Dziewczyna I (wchodzi na scenę przebrana za woźną, mocno potrząsa, używanym dawniej w szkole dzwonkiem): UWAGA! W czasie przedstawienia nie wolno chrapać, żeby nie obudzić publiczności. Nasz szkolny zespół teatralny ma tę zaletę, że większość jego aktorów ma złą dykcję. W ten sposób publiczność nigdy nie rozumie, co aktorzy mówią, i dlatego nie wygwizduje programu. Poza tym, co tam! Publiczność nie może gwizdać, kiedy ziewa. No to (ziewa) zaaapraszam na program, być może – ja tam nie wiem – artystyczny...[1]

Dziewczyna II (wychodzi na scenę blada i drżąca - tak jak gdyby ją ktoś wypychał w stronę publiczności; w ręku trzyma kwiatek, w trakcie mówienia bezwiednie zgniata go nerwowymi ruchami dłoni):

Ja tutaj tylko na chwilę,
Pięć minut – i tyle,
Powiem – i już mnie nie ma!
Albo... nie powiem.
Trema!...
Ludzie się tutaj napchali –
Czy ja wiem, kto tu jest na sali?
Najpierw się gada i gada,
A może jest Miejska Rada?!
[...] Albo ktoś inny z miasta...
Potem w „Jastrząbiu” (nazwa czasopisma lokalnego) mnie schlasta!
Przed znajomymi.
Przed młodzieżą.
Że byłam nudna.
I uwierzą!
I co?
I skończyć mam mamie? [...]
Wystarczy, sensu nie ma.
Nie mówię.
Trema...[2]

Głos (zza sceny):

Będzie gości wielka parada
Dać plamę nie wypada
Musicie stanąć na głowie...

(Dziewczyna staje na głowie, w ustach trzyma kwiatek).

Konferansjer: Jak widzimy, nie brak uczniów nieśmiałych, zagubionych, na których – no cóż – nie można specjalnie liczyć w tak podniosłych sytuacjach, jak dzisiejsza. Czy optymizmu, wiary w siebie można nauczyć? Oto wynik eksperymentu pedagogicznego, popełnionego w Zespole Szkół nr 5 (tu nazwa rodzimej szkoły).

Chłopiec I (z kwiatem w ręku): Panowie i panie, panie i panowie też. Kłaniam się w lewą stronę, kłaniam się w prawą stronę, kłaniam się też na wprost. Oto jestem niezwykłością. Niezwykłość moja polega na mojej jedyności. Jedyność moja polega na mojej niepowtarzalności. Niepowtarzalność moja polega na mojej wyjątkowości. Wyjątkowość moja polega na mojej cudowności. Cudowność moja polega na mojej osobowości. A osobowość moja jest taka, ot zwykły ja sobie człowieczek pracy (zamiast „człowieczek pracy” uczeń podaje swoje nazwisko i klasę, np. Kowalski z II a), niczym szczególnym się nie wyróżniający na pozór dla innych. Jednak czyż ja nie mogę być niezwykły, niepowtarzalny i cudowny dla siebie? Otóż mogę i dlatego jestem. Czego i Państwu z całego serca życzę[3]. (Wręcza kwiat wybranej osobie z widowni).

Konferansjer: Nie brak w szkole młodzieży aktywnej i twórczej, pełnej nieokiełznanej werwy – wszak w młodości (dajcie to sobie. Drodzy Pedagodzy, powiedzieć) siła, zapał i duchowe piękno. Przed Państwem jeden z naprawdę licznego grona szkolnych aktywistów. Aktywny inaczej.

Chłopiec II (wygląd zblazowanego młodzieńca, o „tumiwisistycznym” wyrazie twarzy; znudzonym głosem „recytuje” wybrane fragmenty „Ody do młodości” Mickiewicza).

Chłopiec III (przy akompaniamencie gitary śpiewa piosenkę z repertuaru Kuby Sienkiewicza „Przewróciło się, niech leży”).

Konferansjer: Nie brak w szkole młodzieży ambitnej, pełnej śmiałych planów na przyszłość. Taką młodzież lubimy i chcemy być z nią jak najdłużej (na scenę wchodzi bardzo już poważny młodzieniec, również z kwiatem w ręce). Przed Państwem młodzieniec. Ambitny inaczej.

Chłopiec IV:

Gdybym ja tak chciał jak nie chcę
Byłbym kimś w tej szkole
Sam dyrektor by się do mnie uśmiechał – idąc korytarzem
A tak – patrzcie – smutek bije z jego twarzy
Uśmiech słałaby mi każda z gimnazjum dziewczyna
A tak patrzy... jak na kretyna
Drodzy Nauczyciele...
dzięki że rozpalacie we mnie chęci do tego
co mnie nie nęci (nie kręci)
że dzień po dniu w mozole
nauczacie mnie w tej szkole
że działacie wbrew mej naturze
popychając ku maturze
Bo gdybym ja tak chciał jak nie chcę
Rozpaliłbym w sobie kaganek oświaty
I jeszcze ciepły zaniósł do swej chaty
A ten długo tliłby się we mnie ...
nno mówię już brednie
Bo gdybym ja tak chciał...

(Podchodzi z kwiatem do siedzącej na widowni nauczycielki). Za to, że Pani się chce...

Chłopiec III (przy akompaniamencie gitary śpiewa piosenkę z repertuaru Kuby Sienkiewicza: „Idę do pracy”, Po każdej zwrotce proponuję wtrącenia: „po 5. latach”, po 15., przed emeryturą”).

Konferansjer: Nie brak młodzieży wrażliwej, zdolnej do najwyższych uniesień i najgorętszych uczuć. Dajmy się unieść tym porywom młodego serca!

Chłopiec V (koniecznie o emploi amanta, żarliwie recytujący; wskazany jest podkład muzyczny): Utwór ten chciałbym zadedykować mojej kochanej Pani (tu podaje nazwisko).

Tyle lat jesteśmy razem, miła, wybacz
Ale wszystko tak jak trzeba chyba nie jest (...).
Moja miła, moja droga Moja... szkoło[4]

Chłopiec III (przy akompaniamencie gitary śpiewa parafrazę piosenki „Niepewność” z repertuaru Marka Grechuty):

Gdy cię nie widzę, nie tęsknię, nie płaczę
(...)
Ale gdy długo ciebie nie oglądam,
Wychowawca wzywa, z ojcem spotkań żąda
Ref.: I ciągle sobie zadaje pytanie
Czy to jest miłość, czy zobowiązanie?!

Dziewczyna III: Jak tu pięknie, zawsze marzyłam o tym, że ja na wielkiej scenie; o tym, że mogłaby to być sala gimnastyczna w (tu nazwa rodzimej szkoły), nawet nie śniłam... No to tak: Ja, ogromna scena i ten tłum ludzi, nad którym panuję. I te oklaski, przyprawiające o drżenie moje dziewczęce ciało i artystyczną duszę (mą).

I te brawa nie pozwalające mi zejść ze sceny, te nieustające bisy, jednym słowem aplauz, totalny czad. I te ogromne bukiety kwiatów, niepotrzebne proszę Państwa. Łzy wzruszenia. 1 wreszcie ten przykry moment, kiedy muszę zejść ze sceny, opuścić was, Droga Widownio. Kocham Was!

(Na scenę wchodzą cztery osoby, które zapowiadają w czterech językach świata występ chóru szkolnego).

Chór szkolny (prowadzeni przez dyrygenta chórzyści śpiewają piosenkę z repertuaru Jerzego Stuhra: „Śpiewać każdy może” Nad głowami występujących pojawia się duży napis „Prawda czy fałsz?”).

Chłopiec I i II (na scenę wpadają dwaj wyrośnięci młodzieńcy, imitując głosem dźwięk ruszającej „Lokomotywy” – inscenizują wiersz Tuwima):

Stoi na stacji (...)

SCENKA

na podstawie tekstu Witolda Gombrowicza Ferdydurke [5]

(Na scenę wpada grupa młodzieży wizualizująca w sposób jednoznaczny swój wysoce niechętny stosunek do obowiązków szkolnych: hałas co najmniej dokuczliwy i irytujący. Po chwili do „klasy ” wchodzi przez nikogo, poza jednym uczniem, niezauważony nauczyciel).

Narrator: Krzyczeli wszyscy, z wyjątkiem jednego ucznia Syfona, który pozytywnie wyciągał zeszyty i książki. Na katedrze ukazał się nauczyciel. Otworzył dziennik, strząsnął pyłek z ubrania, zacisnął usta, stłumił coś w sobie i założył nogę na nogę, następnie westchnął i spróbował przemówić, znowu zamknął usta; zmarszczył się, skrzywił, pobębnił palcami, pomyślał o czymś dalekim, spojrzał na zegarek, znów coś stłumił w sobie czy przełknął, a może ziewnął, dłuższy czas skupiał energię, wreszcie...

Nauczyciel (huknął dziennikiem w biurko): Dość tego! Proszę się uspokoić! Lekcja się zaczyna (uczniowie zrywają się z ławek, otaczają nauczyciela i jeden przez drugiego chcą się zwolnić. Nauczyciel ma trudności z zabraniem głosu). Dosyć! Zwolnić was? Chciałaby dusza do raju? A dlaczego to mnie nikt nie zwolni? Dlaczego to ja muszę siedzieć? Siadać, nikogo nie zwalniam. (Uczniowie wyciągają ręce z karteczkami – zwolnieniami). Zwolnienia? A dlaczego to mnie nikt nie da zaświadczenia, że z przyczyn od siebie niezależnych nie przygotowałem lekcji? Dlaczego mnie nie wolno mieć konwulsji, alergii, tylko muszę tu siedzieć dzień w dzień. Precz, zwolnienia są sfałszowane, choroby udane, znam się na tym! Uprzedzam panowie, pani dyrektor jest w szkole (wystraszony nauczyciel sam sobie to uprzytamnia w tej chwili). Właśnie!... Nie pora na głupstwa! Trzeba natychmiast zorganizować się wobec wyższej władzy. No... hm... hm... Co to mamy na dzisiaj? Aha! Wytłumaczyć i objaśnić uczniom, dlaczego Słowacki wzbudza w nas miłość i zachwyt? A zatem dlaczego Słowacki wzbudza w nas miłość i zachwyt? Dlaczego płaczemy z poetą czytając ten cudny, harfowy poemat „W Szwajcarii”? Dlaczego, gdy słuchamy heroicznych śpiżowych strof „Króla Ducha”, wzbiera w nas poryw? I dlaczego nie możemy oderwać się od cudów i czarów „Balladyny”, a kiedy znów skargi „Lilii Wenedy” zadźwięczą, serce rozdziera się nam na kawały? I gotowiśmy lecieć, pędzić na ratunek nieszczęsnemu królowi? Hm... Dlatego, panowie, że Słowacki wielkim poetą był! Wałkiewicz! Dlaczego? Niech Wałkiewicz powtórzy – dlaczego? Dlaczego zachwyt, miłość, płaczemy, poryw, serce i lecieć, pędzić? Dlaczego, Wałkiewicz?

Wałkiewicz: Dlatego, że wielkim poetą był!

Nauczyciel: Wielkim poetą! Zapamiętajcie to sobie, bo ważne! Dlaczego kochamy? Bo był wielkim poetą. Wielkim poetą był! Nieroby, nieuki, mówię wam przecież spokojnie, wbijcie to sobie dobrze w głowy – a więc jeszcze raz powtórzę, proszę panów: wielki poeta, Juliusz Słowacki, wielki poeta, kochamy Juliusza Słowackiego i zachwycamy się jego poezjami, gdyż był on wielkim poetą.

Gałkiewicz: Ale kiedy ja się wcale nie zachwycam. Wcale się nie zachwycam! Nie zajmuje mnie! Nie mogę wyczytać więcej jak dwie strofy, a i to mnie nie zajmuje. Boże ratuj, jak mnie to zachwyca, kiedy mnie nie zachwyca.

Nauczyciel: Gałkiewicz, Gałkiewicz zgubić mnie chce. Jak to nie zachwyca Gałkiewicza, jeśli tysiąc razy tłumaczyłem, że go zachwyca?

Gałkiewicz: A mnie nie zachwyca.

Nauczyciel: To prywatna sprawa Gałkiewicza. Jak widać, Gałkiewicz nie jest inteligentny. Innych zachwyca.

Gałkiewicz: Ale słowo honoru, nikogo nie zachwyca. Jak może zachwycać, jeśli nikt nie czyta oprócz nas. którzy jesteśmy w wieku szkolnym, i to tylko dlatego, że nas zmuszają siłą...

Nauczyciel: Ciszej, na Boga! To tylko dlatego, że niewielu jest ludzi naprawdę kulturalnych i na wysokości...

Gałkiewicz: Kiedy kulturalni także nie. Nikt. Nikt. W ogóle nikt.

Nauczyciel: Gałkiewicz, to jest niedopuszczalne. Wielka poezja będąc wielką i będąc poezją nie może nie zachwycać nas, a więc zachwyca. Czy Gałkiewicz to w końcu pojął?

Gałkiewicz: A ja nie mogę i nikt nie może! O Boże!

Nauczyciel: Syfon, niech Syfon natychmiast wykaże mnie, Gałkiewiczowi i wszystkim w ogóle piękność którego z celniejszych ustępów Słowackiego. Jeżeli kto piśnie, zarządzę ćwiczenie klasowe!

Narrator: Syfon, który zawsze z niemożności innych czerpał swą możność – podniósł się i recytował ze wzruszeniem tudzież z właściwą intonacją i z uduchowieniem. Co więcej, recytował pięknie i piękność recytacji, wzmożona pięknością poematu i wielkością wieszcza oraz majestatem sztuki (w tle uczeń odgrywający scenkę pantomimy naśladujący recytatora pełnego egzaltacji), przetwarzała się niepostrzeżenie w posąg wszelkich możliwych piękności i wielkości. O, cóż za piękność! Jakaż wielkość, jakiż geniusz i jakaż poezja! Mucha, ściana, atrament, paznokcie, sufit, tablica, okna, o, już niebezpieczeństwo zażegnane. Już każdy się zgadzał, każdy mógł i prosił tylko, aby przestać.

Nauczyciel: A widzi Gałkiewicz?! Nie ma to jak szkoła, gdy chodzi o wdrożenie uwielbienia dla wielkich geniuszów! (zrezygnowani uczniowie opuszczają „klasę”).

Konferansjer: Oto dylemat ucznia XXI wieku...

Uczeń: Jeżeli przygotuję się do lekcji i zapytany elokwentnie odpowiadam, to reszta klasy myśli sobie, że tak się zachowuję, bo nie jestem lojalny wobec tej reszty (klasy). Jeżeli się nie przygotuję do lekcji i przy odpowiedzi ani be, ani me - wtedy myślę, że reszta klasy myśli, że dlatego nie nauczyłem się, żeby oni nie myśleli, że ja myślę, że jeżeli przygotuję się, to oni pomyślą, że przygotowałem się, żeby nie być lojalnym wobec reszty klasy. I co ja mam robić?

SCENKA

z klasą, której nie ma [6]

Nauczyciel (do „klasy”, w której pełno papierów i poprzewracane krzesła – po poprzedniej scenie, wchodzi opanowany, krokiem pełnym godności profesorskiej nauczyciel, trzymając pod pachą dziennik lekcyjny. Siada spokojnie, otwiera dziennik, czyta kiwając głową, kręcąc nią, uśmiechając się w końcu zwycięsko. Po chwili wyjmuje długopis/pióro – zdejmuje nasadkę, kładzie na dzienniku, poprawia krawat, czeka... Zaczyna bębnić palcami po blacie biurka, spogląda z niepokojem na drzwi. Nagle podrywa się, podchodzi do drzwi, gwałtownie je otwiera. Nikogo. Siada. Chrząka. Znowu tygrysim krokiem zbliża się do drzwi, zagląda przez dziurkę. Wraca, podenerwowany wyciąga komórkę, dzwoni): Pani Lucynko, nie widziała pani przypadkiem V a? (nasłuchuje). Tak, nie, nie, nie, nie wszyscy – ja jestem. Proszę? Dziękuję. Mnie też jest przykro. O, nie! Dziękuję, to by już była trzecia dzisiaj, wiadomo serce. Ja również, (westchnienie ulgi po odbytej rozmowie). A taki miałem ciekawy temat, ale oni widocznie wybrali ścieżkę międzyprzedmiotową... (zamyka dziennik, wychodzi).

Konferansjer: Oto fragment nie publikowanego dotąd listu Siłaczki do niejakiego pana Stefana Ż.: „ Panie Stefanie! Zarabiam bardzo dużo, nawet coraz więcej: dwa miesiące temu należała mi się od dyrekcji pięciomiesięczna wypłata, a teraz już siedmiomiesięczna”[7]

SCENKA

na podstawie tekstu Juliana Tuwima „Sytuacja”[8]

Konferansjer: Nie wyobrażamy sobie przygotowania uroczystości jubileuszowych bez wydatnej pomocy samorządu uczniowskiego. Przed Państwem przedstawiciel tej nader aktywnej grupy społeczności szkolnej, który wszystkim tu obecnym zarysuje koncepcję działalności na bieżący rok szkolny. (Na scenę wchodzi „przedstawiciel samorządu uczniowskiego”, który niesie kilka wypchanych segregatorów przed sobą). Powitajmy brawami młodego człowieka (zachęcanie do braw). Marianie, bo tak masz na imię, przejdźmy do meritum...

Młody człowiek (wchodzi w słowo): Ja wolałbym jednak tu pozostać...

Konferansjer (chwila konsternacji): Ach, oczywiście. Powiedz proszę, jakie w tym roku społeczne działania na rzecz szkoły i środowiska planujesz wraz z kolegami samorządowcami?

Marian: Chętnie. Wszystko jest już na ogół, jeżeli o to chodzi, zupełnie... tego... Naturalnie, że trzeba tu rozróżniać dwie rzeczy: z jednej strony tę pierwszą, a z drugiej tę, rozumieją Państwo, drugą. Otóż my, biorąc pod uwagę te wszystkie okoliczności (jubileusz), wyszliśmy już obecnie z poprzedniego takiego... rozumiecie Państwo... no, powiedzmy dla przykładu, stanu rzeczy, albo mówiąc ściślej, regulacji i niejako zabraliśmy się do zasadniczych w tym, no podstawowych tych... właśnie... o których nadmieniłem. Więc teraz, proszę Państwa, układ ogólny zarysowuje się mniej więcej (oczywiście pewne zmiany zawsze mogą prze... tego), no więc w tej linii zamierzeń jest, z drobnymi odchyleniami, zupełnie jasny i sprecyzowany plan działania. Obecna sytuacja wymaga ustalenia i wypośrodkowania takich założeń i nastawień, aby podejście do rzeczy stało się w wyniku pewnych... no, tych... właśnie... raz na zawsze już, wiedzą Państwo, bez żadnych jakiś innych tych, które zresztą, jak zawsze i wszędzie, są ostatecznie nie powiem przewidywalne, ale w pewnym sensie możliwe...

Konferansjer: Doprawdy należy pogratulować tak wspaniałych i ambitnych planów na przyszłość; już wietrzę sukces. Czy zastanawiałeś się, Marianie, nad rozwinięciem współpracy między samorządami uczniowskimi jastrzębskich (tu odpowiedni przymiotnik) szkół, wiadomo, zgodnie z duchem unijnym...

Marian: To jakby w tej płaszczyźnie będzie albo wskazane, albo nawet konieczne. Znajdziemy taką, jakąś, jak zaznaczyłem, od...od... no. Brak mi w tej chwili słowa, ale nie o słowa przecież chodzi... taką (wykonuje szeroki gest, ręką tak jakoś zatoczył w powietrzu, jakby kulę czy koło) i dopiero tę... o!... wykoncypuje- my. Oczywiście, tylko w tym wypadku i pod tym warunkiem, jeżeli cała sytuacja będzie się przedstawiać w myśl tego, co poniekąd jest naszą zdecydowaną i ustaloną, jak już Państwu wiadomo...

Konferansjer: Tak wiadomo, wiadomo, dziękujemy i życzymy dalszych sukcesów! (odzywają się rzęsiste brawa – nagrane bądź na żywo zza kulis). Tematem nr 1, również w szkołach, stała się Unia Europejska. Przed Państwem młodociana delegatka na międzynarodowe sympozjum poświęcone europejskiej integracji młodzieży – która wskaże nam, jak właściwie zachęcić obcokrajowców do poznawania uroków polskiej natury, kultury. Zapraszamy!

Delegatka:

Cudzoziemcze. Cichy gościu.
Czy ty wiesz
Że tym świstem co tu świszczę
wieszczył wieszcz?
Idąc w ślady za swym wieszczem
Też się w chrzęście świstu streszczę
Cudzoziemcze. Cichy gościu, czy wiesz, że:
W czasie suszy suchą szosą mknąc w pocie,
Na przyczółku przeczekać musisz deszcz
I szczękając przyzębiem grząźć w błocie.
Bo ci szadzią przeszły część i cześć
(...) [9]

Recytator:

Przyszłość jest sprawą jasną
Tak jasną, że przeszkadza zasnąć[10]

Chór (śpiewa piosenkę z repertuaru Jonasza Kofty: „Pamiętajmy o ogrodach”; uwaga! zmiana w refrenie):

Ref.: Pamiętajcie o ogrodach
Przecież stamtąd przyszliście
W żar epoki użyczą wam chłodu
Tylko drzewa, tylko liście
Pamiętajcie o...(tu nazwa rodzimej szkoły)
W chłód epoki użyczy wam ciepła
I ogrzeje starym sercem

(Zakończenie. Wszyscy dotychczas występujący wychodzą na scenę i siadają w szeregu. Patrzą wyczekująco na publiczność. Cisza. Cisza nerwowa. Konsternacja. Uczniowie dyskretnie spoglądają na zegarki. Czekają. Niektórzy ziewają. Rozlega się dzwonek. Cytat z „Ferdydurke” Gombrowicza: „Wreszcie zadźwięczał zbawczy dzwonek. Uczniowie i nauczyciele odetchnęli z ulgą”).

Uczniowie wychodzą, na dźwięk ewentualnych oklasków wracają ochoczo do ukłonu).

[1] Grodzieńska S.: Urodził go „Niebieski Ptak”, Warszawa 1988, s. 229.

[2] Załucki M.: Trema. W: Kpiny i kpinki/ M. Załucki. Kraków; Wrocław 1985.

[3] Dymny W.: Panie i Panowie [...] W: Piwnica pod Baranami/ J. Olczak-Ronikier. Warszawa 1994, s. 165.

[4] Kofta J.: W moim domu. W: Wiersze / J. Kofta. Warszawa 1998.

[5] Gombrowicz W.: Ferdydurke (fragm.). W: Mój stary belfer / wybór E. Jantal-Kowalska, J. Rodziewicz. Warszawa 1978, s. 173-179.

[6] Grodzieńska S.: Urodził go „Niebieski Ptak”. Warszawa 1988, s. 229-230.

[7] Tamże, s. 230.

[8] Tuwim J.: Sytuacja. W: Utwory nieznane/ J. Tuwim. Łódź, 1999, s. 120-121.

[9] Szczepkowska J.: Chrząszcz brzmi w trzcinach. W: „Gazeta Wyborcza – Wysokie Obcasy” z dn. 05.01, s. 37. (dowolnie wybrany fragment wiersza).

[10] Kofta J.: Przyszłość jest sprawą jasną. W: Wiersze/J. Kofta. Toruń 1996. (dowolnie wybrany fragment wiersza).

Co w numerze?