Sygnał wiadomości telewizyjnych. Dziadek i wnuczka siedzą w fotelach przed telewizorem. Wnuczka bawi się telefonem komórkowym. W tle wiadomości wieczorne z informacją o rocznicy odzyskania niepodległości. Dziadek wyłącza telewizor.

Dziadek:

Czy wiesz, jakie to dzisiaj święto narodowe?

Wnuczka (bawiąc się nadal telefonem):

No, coś tam w szkole mówili... A co, dziadku?

Dziadek:

Dziś jest rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości. Ale czy dzisiejsza młodzież wie, co to niepodległość?

Wnuczka:

Oj, dziadku, znowu zaczynasz mówić tak jak rodzice! Przestań zadawać pytania, tylko opowiadaj, ja naprawdę chętnie posłucham. Zamknijmy więc oczy i przenieśmy się do dawnych czasów…

Dziadek:

Dzisiaj wszyscy żyjemy w niepodległej Polsce. Jest to tak oczywiste, że na co dzień wcale o tym nie myślimy… Ale niepodległość to sprawa wcale nie taka prosta, Polacy musieli ją sobie wywalczyć.

Wnuczka:

Dziadku, to wiem – no, z grubsza – ale w szkole to takie książkowe. Powiedz tak po swojemu.

Dziadek:

Pod koniec XVIII w. Polska była słabym państwem. Wykorzystując tę sytuację, sąsiednie mocarstwa – Rosja, Prusy i Austria – zawarły ze sobą sojusz i dokonały rozbiorów. Pierwszy był w 1772 r. – i tak rozpoczęła się tragedia naszego narodu. Kolejne miały miejsce w 1793 i 1795 r. Nasz kraj na 123 lata został złożony do grobu…

Wnuczka:

Przecież nie było cię wtedy na świecie.

Dziadek:

Pewnie że nie było, ale mój dziadek i ojciec, i wszyscy w naszym domu mówili o tamtych czasach. O tym, że we wszystkich domach płakano nad losem ojczyzny. Wspominano tych, którzy za nią walczyli i ginęli w walce o niepodległy kraj. Polskę na ponad wiek okryła żałoba. Jeszcze dziś pamiętam słowa modlitwy – tej modlitwy (w tle muzyka – Sonata księżycowa Beetovena):

Do Ciebie, Panie, w dziejowej godzinie
Głos Twego ludu z ziemi polskiej płynie,
Wróć nam, o Boże!, Ojczyznę kochaną,
W troje rozdartą i w morzu krwi skąpaną.

(Hanna Bocheńska: Modlitwa za Polskę, fragm.)

Akcja przenosi się w czasie. W tle nadal ta sama muzyka. Cztery kobiety w czerni stoją odwrócone tyłem, trzymają świece. Kobiety kolejno deklamują modlitwę – dalszy ciąg wiersza Hanny Bocheńskiej Modlitwa za Polskę. Podczas recytacji odwracając się do publiczności. Zapalają świecę, a po odmówionej modlitwie gaszą ją. Potem odchodzą na drugi plan i stają za recytatorami.

Recytator 1:

Żegnaj nam, żegnaj, droga kraino!
Żegnaj nam, kraju kochany!
Niech dzisiaj jeszcze krew i łzy płyną…
Niech się upoją tyrany!… […]
Krew i łzy zmogą wszelkie kajdany…
Nędza i ucisk przeminą…
Tymczasem żegnaj, kraju kochany!
Żegnaj nam, biednych kraino!

(cyt. za Michał Świerzyński: Pieśni narodowe z muzyką: w setną rocznicę trzeciego rozbioru Polski wydane. Kraków, Księgarnia Ludowa Kaspra Wojnara, [1912], s. 37)

Dziadek:

Wiesz, Rzeczpospolita przestała istnieć, ale wielu jej mieszkańców – powodowanych uczuciami żalu, złości i nienawiści do zaborców – nie wyrzekło się walki o wolność. Polskę wymazano z map, ale nie wymazano jej z serc Polaków.
Całe społeczeństwo czuło się odpowiedzialne za kraj, Polacy podjęli więc walkę z wrogiem – każdy na miarę swych sił i możliwości. Domy i rodziny stały się stróżami polskości. Dbano, by dzieci mówiły po polsku, by znały polskie obyczaje i tradycje. Wychowano je w duchu patriotyzmu i szacunku do bohaterów narodowych. Znasz to?

Muzyka Roty wraz ze słowami. Dziadek śpiewa po cichu.

Wnuczka:

Wiem, dziadku, cały wiek XIX to okres powstań narodowowyzwoleńczych. (Dziadek chce coś powiedzieć, ale wnuczka mu nie pozwala). Czekaj, nie mów, sama pamiętam! Z dzisiejszą młodzieżą nie jest tak źle, jak myślisz.
No więc rok 1830 to wybuch powstania listopadowego, 16 lat później wybucha powstanie krakowskie, a po nich w 1863 r. ostatni zryw powstańczy – szkoda tylko że wszystkie one skończyły się klęską.

Dziadek:

Tak, tak – wszystkie krwawo stłumiono. Nastąpiły represje, wielu Polaków zostało wywiezionych na Sybir, a ich majątki skoniskowano.

Muzyka smutna, nostalgiczna – cichutko Nocturn Chopina.

Recytator 2:

Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim
Kibitki – ich wsadzano jednego po drugim.
Rzuciłem wzrok po ludu ścieśnionego kupie,
Po wojsku – wszystkie twarze pobladły jak trupie;
A w tłumie taka była cichość głucha,
Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha.

(Adam Mickiewicz: Dziady cz. 3, fragm.)

Recytator:

Tajga… Wilgocią obrzękły mech
I krzaki uklękłe w moczarze…
Nie wiem, za jaką karę i grzech
Bóg im tu rosną każe.
Nie wiem, pod wagą jakich win
Ci ludzie zmięci i szarzy
Znad smugi świeżo kładzionych szyn
Nie wznoszą ziemistych twarzy…
Tuż obok wbity w mokry chaszcz,
Ogienek rudo pełga…
Gdzieniegdzie jeszcze wojskowy płaszcz
I czapka. Już bez orzełka.

(Beata Obertyńska: Tajga, fragm.)

Kobieta 1:

Czym jest wolność, wie ten, kto ją stracił. Ten kto przeżył niewolę i widział śmierć braci. Bohater narodowy Polski walczy o wolność, a że wolność krzyżami się mierzy, pozostawił po sobie wiele mogił.

W tle muzyka – Preludium e-moll op. 28 nr 4 Chopina.

Kobiety w czerni klękają. Po chwili robią to wszyscy – skupieni, z rękami złożonymi jak do modlitwy.

Kobieta 2:

Od głodu,
Od powodów,
Od deszczu,
Od wszy,
Od powietrza na wichrze w skos prutego twarzą,
Od ognia – kiedy nocą odejść ci go każą,
Od Tajgi, co do kolan moczarą namaka,
Od urwanej podeszwy,
Od skradzionego chlebaka

(Beata Obertyńska: Suplikacje, fragm.)

Wszyscy recytatorzy:

Wybaw nas, Panie!

Kobieta 3 recytuje dalszy ciąg wiersza.

Kobieta 4:

Święty Boże
Święty mocny
Święty a nieśmiertelny

Wszyscy recytatorzy:

Wybaw nas, Panie!

Dziadek:

… wybaw nas, Panie…

Wnuczka:

Dziadku, co ci jest, modlisz się?

Dziadek:

Może… Całe obrazy przesuwają się w mojej pamięci, wspomnienia ojca, dziadka. Jak Polaków wywożono na Sybir, część uciekła za granicę, by uniknąć prześladowań. Na obczyźnie żyli i działali dla Ojczyzny. Rozsławiali imię Polski i głosili, że jest, że tak naprawdę nie umarła – ona tylko zasnęła… Wszyscy oni, choć byli daleko, słowem, czynem, książką, obrazem, piosenką, melodią żyli i tworzyli ku pokrzepieniu serc. Tęskno im było do Ojczyzny i bliskich.

W tle cicha muzyka – Polonez Ogińskiego.

Recytator:

Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba
Podnoszą z ziemi przez umiłowanie
Dla darów nieba…
Tęskno mi, Panie… […] itd.

(Cyprian Kamil Norwid: Moja piosnka II, fragm.)

Recytator:

Dziś we dnie mnie nawiedził anioł polskiej doli
I płakał szumiąc w mroku
skrzydłami srebrnymi […] itd.

(Jan Lechoń: Rozmowa z aniołem)

Dziadek:

Zanim nastał dzień zwycięstwa, wymagał wiele oiar. Wybuchła I wojna światowa. Skłócone państwa zaborcze walczyły ze sobą, a wraz z nimi po przeciwległych stronach barykady stawali ojciec i syn, brat naprzeciw brata – to było straszne i tragiczne. Jednak to także czas budzącej się nadziei na odzyskanie niepodległości. Józef Piłsudski rusza ze swoimi legionami… Poczekaj, mam tu nagranie jego przemówienia, tyle lat je przechowuję. (Dziadek szuka nagrania na płycie winylowej, wkłada do adaptera).

Przemówienie Józefa Piłsudskiego.

Następnie muzyka – Legiony – powoli wyciszana, ale w tle nadal ją słychać.

Dziadek:

Wraz z jego nadejściem budzi się nadzieja…

Recytator:

Zapragnąłem wyczytać w zodiaku
Swoje losy i dole żywota […] itd.

(Leopold Staff: Nadzieja)

Dziadek:

Wojna zabrała wiele istnień ludzkich, spowodowała straty materialne. Szczególnie tragiczna sytuacja była na ziemiach polskich, przez które przetoczył się front. Jednak ta najkrwawsza z wojen wymusiła na wszystkich walczących stronach zajęcie stanowiska w sprawie polskiej.

Wnuczka:

No, w końcu ktoś sobie o nas przypomniał – ale nie bardzo kojarzę kto…

Dziadek:

No, kochana! To Thomas Woodrow Wilson. Wiesz, jak brzmiało jego orędzie? (Szuka książki z przemówieniem). Daj okulary, to ci przeczytam…
,,[…] Powinno być utworzone niepodległe państwo polskie, które winno obejmować ziemie zamieszkałe przez ludność bezspornie polską, mieć zapewniony wolny i bezpieczny dostęp do morza. Jego niezawisłość polityczna, gospodarcza oraz całość terytorialna winna być zagwarantowana układem międzynarodowym […]”.
A później to było tak…

Dziadek podchodzi do adapteru i włącza muzykę – Warszawiankę. Kreci się w kółko, stukając laską w rytm melodii.

Dziadek:

Rok 1918 – po 123 latach niewoli do życia budzi się Polska. Wolność przyszła późną jesienią – wieczorem. Wyobrażasz sobie, jaki to był radosny dzień?

Wyciszenie Warszawianki.

Dziadek i Wnuczka są wzruszeni.

Wchodzi siedzący dotąd na scenie recytator. Ubrany jest w luzacki strój młodzieżowy. Zaczyna deklamować, w tle muzyka.

Recytator:

Bez tej miłości można żyć
Mieć serce suche jak orzeszek,
[…] itd. – osiem pierwszych wersów

(Wisława Szymborska: Gawęda o miłości ziemi ojczystej, fragm.)

Recytator 2 (najlepiej chłopak):

Ziemio ojczysta , ziemio jasna
Nie będę powalonym drzewem
Codziennie mocniej w ciebie wrastam
Radością, smutkiem, dumą, gniewem

Obaj recytatorzy stają przy fotelu Dziadka.

Recytatorzy i Wnuczka:

Nie będę jak zerwana nić
Odrzucam pusto brzmiące słowa,
Można nie kochać cię i żyć
Ale nie można owocować.

Piosenka Jana Pietrzaka Żeby Polska była Polską. Wszyscy wychodzą i śpiewają.

Co w numerze?