Osoby będące pod opieką szkoły

Stosownie do obowiązujących przepisów prawa zapewnienie warunków działania szkoły – w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki – to zadanie należące do organu prowadzącego szkołę. Do sprawowania opieki nad dziećmi i młodzieżą uczącą się w szkole powołany został natomiast dyrektor szkoły. Wobec tego to na nim spoczywa obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pobytu w szkole i podczas uczestnictwa w zajęciach organizowanych przez szkołę poza obiektami szkoły.

Również nauczycielom zostały przypisane obowiązki z zakresu bezpieczeństwa i higieny – obowiązek rzetelnego realizowania zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę¹.

Zgodnie z zasadami BHP w publicznych szkołach, w zakresie nadzoru nad uczniami obowiązują następujące zasady:

niedopuszczalne jest prowadzenie jakichkolwiek zajęć bez nadzoru upoważnionej do tego osoby;
przerwy w zajęciach uczniowie spędzają pod nadzorem nauczyciela;
w czasie zawodów sportowych organizowanych przez szkołę lub placówkę uczniowie nie mogą pozostawać bez opieki osób do tego upoważnionych.

Oznacza to, że uczeń powinien znajdować się pod nadzorem przez cały czas, na który został powierzony opiece szkoły.

Wypadek w szkole

Deinicja wypadku w szkole

Tematyka postępowania w sprawie wypadków uczniów uregulowana została w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach².

Rozporządzenie w sprawie BHP w szkołach nie posługuje się pojęciem „wypadku ucznia”, ale „wypadku osoby pozostającej pod opieką szkoły i placówki”, jednocześnie nie deiniuje ono pojęcia takiego wypadku. W sprawach nieuregulowanych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy pracowników. Stosuje się odpowiednio, a więc z modyikacjami koniecznymi, aby dostosować przepisy ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy do wypadków osób pozostających pod opieką szkoły lub placówki.

W związku z powyższym można przyjąć, że wypadek ucznia to zdarzenie nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w trakcie pozostawania osoby pod opieką szkoły lub placówki. Urazem jest uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego. Przez nagłość zdarzenia rozumie się natychmiastowe ujawnienie się przyczyny wywołującej określone skutki. Typowymi przykładami nagłości zdarzenia mogą być: porażenie prądem elektrycznym, upadek z wysokości, potknięcie się i upadek na schodach czy poślizgnięcie na mokrej posadzce. Aby zdarzenie mogło być uznane za wypadek, musi istnieć przyczyna zewnętrzna, a nie wewnętrzna, tkwiąca w samym poszkodowanym. Do przyczyn zewnętrznych można zaliczyć w szczególności siły przyrody, maszyny lub inne urządzenia oraz działanie innych osób, w tym uczniów.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż wypadkiem w czasie zajęć szkolnych jest zdarzenie, jakiemu uległ uczeń przebywający w szkole lub w innej ustawowo określonej jednostce systemu oświaty albo w innym miejscu wyznaczonym przez te placówki oświatowe w związku z uczestniczeniem w zajęciach szkolnych, podczas których realizowany jest pod nadzorem pedagogiczno-dydaktycznym program nauczania, uwzględniający podstawę programową kształcenia uczniów w konkretnej szkole lub klasie³.

Kategorie wypadków

Rozporządzenie BHP określa cztery kategorie wypadków, z czego trzy wyodrębnia w kategorię odrębną: zwykły wypadek oraz wypadek śmiertelny, ciężki i zbiorowy. Ich deinicje zawiera Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych⁴.

Wypadkiem śmiertelnym jest wypadek, w wyniku którego nastąpiła śmierć w okresie nieprzekraczającym sześciu miesięcy od dnia wypadku.
Wypadkiem ciężkim jest wypadek, w wyniku którego nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała, takie jak: utrata wzroku, słuchu, mowy, zdolności rozrodczej lub inne uszkodzenie ciała albo rozstrój zdrowia, naruszające podstawowe funkcje organizmu, a także choroba nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, całkowita lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe, istotne zeszpecenie lub zniekształcenie ciała.
Wypadkiem zbiorowym jest wypadek, któremu w wyniku tego samego zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby.

Co nie jest wypadkiem ucznia?

Wypadkiem ucznia nie jest zdarzenie:

pozbawione cechy nagłości;
które nie jest wywołane przyczyną zewnętrzną (zdarzenie wywołane przyczyną wewnętrzną to zdarzenie wywołane chorobą, jak np. atak padaczki, wadą narządu);
które nie spowodowało urazu lub śmierci;
które zaistniało w czasie, kiedy uczeń nie pozostawał pod opieką placówki lub szkoły.

Przykład

Wypadek, który przydarzy się uczniowi przebywającemu na boisku w dniu wolnym od zajęć szkolnych, nie jest wypadkiem osoby pozostającej pod opieką szkoły. O zaistnieniu takiego wypadku nie decyduje bowiem miejsce zdarzenia, ale fakt pozostawania ucznia pod opieką szkoły – niezależnie od miejsca zaistnienia wypadku.

Jeżeli w sposób oczywisty można stwierdzić, że nieszczęśliwy wypadek nie jest wypadkiem ucznia, postępowanie powypadkowe nie jest konieczne. W szczególności mimo żądań wysuwanych przez rodziców ucznia dyrektor szkoły ma prawo odmówić wszczęcia postępowania powypadkowego. Jeżeli jednak są w tym zakresie jakiekolwiek wątpliwości, należy przeprowadzić postępowanie powypadkowe, które ostatecznie może doprowadzić do uznania, że nie było wypadku ucznia. Zawsze natomiast należy wszcząć postępowanie powypadkowe, gdy dana osoba w chwili zdarzenia pozostawała pod opieką szkoły lub placówki.

Przykład

Zdarzenie zostało wywołane przyczyną wewnętrzną, a uczeń w trakcie zdarzenia pozostawał pod opieką szkoły. W takiej sytuacji należy wszcząć postępowanie powypadkowe, gdyż może się okazać, że zaistniała dodatkowo określona współprzyczyna zewnętrzna, chociaż wydawać by się mogło, że przyczyny zewnętrznej nie było. Rozwiązaniu takich wątpliwości ma właśnie służyć postępowanie powypadkowe.

Postępowanie w razie wypadku osób pozostających pod opieką szkoły

Rozporządzenie BHP poświęca też odrębny rozdział postępowaniu w przypadku powzięcia wiadomości przez pracowników szkoły o wypadku osób pozostających pod opieką szkoły. Przede wszystkim nakazuje udzielenie pomocy medycznej poszkodowanemu, powiadomienie odpowiednich osób oraz organów przez dyrektora szkoły lub upoważnionych przez niego pracowników. Przewiduje także zabezpieczenie miejsca wypadku i rozpoczęcie pracy przez zespół powypadkowy. Dyrektor szkoły zobowiązany zostaje także do prowadzenia rejestru wypadków.

Krok 1 – udzielenie pierwszej pomocy medycznej poszkodowanemu

Pierwszym i podstawowym obowiązkiem, jaki powstaje w sytuacji wypadku, jest udzielenie pierwszej pomocy poszkodowanemu uczniowi. Udzielenie pierwszej pomocy w wypadkach jest prawnym obowiązkiem każdego. Jej nieudzielnie, szczególnie w odniesieniu do osoby odpowiedzialnej za bezpieczeństwo ucznia, skutkuje sankcją karną.

W momencie powzięcia informacji o zaistnieniu wypadku należy zachować spokój, nie wpadać w panikę, rozpoznać stan poszkodowanego, usuwając go z rejonu zagrożenia. Jeśli wypadek jest na tyle poważny, że osoba udzielająca pierwszej pomocy nie jest w stanie jej udzielić, powinna pomoc zorganizować, np. wzywając karetkę pogotowia. Jeśli okoliczności nie są tak poważne, np. w przypadku skaleczenia czy drobnego zranienia, trzeba poprosić o pomoc innego pracownika, przeszkolonego w zakresie udzielania pierwszej pomocy. Biorąc pod uwagę, że dyrektor szkoły musi organizować szkolenia BHP, można założyć, że wśród personelu placówki znajdzie się osoba znająca zasady udzielania pierwszej pomocy.

Poszkodowanemu należy zapewnić spokój, usunąć z otoczenia zbędne osoby, w każdej sytuacji zapewnić mu ciepłe okrycie.

Krok 2 – obowiązek powiadamiania i zabezpieczenia miejsca zdarzenia

Kolejnym krokiem w procedurze jest zabezpieczenie miejsca wypadku oraz poinformowanie o wypadku przez dyrektora szkoły (lub upoważnionego przez niego pracownika szkoły) rodziców (opiekunów) poszkodowanego ucznia. Fakt ten powiadamiający dokumentuje wpisem w dzienniku zajęć, podając datę i godzinę powiadomienia rodziców o wypadku.

O każdym wypadku dyrektor szkoły zawiadamia niezwłocznie organ prowadzący i współpracującego ze szkołą pracownika służby BHP oraz radę rodziców. O wypadku śmiertelnym, ciężkim i zbiorowym dyrektor szkoły zawiadamia niezwłocznie prokuratora i kuratora oświaty. O wypadku, do którego doszło w wyniku zatrucia, dyrektor szkoły zawiadamia niezwłocznie państwowego inspektora sanitarnego.

Przy lekkich wypadkach (brak wyraźnych obrażeń – np. widoczne tylko lekkie zaczerwienienie, zadrapanie, lekkie skaleczenie), po udzieleniu pierwszej pomocy poszkodowanemu uczniowi, nauczyciel lub dyrektor, powiadamiając rodzica o zdarzeniu, ustala z nim:

potrzebę wezwania pogotowia,
potrzebę wcześniejszego przyjścia rodzica,
godzinę odbioru dziecka ze szkoły w dniu zdarzenia.

Informację o powyższych ustaleniach powiadamiający zamieszcza również w dzienniku zajęć.

Jeżeli wypadek został spowodowany niesprawnością techniczną pomieszczenia lub urządzeń, miejsce wypadku pozostawia się nienaruszone. Dyrektor zabezpiecza je do czasu dokonania oględzin lub wykonania szkicu przez zespół powypadkowy. Jeżeli czynności związanych z zabezpieczeniem miejsca wypadku nie może wykonać dyrektor, wykonuje je upoważniony przez dyrektora pracownik szkoły lub placówki. Jeżeli wypadek zdarzył się w czasie wyjścia, imprezy organizowanej poza terenem szkoły, wszystkie stosowne decyzje podejmuje opiekun grupy lub kierownik wycieczki i odpowiada za nie.

Krok 3 – powołanie zespołu powypadkowego

Dyrektor szkoły powołuje zespół powypadkowy, w skład którego wchodzi pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz społeczny inspektor pracy. Jeżeli w zespole nie mogą uczestniczyć ani pracownik służby BHP, ani społeczny inspektor pracy, w skład zespołu wchodzi dyrektor oraz pracownik szkoły lub placówki przeszkolony w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Przewodniczącym zespołu jest pracownik służby BHP, a jeżeli nie ma go w składzie zespołu – społeczny inspektor pracy. Jeżeli w zespole nie uczestniczy ani pracownik służby BHP, ani społeczny inspektor pracy, przewodniczącego zespołu spośród pracowników szkoły lub placówki wyznacza dyrektor.

W składzie zespołu może uczestniczyć przedstawiciel organu prowadzącego, kuratora oświaty lub rady rodziców.

Krok 4 – postępowanie powypadkowe

Zespół przeprowadza postępowanie powypadkowe i sporządza dokumentację powypadkową, przesłuchuje poszkodowanego ucznia (w obecności rodzica lub wychowawcy, pedagoga albo psychologa szkolnego), sporządza protokół przesłuchania, przesłuchuje świadków wypadku i sporządza protokoły przesłuchania. Jeżeli świadkami są uczniowie, przesłuchanie odbywa się w obecności wychowawcy lub pedagoga albo psychologa szkolnego, a protokół przesłuchania odczytuje się w obecności ucznia – świadka i jego rodziców. Sporządza się również szkic lub fotograię miejsca wypadku, uzyskuje pisemne oświadczenie nauczyciela, pod opieką którego uczeń przebywał w czasie, gdy zdarzył się wypadek, opinię lekarską z opisem doznanych obrażeń i określeniem rodzaju wypadku, a następnie sporządza się protokół powypadkowy (załącznik nr 1 do rozporządzenia BHP), który podpisują członkowie zespołu oraz dyrektor szkoły. Protokół powypadkowy należy sporządzić nie później niż w ciągu czternastu dni od daty uzyskania zawiadomienia o wypadku. Przekroczenie czternastodniowego terminu może nastąpić w przypadku, gdy wystąpią uzasadnione przeszkody lub trudności uniemożliwiające sporządzenie protokołu w wyznaczonym terminie. W sprawach spornych rozstrzygające jest stanowisko przewodniczącego zespołu. Członek zespołu, który nie zgadza się ze stanowiskiem przewodniczącego, może złożyć zdanie odrębne, które odnotowuje się w protokole powypadkowym. Przewodniczący zespołu poucza osoby reprezentujące poszkodowanego o przysługujących im prawach w toku postępowania powypadkowego. Z treścią protokołu powypadkowego i innymi materiałami postępowania powypadkowego zaznajamia się rodziców (opiekunów prawnych) poszkodowanego ucznia, którzy potwierdzają ten fakt podpisem w protokole. Protokół doręcza się rodzicom (opiekunom prawnym) poszkodowanego ucznia, którzy potwierdzają to podpisem w protokole. Organowi prowadzącemu i kuratorowi oświaty protokół powypadkowy doręcza się na ich wniosek, a jeden egzemplarz protokołu powypadkowego pozostawia się w szkole.

Krok 5 – składanie zastrzeżeń do protokołu powypadkowego

W ciągu siedmiu dni od dnia doręczenia protokołu powypadkowego osoby, którym doręczono protokół, mogą złożyć zastrzeżenia do jego ustaleń (są o tym informowane przy odbieraniu protokołu). Zastrzeżenia składa się przewodniczącemu zespołu: ustnie, i wtedy przewodniczący wpisuje je do protokołu, lub na piśmie. Mogą one dotyczyć w szczególności:

niewykorzystania wszystkich środków dowodowych niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego;
sprzeczności istotnych ustaleń protokołu z zebranym materiałem dowodowym.

Zastrzeżenia rozpatruje organ prowadzący. Po rozpatrzeniu zastrzeżeń organ prowadzący szkołę może:

zlecić dotychczasowemu zespołowi wyjaśnienie ustaleń protokołu lub przeprowadzenie określonych czynności dowodowych;
powołać nowy zespół celem ponownego przeprowadzenia postępowania powypadkowego.

Dyrektor szkoły prowadzi rejestr wypadków (załącznik nr 2 do rozporządzenia BHP). Dyrektor omawia z pracownikami szkoły lub placówki okoliczności i przyczyny wypadków oraz ustala środki niezbędne do zapobieżenia im.

Odpowiedzialność za wypadek

Wszelkie urazy odniesione przez uczniów podczas bójek lub konliktów w czasie, gdy przebywają na terenie szkoły lub podczas zajęć organizowanych przez szkołę poza jej terenem, należy kwaliikować jako wypadek w szkole w kategorii pobicie, uderzenie zamierzone. Należy precyzyjnie ustalić okoliczności i przyczyny konliktu w procesie postępowania powypadkowego. Dziecko, które na terenie szkoły doznało urazu, np. złamało rękę, w rozumieniu prawa cywilnego poniosło szkodę. Jeżeli nastąpiła ona wskutek zaniedbań obowiązków ciążących na szkole, pełnoletni uczeń albo rodzice w imieniu niepełnoletniego mogą dochodzić jej naprawienia, żądając stosownego odszkodowania pieniężnego lub zadośćuczynienia. Szkoła ponosi odpowiedzialność za wypadek, jeżeli nie zostały wypełnione nałożone na nią obowiązki – np. dostateczna opieka i nadzór nad każdym powierzonym jej dzieckiem.

Dariusz SKRZYŃSKI prawnik, specjalista z zakresu prawa oświatowego, prawa pracy i prawa autorskiego www.eduprawnik.pl

Czy pobicie ucznia przez kolegę z klasy na terenie szkoły należy traktować jako wypadek w szkole?

Pobicie ucznia przez kolegę z klasy na terenie szkoły może być traktowane jako wypadek w szkole. Jako wypadek nie byłoby traktowane natomiast takie samo zdarzenie, ale dokonane np. po lekcjach na boisku szkolnym, choć również wydarzyłoby się na terenie szkoły. Oczywiście jeśli pracownicy szkoły wiedzieliby o takim zdarzeniu, nie powinni zachowywać się biernie.

Czy szkoła powinna posiadać apteczkę?

Obowiązek posiadania przez szkołę apteczki pierwszej pomocy (przedlekarskiej) nakłada rozporządzenie BHP. Nie ma natomiast przepisów, które określałyby zawartość tej apteczki.

Apteczka powinna znaleźć się w szczególności w pokoju nauczycielskim, laboratoriach, pracowniach, warsztatach szkolnych, pokoju nauczycieli wychowania izycznego, kierownika internatu (bursy) oraz w kuchni. Wyposażenie pomieszczeń szkolnych w apteczki oraz odpowiednie wyposażenie tych apteczek należy do obowiązków organu prowadzącego szkołę oraz dyrektora szkoły. Inaczej jest w przypadku apteczek znajdujących się w gabinecie pielęgniarki (higienistki) szkolnej – obowiązek ich zaopatrywania ciąży na osobie odpowiedzialnej za prowadzenie gabinetu.

Apteczka nie powinna zawierać leków, a tylko środki opatrunkowe i artykuły sanitarne. Powinna również zawierać instrukcje udzielania pierwszej pomocy. Do obsługi apteczki wyznacza się osobę odpowiedzialną za jej utrzymanie w należytym porządku i stanie, umożliwiającym jej natychmiastowe użycie.

Jakie są zasady organizacji służby BHP w szkole? Kto może zostać społecznym inspektorem pracy?

Służbę bezpieczeństwa i higieny pracy stanowią wyodrębnione komórki organizacyjne jednoosobowe lub wieloosobowe powoływane przez pracodawcę. Podstawą liczebności tej służby jest liczba nauczycieli i pracowników niepedagogicznych zatrudnionych w szkole. Pracodawca zatrudniający do stu pracowników powierza wykonywanie zadań służby BHP pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy, który posiada kompetencje do wykonywania zadań z zakresu BHP i spełnia wymagania szczegółowo sprecyzowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 2 września 1997 r. w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy⁵. Pracownik, któremu powierzono wykonywanie zadań służby BHP, podlega bezpośrednio dyrektorowi szkoły. Pełni wobec niego funkcję doradczą, realizując w imieniu dyrektora zadania dotyczące BHP w szkole zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi. Natomiast społeczna inspekcja pracy jest służbą społeczną, pełnioną przez pracowników, mającą na celu zapewnienie przez zakład pracy bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz ochronę uprawnień pracowniczych określonych w przepisach prawa pracy.

Społecznym inspektorem pracy może być pracownik danego zakładu pracy, który jest członkiem związku zawodowego i nie zajmuje stanowiska kierownika zakładu pracy lub stanowiska kierowniczego bezpośrednio podległego kierownikowi zakładu pracy. Społeczny inspektor pracy powinien posiadać niezbędną znajomość zagadnień wchodzących w zakres działania społecznej inspekcji pracy. Inspektor BHP i społeczny inspektor pracy są pracownikami czuwającymi nad problematyką BHP w szkole. Różni ich tylko punkt widzenia problemów BHP – jeden reprezentuje pracodawcę, drugi pracowników.

Co w numerze?