Kreatywna edukacja?

Jaka jest współczesna biblioteka w szkole? Jaka powinna, jaka mogłaby być? Nie ma wytycznych, nie ma standardów, nie ma spójnej koncepcji. Nie ma nawet powszechnego przekonania o zasadności jej działania w systemie szkolnym. Próbuje się traktować ją jako samodzielną instytucję, którą można zlikwidować, połączyć, podzielić, zastąpić… bez szkody dla jakości kształcenia! Co jakiś czas pojawiają się „nowatorskie pomysły” (jak w Jarocinie), „modelowe rozwiązania” (jak we Wrocławiu) ludzi „kreatywnych” albo tylko przedsiębiorczych. Takie kontrowersyjne reformy nie opierają się na doświadczeniach i wiedzy praktyków; widmo iluzorycznych oszczędności wystarczy na usprawiedliwienie niekompetencji i nieodpowiedzialności.

Utrzymywanie biblioteki w szkole to nie luksus, to konieczność! Efekty działań dobrze zorganizowanej biblioteki szkolnej i kompetentnego nauczyciela bibliotekarza są ważnym składnikiem tworzenia edukacyjnej wartości dodanej.

Funkcjonowanie biblioteki w polskiej szkole jest formalnie zagwarantowane w prawie oświatowym. Główne dokumenty to: Ustawa o systemie oświaty z 1991 r.¹, Rozporządzenie o ramowych statutach szkół z 2001 r.² oraz Ustawa Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, Dz. U. nr 95 poz. 425 z późn. zm. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola o bibliotekach z 1997 r.³. W roku 1983 opublikowano Program pracy bibliotek szkolnych. Radykalne zmiany przyniosła w 1999 r. Podstawa programowa kształcenia ogólnego⁴, która wprowadziła nową formę zajęć – ścieżki międzyprzedmiotowe, m.in. ścieżkę edukacji czytelniczej i medialnej (choć bez umieszczenia jej w siatce godzin). Najnowsza Podstawa programowa kształcenia ogólnego, ogłoszona w grudniu 2008 r.⁵, traktuje bibliotekę jako interdyscyplinarną pracownię szkolną wspierającą przygotowanie uczniów do życia w społeczeństwie informacyjnym.

Należy jednak dodać, że dokumenty te, z natury swojej ogólne, nie zostały uzupełnione stosownymi standardami; żaden z nich nie gwarantuje więc warunków celowej, systematycznej i zaplanowanej realizacji funkcji i zadań biblioteki zapisanych w statutach. Taka sytuacja często prowadzi do marginalizowania roli biblioteki w szkole. Samorządy lokalne, odpowiedzialne za realizację polityki edukacyjnej, z zasady nie biorą pod uwagę specyfiki jej działania, nie kierują się analizą potrzeb informacyjnych czytelników, nie uwzględniają konsekwencji braku myślenia perspektywicznego. Takie podejście w połączeniu z niewystarczającym finansowaniem zadań oświatowych, zmniejsza szanse naszych uczniów, choć miały być wyrównywane, ogranicza ich dostęp do nowoczesnych źródeł wiedzy i technologii, a i z tym wyzwaniem przyjdzie im się mierzyć. Tym bardziej celowe wydaje się wskazanie związków przyczynowych między działalnością biblioteki szkolnej a efektami kształcenia.

Ważna pracownia we współczesnej szkole

Warto spojrzeć na bibliotekę, jako wielofunkcyjną pracownię szkolną. Z założenia powinna ona wspierać realizację zadań dydaktycznych i wychowawczych szkoły. Zmiany w oświacie i rozwój społeczeństw informacyjnych nakładają na szkoły i biblioteki nowe zadania. Uświęcone tradycją kolekcje dokumentów piśmienniczych zostały wyparte przez nowoczesne interdyscyplinarne komórki gromadzące, opracowujące i udostępniające informacje na różnych nośnikach. Równolegle do księgozbioru nowoczesna biblioteka ma obowiązek tworzenia serwisów informacyjnych i baz danych, zestawień tematycznych i innych wydawnictw zgodnych z profilem edukacyjnym szkoły. Dominujące w świecie tendencje zdecydowanie odchodzą od nauczania w kierunku przygotowania do uczenia się, tzn. szkoła ma wskazywać sposoby samodzielnego poszukiwania informacji, oceniania jej i stosowania zgodnie z potrzebami, czyli wykształcić kompetentnych użytkowników tych informacji: uczniów i nauczycieli. Na kształt nauczycielskich potrzeb wpływają programy nauczania, instrukcje, zalecenia władz, stosowane formy dokształcania i doskonalenia. Dla tej grupy gromadzona jest i aktualizowana literatura pedagogiczna oraz metodyczna, zawierająca zarówno klasyczne opracowania teoretyków dydaktyki, jak i przykłady współczesnych tendencji, trendów, kierunków rozwoju myśli pedagogicznej. Również nauczycielskie opracowania i krytyczne refleksje mogą współtworzyć warsztat informacyjny biblioteki szkolnej. Badania przeprowadzone przez Jadwigę Andrzejewską wykazały, że nauczyciele często nie znają warsztatu informacyjnego biblioteki szkolnej oraz niechętnie korzystają z katalogów i bibliografii⁶. Tymczasem kwalifikacje dydaktyczne oparte głównie lub tyko na wiedzy nie są kompetencjami.

Większość czytelników bibliotek szkolnych stanowią uczniowie. W tej grupie szczególnie ważne jest kształtowanie umiejętności czytelniczych. Są szkoły, które mogą się pochwalić realizacją cyklicznych zajęć w bibliotece. Nauczyciel bibliotekarz mający możliwość zaplanowania swoich działań, odniesienia teorii do praktyki – z wykorzystaniem bazy biblioteki szkolnej – ma duże szanse na ukształtowanie zorientowanego czytelnika. Takiego, który pewnie czuje się nie tylko w bibliotece szkolnej, lecz także bez obaw zdobywa informacje z innych źródeł. Kompetencje czytelnicze nie są umiejętnością wrodzoną, ale bardzo przydatną – znajdują zastosowane w innych przedmiotach i polach działalności ucznia. Biblioteka jest miejscem, gdzie uczeń nie jest oceniany, gdzie „może” podejmować trudy samorozwoju, ale nie „musi”, gdzie zadania są zachętą do poznawania świata, a nie sprawdzianem jego znajomości. Tymczasem edukacja czytelnicza i medialna nie jest osobnym przedmiotem szkolnym, nadal nie jest obowiązkowa na poszczególnych etapach nauczania. Teoretycznie problem jest zauważany. Na przykład w najnowszej podstawie programowej znalazł się zapis: „Ponieważ środki masowego przekazu odgrywają coraz większą rolę zarówno w życiu społecznym, jak i indywidualnym, każdy nauczyciel powinien poświęcić dużo uwagi edukacji medialnej, czyli wychowaniu uczniów do właściwego odbioru i wykorzystywania mediów”⁷.

Przypadkowy przedmiot?

Najczęściej gdy odpowiedzialni są wszyscy, to nikt nie poczuwa się do indywidualnej odpowiedzialności. W rzeczywistości szkolnej nie gwarantuje się ani czasu, ani możliwości i nie sprawdza się postępów ucznia w zakresie samokształcenia. Przypadkowa realizacja takiego szkolenia przez nauczycieli bibliotekarzy, na nieprzewidywalnych zastępstwach, mija się z celem. Takie działanie: nieobowiązkowe, nieregularne, niecelowe, bez możliwości ewaluacji i kompensacji dostrzeżonych braków, jest zdecydowanie działaniem nieefektywnym. Skuteczne wspomaganie dydaktyki i wychowania szkoły zaczyna być wykorzystywane tam, gdzie biblioteka szkolna jest postrzegana jako jej niezbędne ogniwo. Konsekwencją tego są odpowiednie warunki lokalowe i dostępność w godzinach pracy szkoły. Biblioteka stanowi idealne wręcz miejsce do przechowywania i udostępniania informacji oświatowej, przedmiotowej, pedagogicznej. Elementem niezbędnym jest też zbiór dokumentów pracy szkoły, plany i sprawozdania, wszelkie regulaminy, zestaw przedmiotowych planów wynikowych, zawierających krótko- i długoterminowe cele, opracowane rezultaty przeprowadzonych badań. Oferta biblioteki powinna być na tyle elastyczna, by nadążała za zmieniającymi się potrzebami czytelników.

Niemałe znaczenie ma proces komputeryzacji bibliotek szkolnych. Po pierwsze – użytkowe – zdecydowanie usprawnia obsługę informacyjno-bibliograficzną czytelników, przyspiesza prace techniczne i warsztatowe, dając nauczycielowi bibliotekarzowi więcej czasu na pracę pedagogiczną. Po drugie – edukacyjne – uczniowie wdrożeni do korzystania z komputerowego systemu obsługi biblioteki szybciej, łatwiej i bez oporów skutecznie poszukują informacji. Po trzecie – psychologiczne – zastosowanie nowoczesnych technologii w bibliotece zwiększa jej atrakcyjność dla młodych czytelników⁸.

W skomputeryzowanej bibliotece niezbędny jest dostęp do internetu. Sieć jest szybkim i wszechstronnym źródłem informacji, ale też środkiem dydaktycznym stwarzającym możliwość udziału uczniów w międzynarodowych programach edukacyjnych, pozwalającym na swobodne przekraczanie barier: miejsca, czasu, przestrzeni, na odwiedzanie serwerów zawierających dokumenty, grafikę, animacje. Często właśnie w bibliotece szkolnej koordynowane są projekty e-twinningowe. Lekcje przedmiotowe i zajęcia indywidualne wykorzystujące technologię informacyjną i sieć, które są prowadzone w bibliotece, dają uczniom gwarancję wspierania i wskazywania bezpiecznych ścieżek. Stała obecność nauczyciela przedmiotu czy nauczyciela bibliotekarza to kompetentna pomoc w wyszukiwaniu, ocenie i wykorzystaniu informacji. To bardzo istotne zadanie w pracy z młodzieżą, która posiadła już umiejętności techniczne w obsłudze komputerów, ale zdecydowanie nie radzi sobie z posługiwaniem się informacją.

Nieracjonalna racjonalizacja

Rzeczywistość szkolna nie zawsze odpowiada marzeniom, nawet tym zdecydowanie racjonalnym. Zarówno warunki materialne, niedostateczne wyposażenie szkoły i biblioteki, jak i zła organizacja pracy oraz nieodpowiednia obsada personalna stanowią największą przeszkodę w realizacji zadań i funkcji biblioteki w szkole. Nieścisłe przepisy prawne bywają naciągane i błędnie interpretowane przez samorządy lokalne i mało asertywnych dyrektorów szkół. Znamienne, że tzw. racjonalizacja wydatków na realizację zadań oświatowych uwzględnia tylko materialne aspekty działalności bibliotek szkolnych, nie biorąc pod uwagę zdecydowanie istotniejszych – zadań i funkcji edukacyjnych. Tzw. filtr percepcyjny, polegający na dostrzeganiu głównie tego, co chcemy zobaczyć, i słuchaniu głównie tego, co chcemy usłyszeć – ma negatywny wpływ na wizerunek biblioteki, bowiem niepełny odbiór informacji to odbiór zniekształcony.

Starania nauczycieli bibliotekarzy i światłych dyrektorów szkół na nic się nie przydadzą, jeśli nie będą wsparte systemowymi rozwiązaniami wykluczającymi „innowacyjne”, a nie racjonalne działania organów odpowiedzialnych za realizację polityki oświatowej. Nawet najbardziej wszechstronne zbiory zapisane na różnorodnych nośnikach nie spełnią oczekiwań czytelników, gdy będą dostępne przez jedną godzinę w tygodniu. Nauczyciel bibliotekarz zatrudniony na 1/30 etatu nie jest w stanie zaspokoić potrzeb informacyjnych i czytelniczych żadnej społeczności uczniowskiej. Biblioteka w jednej szafie, otwieranej od czasu do czasu, albo nawet w odrębnej sali, w której jednak cały dzień odbywają się lekcje przedmiotowe, ewentualnie: wydzielone pomieszczenie z podziałem na wypożyczalnię i czytelnię, ale zamknięte w czasie przerw, bo nauczyciel bibliotekarz pełni dyżur na korytarzu… Tak też wyglądają niektóre biblioteki szkolne. Czy taki model edukacji przystaje do XXI w.?

Cel jest jeden

Aby biblioteka szkolna spełniała oczekiwania uczniów, nauczycieli i rodziców, stała się centrum dydaktyki w szkole, nie może poprzestać na wypożyczaniu zakurzonych książek. Przypadkowi pracownicy bibliotek bez odpowiedniego przygotowania zawodowego, bez chęci i przekonania o celowości bibliotecznej misji nie zapewnią autentycznego wspomagania działań nauczycieli i skutecznej pomocy w rozwiązywaniu problemów uczniów. Z kolei nawet najbardziej kompetentny nauczyciel bibliotekarz bez wsparcia innych nauczycieli, dyrektora szkoły i władz oświatowych ma niewielkie szanse na realizację zadań edukacyjnych oraz efektywne kształtowanie kompetencji czytelniczych i kultury informacyjnej. Powszechna świadomość tych zależności jest jedyną drogą do efektywnego wykorzystania biblioteki szkolnej w działalności dydaktycznej i wychowawczej.

Ta świadomość jednak nie jest powszechna. Wzmożona ostatnio aktywność środowiska nauczycieli bibliotekarzy powodowana jest przekonaniem o konieczności podjęcia zdecydowanych działań w celu powstrzymania procesu likwidowania bibliotek szkolnych, zastępowania ich filiami bibliotek publicznych działających na terenie szkół. Biuro Analiz Sejmowych przygotowało dwie niezależne ekspertyzy (7 sierpnia 2009 r. i 22 grudnia 2009 r.). Obie opinie zdecydowanie negowały pomysły likwidowania czy łączenia różnych typów bibliotek.

Uważam, że taka krótkowzroczna polityka samorządowa nie jest gospodarnością, tylko obniżaniem jakości edukacji w polskiej szkole. Czy to cena, którą warto ponieść w zamian za doraźne oszczędności?

Jestem bibliotekarką zatrudnioną w szkole, a więc – nauczycielką bibliotekarką, tą „droższą” od bibliotekarki. Może nie wszyscy zdają sobie sprawę, że są to dwa odrębne zawody. Wymagają one specjalizacji w kształceniu, a warunki uzyskiwania awansu zawodowego są też zupełnie odmienne. Mimo to, a może raczej dlatego, uzupełniamy się wzajemnie, w małych i dużych społecznościach lokalnych współpracujemy ze sobą dla dobra naszych czytelników. Ustawianie nas po dwu stronach barykady, dzielenie na „lepszych” i „gorszych” wprowadza niepotrzebny niepokój w środowisku. Zapewniam, że naszą wspólną troską jest zapewnienie uczniom aktualnej oferty edukacyjnej w szkole, natomiast dorosłym czytelnikom – godziwych warunków zaopatrywania się w różnorodną, zgodną z zainteresowaniami literaturę w zaciszu bibliotek publicznych.

¹ Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, Dz. U. nr 95 poz. 425 z późn. zm.

² Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola oraz publicznych szkół, Dz. U. nr 61 poz. 624 z późn. zm.

³ Ustawa z 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach, Dz. U. nr 85 poz. 539 z późn. zm.

⁴ Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy
programowej kształcenia ogólnego, Dz. U. nr 14 poz. 129.

⁵ Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, Dz. U.
nr 4 poz. 17.

⁶ Tomasz Kędziora: Informacja pedagogiczna. Stan badań naukowych prowadzonych
w Polsce w latach 1945-1990. W: Biblioteka i informacja w systemie edukacji. Red. Marcin Drzewiecki. Warszawa, 1993, s. 185.

⁷ Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 grudnia 2008 r.

⁸ Joanna Bohdziun: Komputeryzacja bibliotek szkolnych oraz przygotowanie nauczycieli
bibliotekarzy do obsługi bibliotecznych systemów komputerowych. W: Komputery w bibliotekach – Polska ‘94. Red. Jan Nowicki. Warszawa, 1994, s. 236.

Co w numerze?