepcja komunikatów. Analiza i interpretacja komunikatów. Interpretacja dosłowna, uogólniająca i metaforyczna (symboliczna) komunikatów artystycznych (literatura piękna, film fabularny, sztuki teatralne, sztuki plastyczne). Określanie problematyki tekstów kultury, ich kontekstu historycznego, związku ze sztuką, kulturą i filozofią epoki. Odbiór literatury niebeletrystycznej: 1. rozumienie zawartych w tekście informacji o faktach, osobach, rzeczach i zjawiskach, 2. rozumienie tez, teorii i idei, 3. selekcja i synteza informacji. Rozróżnianie fikcji od rzeczywistości, informacji od komentarza i perswazji. Rozpoznawanie elementów języka różnych mediów. Krytyczna ocena komunikatów, ich wartości poznawczej, ideowej, etycznej i artystycznej. Wykorzystywanie treści różnych przekazów w uczeniu się, w pracy twórczej i w praktyce życiowej.

Uczeń potrafi:

- zastosować odpowiednią technikę czytania zależnie od celu i rodzaju tekstu,

- czytając głośno, przestrzegać zasad kultury żywego słowa,

- pracować nad doskonaleniem szybkości cichego czytania ze zrozumieniem,

- słuchać uważnie różnych komunikatów i oglądać je ze zrozumieniem ich treści,

- rozpoznawać elementy języka mediów,

- odróżniać fikcję od rzeczywistości,

- rozróżniać obiektywne relacje od komentarza i perswazji,

- zachować postawę dystansu i krytycyzmu wobec przekazów z mass mediów,

- trafnie interpretować teksty kultury i komunikaty informacyjne.

Utrwalanie informacji. (Czas: 1 godz.)

Techniki uczenia się. Techniki utrwalania wyselekcjonowanych informacji we własnych książkach, czasopismach i odbitkach kserograficznych. Różne rodzaje notatek (cytat, wyciąg, notatka bibliograficzna (ewent. z adnotacją), plan, streszczenie, konspekt, tezy, notatka terminologiczna, schemat, tabela, wykres). Notowanie linearne i graficzne (mapy myśli, rozgałęzienia, dendryty). Forma zewnętrzna notatek i sposoby ich przechowywania (także w pamięci komputera). Techniki uczenia się pamięciowego. Usprawnianie pamięci. Wybrane strategie uczenia się. Etapy rozwiązywania problemów. Twórcze myślenie. Poradniki z zakresu techniki pracy umysłowej [24].

Uczeń potrafi:

• stosować zakładki, podkreślenia, zakreślenia i notatki marginalne w tekstach posiadanych na

własność,

• sporządzać różne rodzaje notatek (jak obok),

• stosować wybrane metody sprawnego uczenia się,

• pracować nad usprawnieniem pamięci,

• stosować skuteczną strategię rozwiązywania problemów.

Organizacja i higiena pracy umysłowej. (Czas: 1 godz.)

Planowanie pracy, odpoczynku i rozrywki w skali dnia, tygodnia i dłuższego okresu czasu. Planowanie lektury i korzystania z innych mediów. Planowanie wspomagane komputerem. Warsztat pracy umysłowej (miejsce pracy, biblioteka domowa (mediateka), zagadnieniowa kartoteka bibliograficzna i tekstowa, uporządkowany zbiór notatek i odbitek kserograficznych).Motywacja do nauki. Relaks i koncentracja. Walka ze stresem. Higiena odżywiania się, snu i wypoczynku. Higiena czytania, oglądania TV, słuchania radia, płyt i kaset, pracy z komputerem. Szkodliwość pracy zrywami i używania środków pobudzających. Problem uzależnień i nałogów (telemania, komputero- i internetomania, nikotynizm, alkoholizm, narkomania, pracoholizm).

Uczeń potrafi:

• opracować tygodniowy plan czynności i zajęć i przestrzegać go,

• zaplanować na pewien okres pozycje do przeczytania,

• zaplanować w skali tygodnia audycje radiowe i telewizyjne do wysłuchania i obejrzenia,

• zorganizować warsztat pracy umysłowej i systematycznie go uzupełniać,

• przestrzegać zasad higieny pracy umysłowej.

Uczeń stara się podejmować próby samokształcenia zgodnie ze swymi zainteresowaniami i możliwie wcześnie wybranym kierunkiem dalszego kształcenia się.

[1] J. Andrzejewska: Program edukacji czytelniczej i medialnej moduł biblioteczny, realizowany przez nauczyciela bibliotekarza na zajęciach grupowych w bibliotece (pracowni bibliotecznej) w szkole podstawowej. Biblioteka w Szkole 2000 nr 2 s. 3-5. Toż dla gimnazjum: tamże, s. 6-7.

[2] Np. M. Bogacz: Biblioteka jest miejscem... Refleksje towarzyszące projektowaniu wizji biblioteki w liceum. Biblioteka w Szkole 2001 nr 3 s. 1-2. Tejże: Jeszcze raz o bibliotece w liceum. Biblioteka w Szkole 2001 nr 6 s. 8.

[3] M. Bogacz: „Jak wypełnić ten paragon”, czyli absolwent szkoły średniej w bibliotece uczelnianej. Biblioteka u Szkole 2001 nr 12 s. 4-6 (rezultaty wywiadu Autorki z bibliotekarkami bibliotek uczelni krakowskich).

[4] U. Franas-Mirowska: Przysposobienie biblioteczne i informacyjne w bibliotekach wyższych szkół pedagogicznych. Cz. I. Poradnik Bibliotekarza 2001 m 3 s. 8-11.

[5] M. Gawińska, B. Warząchowska: Przygotowanie absolwentów szkół średnich do korzystania z biblioteki naukowej. Poradnik Bibliotekarza 1999 nr 7-8 s. 8-10.

[6] W szkołach zawodowych treści programowe edukacji czytelniczej i medialnej są wpisane w podstawy programowe bloku humanistyczno-społecznego i matematyczno-przyrodniczego.

[7] A. Iwicka-Okońska, K. Mayer, B. Walenta: Przysposobienie czytelnicze i informacyjne w liceum technicznym. Treści kształcenia i uwagi metodyczne. Łódź 1995.

[8] Zasadę tę propagują: R. H. Davis, L. T. Alexander, S. L. Yelon: Konstruowanie systemu kształcenia. Warszawa 1983 s. 271 278.

[9] J. Andrzejewska: Edukacja czytelnicza i medialna. Wybór literatury, filmów edukacyjnych i multimediów. „Biblioteka w Szkole” 2001 nr 11 s. 6-8.

[10] Wiele przykładów kart pracy w programie A. Iwickiej-Okońskiej, K. Mayer i B. Walenty – patrz: przypis 7.

[11] E. Zeman: Edukacja czytelnicza i informacyjna. Podręcznik dla uczniów liceum technicznego. Warszawa 1999 (według informacji księgami WSiP we Wrocławiu nakład jest wyczerpany apel do Autorki i Wydawnictwa o zaktualizowane wznowienie).

[12] J. Andrzejewska: Bibliotekarstwo szkolne. Teoria i praktyka. Warszawa 1996 (t. 2, s. 80 86: Sprawdzanie wyników przysposobienia czytelniczego i informacyjnego).

[13] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego, kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół oraz kształcenia w profilach w liceach profilowanych. Dziennik Ustaw R. P. 2001 nr 61 poz. 625.

[14] J. Półturzycki: Wdrażanie do samokształcenia. Warszawa 1983 s. 16.

[15] Jedna godzina z całą klasą, druga w grupach, przeznaczona na ćwiczenia w korzystaniu z warsztatu informacyjnego biblioteki.

[16] Bibliotekarz powinien wywiesić na drzwiach biblioteki lub w gablotce wykaz bibliotek w danej miejscowości, z których uczniowie mogą korzystać, z informacją o adresie, dniach i godzinach otwarcia. Liczba uczniów, korzystających z bibliotek pozaszkolnych, świadczy o jakości pracy szkoły.

[17] Wycieczkę można zorganizować na godzinie wychowawczej.

[18] Zajęcia można przeprowadzić w pracowni informatycznej.

[19] Biblioteka powinna stworzyć kartotekę (indeks) adresów stron WWW. przydatnych nauczycielom i uczniom w edukacji. Dobry przykład stanowi witryna biblioteki X LO w Toruniu, zawierająca taki wykaz (http://opty.xlo.torun.pl/biblioteka).

[20] B. Staniów: Internet w bibliotekach szkolnych i pedagogicznych. Biblioteka w Szkole 2002 nr 2 s. 1-5; J. Franke: Edukacyjne tropy w Internecie. W: Książka i biblioteka w środowisku edukacyjnym. Pod red. E. B. Zybert. Warszawa 2002 s. 188-217.

[21] W przypadku braku w szkole dostatecznej liczby różnego rodzaju bibliografii warto zajęcia przeprowadzić w dobrze wyposażonej bibliotece pozaszkolnej.

[22] Na zajęcia te można przeznaczyć godziny wychowawcze. Poszczególne tematy oprócz bibliotekarza mogą realizować inni nauczyciele, mający odpowiednie kompetencje. Liczbę godzin powtórzeniowych można zwiększyć, jeśli okaże się, że znaczna część uczniów nic dysponuje zadowalającymi wiadomościami.

[23] Np. Z. W. Brześkiewicz: Superczytanie. Jak uczyć się trzy razy szybciej. Warszawa 1999; T. Wemeck, F. Ullmann: Sztuka dynamicznego czytania. Warszawa 1997; J. Chylińska: Szybkie czytanie. Warszawa 1984; F. Król: Sztuka czytania, Warszawa 1982.

[24] Np. E. Zeman: Op. cit.; H. Homer. Nowoczesne uczenie się albo ściąga z metodyki pracy umysłowej. Warszawa 1999; K. Gozdek-Michaelis: Supermożliwości twojego umysłu. Jak uczyć się trzy razy szybciej Warszawa 1994; R. Linksman: W jaki sposób szybko się uczyć. Warszawa 2001; J. Brothers. E. P. F. Eagan: Pamięć doskonała. W 10 dni skuteczny trening. Warszawa 2000.

Co w numerze?