Trzeba grać, dopóki piłka jest w grze – wykrzykiwał przed laty do mikrofonu nieżyjący już dzisiaj sprawozdawca sportowy Jan Ciszewski. Otóż co jak co, lecz edukacyjna piłka ciągle pozostaje w grze. Nie ma zatem wątpliwości, że trzeba grać.

Gra o wszystko

Edukacja bowiem to jest gra o wszystko: o jutro, o przyszłą dekadę i o wiele dekad. Biblioteki szkolne zaś biorą w niej udział w stopniu wielokrotnie większym aniżeli wszystkie inne biblioteki razem. Nie odnoszę się tu do efektów, dobrych, złych albo nijakich, ale mam na myśli miejsce, rolę, usytuowanie. Jednoznacznie – w drużynie edukacyjnej.

Główne zmartwienie zawiera się w tym, że ta nasza edukacyjna gra nie zmierza w stronę oczekiwanego wyniku. Rezultaty, mierzone zwłaszcza na finalnym poziomie maturalnym, wywołują co najmniej konsternację. W tym roku wyniki egzaminów maturalnych okazały się tak kiepskie, że je po raz pierwszy publicznie skomentowano. Jednak komentarze bywały dziwne, a niekiedy wręcz zdumiewające.

Z wypowiedzi rozmaitych komentatorów, a przede wszystkim szefostwa resortu, miałoby wynikać mianowicie, że nadarzyła się nam oto szczególnie mierna generacja, która z edukacją radzi sobie słabo przez deficyt uzdolnień. Do tego – wymagania egzaminacyjne były wygórowane, a testy źle sformatowane. To w każdym razie znaczy jedno: że nikt nie zamierza traktować faktów w kategoriach ostrzeżenia, ani tym bardziej dociekać prawdziwych przyczyn tego, co zauważono. Wszak właśnie w tym samym czasie postanowiono, że uczeń może przejść z klasy do klasy z jedną dwóją…

Gramy więc dalej – z tą samą koncepcją gry i w tym samym składzie. Nie wygramy?

Tymczasem dla wyższych uczelni tegoroczne maturalne zdarzenia nie były żadną nowizną. Już bowiem od dawna widać, że część maturzystów przystępujących do studiów, w gruncie rzeczy, nie ma żadnej wiedzy. Trudno to określić według parametrów statystycznych, bo na niektórych kierunkach jest lepiej, a na innych znacznie gorzej. W każdym razie jednak to nie jest odsetek marginalny.

Oczywiście jest też wielu studentów świetnych, jeszcze więcej dobrych, a także godziwych, przeciętnych, ale rozrzut poziomów umiejętności bywa szokujący. No i wiele przemawia za tym, że ci lepsi przeważnie mają za sobą edukację także alternatywną. Albo uczyli się dodatkowo sami, według własnego pomysłu, bądź za poradą osób rozumnych. Albo wmontowali się w system korepetycji – bo to już jest system – kosztem rodzicielskich portfeli i własnego czasu. Tak czy inaczej, wykonali swoisty gest Kozakiewicza wobec sformalizowanej edukacji szkolnej.

Niejaka wątpliwość nasuwa się w związku z wynikami międzynarodowych badań kompetencyjnych PISA, które co jakiś czas są prowadzone w reprezentatywnych grupach uczniów piętnastoletnich, więcogimnazjalistów, z nieomal całego świata. Otóż uczniowie polscy wypadają w nich zupełnie przyzwoicie – jakkolwiek daleko za Chińczykami (z różnych krajów), Japończykami, Koreańczykami (z Południa) oraz Finami. Ciekawe, że w tej elicie nie ma Amerykanów, a przecież osiem amerykańskich uniwersytetów mieści się w pierwszej dziesiątce najlepszych uczelni na świecie; czyżby nie było żadnego związku? W próbach czytelniczych i matematycznych polscy uczniowie osiągają wyniki lepsze niż średnie dla wszystkich krajów badanych razem, a w zakresie kompetencji przyrodniczych plasują się właśnie na tym uśrednionym poziomie.

Wątpię, aby miało z tego wynikać, że edukacyjne załamanie ma miejsce na etapie nauki w liceum. To jest raczej dowód, że w każdych warunkach można osiągnąć godziwy poziom umiejętności, ale trzeba na to zabiegów dodatkowych. Bądź co bądź, do takich badań nie desygnuje się przecież najgorszych.

Na efektywność systemu oświaty można spojrzeć z różnych punktów widzenia. Z jednej strony: czy jest zdolny do produkcji elitarnej. Zaś z drugiej strony – przez określenie jakości efektów najsłabszych. Otóż mam wrażenie, graniczące z pewnością, że właśnie o uczniów i absolwentów najsłabszych trzeba w tej edukacyjnej grze zadbać szczególnie. Nie są bowiem słabi tylko sami z siebie: gadanina o nieuzdolnionym pokoleniu to brednie. Zjawisko jest zbyt rozległe i za długo trwa, żeby odwoływać się do fatum.

Ostracyzm

Znawcy, których zresztą decydenci nigdy nie słuchają, doszukują się przyczyn w kiepskich programach nauczania, na domiar złego zmienianych częściej niż często, w dydaktycznej nieporadności oraz w nieustannych reorganizacjach systemu oświaty, z których nie wynika nic pożytecznego. Pewnie mają rację. Ale trzeba dodać koniecznie, że równie istotna, albo nawet główna, przyczyna edukacyjnych porażek tkwi w radykalnej i postępującej dyskredytacji piśmiennictwa jako narzędzia edukacyjnego.

Oczywiście nikt jeszcze drukowanych podręczników nie kazał spalić. Jest ich nawet więcej niż dawniej i mają ten walor, że są znacznie droższe. Natomiast zdecydowanej redukcji uległo odwoływanie się do nich oraz w ogóle egzekwowanie czytania jako procesu wspierającego kształcenie. Ostatnio zaś, z woli resortu, to e-podręczniki będą podstawą nauczania. Do rozwiązywania egzaminacyjnych testów żadne piśmiennictwo nie jest wszak potrzebne.

Nie ma mowy o przypadku. Rozbrat między szkolnym kształceniem a piśmienniczym wsparciem edukacji wygenerował się w chwili, kiedy całe piśmiennictwo dotknęła agresywna fala ostracyzmu. Który nadal nie tylko trwa, ale nasila się jeszcze i zyskuje nowych zwolenników. Byłoby więc dziwne, gdyby ominął i nie pokaleczył oświaty.

Jak to działa? Zwyczajnie. Pisze się, mówi, sygnalizuje na okrągło, że piśmiennictwo to archaizm. Chórem. Bo głupców jest niekoniecznie więcej niż kiedyś, ale uzyskali niedostępną wcześniej łatwość publicznych wypowiedzi. Zatem korzystają. Byle fujara lub fujar – który sądzi, że Szekspir to jest rodzaj motocykla, a sam(a) nie potrafi sklecić do kupy czterech zdań i nie słyszał(a) o ortografii – nie powie o książce inaczej, jak że tradycyjna (czyli przestarzały śmieć), której używanie może mieć już tylko charakter sentymentalny (zatem naiwniacki) oraz archiwalny (znaczy się: dla starych pryków). Z kolei pieje hymny o internecie i w taki sposób epatuje swoją supernowoczesnością. Takie zmasowane pienia, siłą rzeczy, ogarniają też praktykę edukacyjną: rozlewają się jak szambo po uderzeniu pioruna. Słucham takich banialuków, czytuję, bo muszę, występują wszak nagminnie nawet w rozprawach, nazywanych naukowymi i nie wiem, co zrobić. Zaprzeczanie wywołuje tylko uśmiechy politowania.

Z nieznanych bliżej powodów w tej samej tonacji pieją także media, prasa oraz oficjele: robi się z tego jeden wielki kurnik. Opowiada się więc dyrdymały o zaniku czytelnictwa w Polsce – co zostało wyssane z palca, ale działa destrukcyjnie na wyobraźnię – oraz lansuje jako najwyższe dobro remediację, czyli digitalizację wszystkiego, co się nie rusza. Nie ma natomiast p o w a ż n y c h badań, jak to jest odbierane. Tak zmasowany atak propagandowy nie może nie pokaleczyć świadomości i nie zakneblować rozsądku. Skoro wszyscy tak mówią… Prawie każdemu da się zrobić wodę z mózgu. Ale to nie jest zabawa, bo to wygląda na inwazję barbarzyństwa, czego edukacyjne skutki właśnie odczuwamy i jeszcze będziemy się z nimi szamotać długo.

Radząc piśmiennictwo odesłać do kąta, obwołano uniwersalnym narzędziem kształcącym internet, który akurat do tego nadaje się tylko połowicznie. Dawno temu – kiedy Państwa jeszcze nie było na świecie – panaceum edukacyjnym miała stać się telewizja; kupowano nawet telewizory do wszystkich klas szkolnych. Wkrótce potem, chociaż już nie w związku ze szkołą, książki znowu miały iść na śmietnik, wyparte przez mikrofilmy. Kto jeszcze o tym pamięta?

Zmieniają się czasy oraz komunikacyjne technologie, ale nienawiść do piśmiennictwa trwa, a nawet zyskuje na mocy. Kto komu wyrządził czytaniem aż taką krzywdę, żeby tępić je bez opamiętania? Bili w dupę przy nauce czytania, a także pisania? Widocznie za słabo oraz za rzadko. Efekt jest, jaki jest. Ważna gra, jaką jest edukacja, powinna toczyć się według zasad, stosownych – powiedzmy dla piłki nożnej. Tymczasem tak lansowane sugestie odnoszą się do praktyki piłki wodnej. Tak nie da się wygrać.

Wiedza

Internet jest wynalazkiem rewelacyjnym. Także samolot jest wynalazkiem rewelacyjnym. Oraz wynalazkiem rewelacyjnym jest również sedes. Wszystko jednak pod warunkiem stosowania zgodnie z przeznaczeniem. Według mnie, lot do Rygi na sedesie nie byłby pomysłem rozsądnym. A to właśnie takie koncepcje są.

Internet nie ma godnej konkurencji w osobistym komunikowaniu się na dystans. Doceniamy to bardziej niż inni, będąc w kleszczach Poczty Polskiej. Nie było też nigdy dotychczas takich możliwości generowania, gromadzenia, rozpowszechniania, aktualizacji i wyszukiwania informacji bieżących: w tym zakresie to jest rewolucja niewyobrażalna. Jednak i n f o r m a c j a to nie to samo, co w i e d z a . Edukacja zaś jest po to, żeby kreowała się i rozwijała właśnie wiedza: indywidualna. Każdego, kto żyje.

Wiedza prywatna polega na tym, że następuje internalizacja: przyswojenie, scalenie, uporządkowanie oraz włączenie do pamięci trwałej – rozmaitych treści, zarówno informacyjnych, jak też nieinformacyjnych. Dopiero kiedy każdy, po s w o - j e m u , zarejestruje je (koniecznie w pamięci trwałej) i będzie umiał wykorzystać w sposób k r e a t y w - n y, da się powiedzieć, że oto dysponuje odpowiednią wiedzą własną. Do tego jednak dochodzi się znacznym wysiłkiem: nie automatycznie.

Treści przyjmowane z monitora, nawet li tylko pisemne (z HTML jest gorzej), są czytane o 12-30 proc. wolniej aniżeli drukowane, a dokładność odbioru spada do 50 proc. i tak też redukuje się odbiorcza uwaga. W następstwie są przejmowane głównie przez pamięć roboczą, krótkotrwałą oraz stosunkowo bierną, bo bez aktywnych przekształceń odbiorczych. Te (i aktywizacja myślenia abstrakcyjnego) mają miejsce dopiero przy adaptacji do pamięci trwałej i podczas generowania w i e d z y : z przekazów zdigitalizowanych następuje to w stopniu ograniczonym. Nie żeby wcale – wychodzi na to, że bardziej niż z innych mediów elektronicznych, lecz efekty edukacji opartej g ł ó w n i e , a tym bardziej w y ł ą c z n i e na internecie nie mogą być inne, niż są.

Psychofizjologicznych i neurofizjologicznych badań odbioru komunikatów, zwłaszcza pisemnych i digitalnych, również w zestawieniach porównawczych, nazbierało się już sporo, a trwają mniej więcej od dwudziestu pięciu lat. Sens rezultatów, jakkolwiek nie zawsze klarowny i nie we wszystkim jednobrzmiący, jest – z grubsza biorąc – taki, jak tu zasygnalizowałem. Lecz utarła się taka praktyka, że poza garstką neurofizjologów mało kto o nich wie i wobec tego na temat czytania oraz nawigowania plecie się niebywałe dyrdymały. Nie należy im ulegać.

Co czemu służy

W obecnych czasach nie da się sprowadzić kształcenia, także szkolnego, do procesu jednorodnego, ani oprzeć go na jednej formie komunikacyjnej – jeśli rzeczywiście ma służyć inseminacji wiedzy, a nie tylko statystycznej żonglerce liczbami uczniów i studentów. W szczególności nie może realizować się bez wsparcia internetowego, a tym bardziej bez piśmienniczego zaplecza. Taka jest konkluzja: teraz. Internet to narzędzie informacyjne, piśmiennictwo to instrument kreowania wiedzy. Jedno bez drugiego byłoby w dzisiejszej rzeczywistości nieporozumieniem oraz dziwactwem, tak jak samochód bez kół albo jak koniak bez alkoholu. Ale z t a k i m właśnie, rozdzielnym zastosowaniem.

Do czego należałoby przekonać wszystkich, lecz zwłaszcza każdego, kto jest w wieku szkolnym. Żeby uczeń, a potem absolwent wiedział, co do czego służy, oraz żeby umiał i jeszcze chciał z tej świadomości skorzystać. Teraz, później, zawsze. Otóż takie przekonanie kogokolwiek wcale nie jest łatwe i łatwe nie będzie.

Bo zmasowana nagonka na piśmiennictwo trwa nadal i wprawdzie od jakiegoś czasu łagodnieje jej wojownicza argumentacja – dziesięć lat temu wieszczono książce bezwzględną zagładę, teraz dodaje się zwroty uzupełniające, być może, ewentualnie – to jednak nadal ma swoją siłę i zanieczyszcza umysły, przede wszystkim młode. Jednocześnie nikt nie próbuje identyfikować różnic w zastosowaniu piśmiennictwa oraz internetu. A na to nakłada się atrakcyjność samego narzędzia: klikanie ciągle ma w sobie urodę nowości oraz urok dynamiki. Tekst pisemny natomiast jest i był statyczny, a formę książki wymyślono dawno. No i to, co najważniejsze: kreowanie wiedzy własnej wymaga pracy oraz wysiłku, często ogromnego, zawsze zaś kontynuowanego. Nie można uczyć się tylko raz na rok, zakuwać jednorazowo, wpruwać do egzaminu i do zapomnienia. To znaczy – można i tak się robi, ale to jest horror, marnowanie czasu i dewastacja energii własnej, której nikt nie zwróci. Rezultaty właśnie widać.

Tymczasem można odnieść wrażenie, że nasz system oświaty robi co się da, żeby proces edukacji ożenić z formułą zabawy, zakamuflowanej półrozrywki, w czym stare i nowe media elektroniczne mają posłużyć za frapujące atrapy. Temu mitowi trzeba ukręcić łeb, im prędzej, tym lepiej. Prawda bowiem jest taka, że wszystko, co ma jakąkolwiek wartość, kryje w sobie koszt wielkiego wysiłku.

Trudno zwalcza się banialuki, zwłaszcza kiedy są wymizdrzone i uchodzą za obiegowe oczywistości. Wszyscy wiedzą, że. Jednak identyfikacja edukacyjnych narzędzi, mianowicie piśmiennictwa oraz internetu, z ich nieodzowną koegzystencją i racjonalnym zastosowaniem, jako bezpośrednie lub pośrednie powiadomienie, mieści się w sferze bibliotecznych możliwości. Gdyby to przyjął do wiadomości co czwarty, to już będzie zdecydowanie lepiej. Oczywiście to nie biblioteki szkolne dominują w grze edukacyjnej. Ich miejsce (trzymając się piłkarskiego żargonu) sytuuje się w pomocy: polega na wspieraniu. Możliwości zaś – ostatnio zredukowane przez amputację ścieżki edukacyjnej – są jakie są, ale jednak są. Zawierają się we wszystkim – nie tylko w perswazji – co sprzyja racjonalnemu (bez bzika) korzystaniu z internetu oraz rozumnemu (nie na kolanach) używaniu piśmiennictwa. I jeszcze: ignorowaniu dyrdymałów. To nie jest tak mało.

Co w numerze?