Analizując sytuację czytelniczą w swoim środowisku pracy, doszłam do wniosku, że warto szczególny nacisk położyć na pracę nauczyciela bibliotekarza na rzecz najmłodszych uczniów. Trzeba dbać o to, żeby zaciekawić uczniów i zatrzymać ich zainteresowanie na dłużej.

Pracuję w środowisku trudniejszym, gdzie jedna czwarta dzieci objęta jest opieką ośrodka pomocy społecznej. Tu nie wystarczy powiedzieć: proszę czytać dziecku od najmłodszych lat, bo to procentuje w przyszłości. W takim środowisku wiele dzieci nie ma wsparcia w rodzinie w kwestii uczenia się. Wprowadziłam działania, które przez dzieci dotrzeć mają do świadomości rodziców – po to, by pomóc dzieciom.

Kilka lat temu wprowadziłam program „Sześciolatki czytają. Czytamy dziecku i z dzieckiem”. Rozszerzyłam go na uczniów klas 0-III¹. Program polega na współpracy z wychowawcami klas, w szczególności oddziałów przedszkolnych, współpracy z rodzicami i opiekunami uczniów. We wrześniu każdego roku informuję rodziców i opiekunów o programie i jego zadaniach.

Głównym celem jest zaciekawienie uczniów wiedzą, zachęcenie do poszukiwania wiedzy od najmłodszych lat, w przypadku dzieci najmłodszych – zaciekawienie bajką, biblioteką, zachęcenie rodziców do czytania dziecku i z dzieckiem.

Zapraszam rodziców do stałych kontaktów z biblioteką, wypożyczania z dzieckiem. Zorganizowałam dział dla rodziców, jest w nim dostępna literatura psychologiczna, pedagogiczna, a także sensacyjna, obyczajowa, wojenna itd.

Współpraca z rodzicami jest bardzo ważnym elementem programu, bez ich dobrej woli niewiele można osiągnąć. Staram się być uśmiechnięta (mimo 80 wypożyczeń dziennie przy jednoosobowej obsadzie i wielu innych zadaniach) i życzliwa.

W ciągu roku szkolnego spotykam się z każdą klasą (oddziałem przedszkolnym) minimum raz w miesiącu. Organizuję specjalne zajęcia, w czasie których planuję elementy zabawy, czytania tekstów, spotkania z elektroniczną bajką.

Przykłady zajęć

Podróż po lokalu

Powitanie nowych uczniów (ale też starszych czytelników, np. z klas IV, którzy korzystają ze stref samodzielnego wyboru literatury; w klasach IV-VI są to już zbiory w innym układzie, podzielone na rodzaje literatury). Zapraszam po kolei odziały przedszkolne na specjalne zajęcia, zwykle pierwsze spotkanie związane jest z poznawaniem lokalu i osiągnięciem przez dzieci poczucia bezpieczeństwa w bibliotece.

Dzieci ustawiam w pociąg z wagonikami, z lokomotywą – nauczycielką bibliotekarką.

Mam czapeczki – stożki wróżek (przydają się na różne okazje). Czapeczki dostaje czworo dzieci, które zostają pomocnikami nauczycielki. Łączą rozsypujące się wagoniki na trasie wycieczki, pomagają dzieciom utrzymać się jedno za drugim. Wykorzystując tekst Lokomotywy Tuwima (skracany wg potrzeb), „podróżuję” z dziećmi po lokalu, między regałami, zatrzymuję „wagoniki” w specjalnych miejscach, dzieci „wyglądają przez okienka” na boki, zapamiętują odwiedzane miejsca. Pokazuję cały utwór, zaznaczam, gdzie można go znaleźć i wypożyczyć.

Po powrocie z wycieczki (obecnie mam dość duży lokal, ale „podróżowaliśmy” też po bardzo ciasnej bibliotece i było ciekawie) dzieci „wysiadają” na stacji z pufami. Postarałam się o pufy, dywan, stworzyłam „strefę cichego czytania”. Strefa służy na co dzień jako schronienie dla poszukujących spokoju na przerwach, też dla uczniów mających problemy z uzyskaniem akceptacji środowiska (prowadzimy działania integracyjne, ale to inna kwestia). W strefie mieści się swobodnie cała klasa. Na małym stoliku gromadzę cztery książeczki. Wróżki (z czapeczkami) wybierają książkę do przeczytania w danej chwili (krótki tekst, np. Pod grzybkiem z książeczki Bajeczki z obrazkami Władimira Sutiejewa).

Wprowadzam odpowiednią atmosferę (czasem informuję dzieci, że będę je „straszyła”, rzecz jasna z uśmiechem, żartobliwie).

W trakcie czytania pokazuję ilustracje. Zadaję pytania, dzieci odpowiadają. W przypadku tekstu Pod grzybkiem próbujemy zmieścić się wszyscy na malutkiej powierzchni, jak pod parasolem. Po chwili, zgodnie z treścią utworu, siadamy wygodniej, mamy coraz więcej miejsca.

Po przeczytaniu utworu dzieci zastanawiają się, jak mogą poznać inne opowiadania z tej książeczki. Kto może im w tym pomóc? A jak będą mogły niedługo samodzielnie poznać innych bohaterów tej i innych książeczek? (Czytanie z rodzicami, opiekunami, wypożyczanie z rodzicami, dziadkami, rodzeństwem, uczenie się literek, by samodzielnie czytać). Poświęcam kilka minut na omówienie książek dostępnych w strefie samodzielnego wyboru. Zwracam uwagę na różne książki – z małą lub dużą ilością tekstu, z dużymi literami itd. – by dzieci umiały same odszukać książeczkę, jaka im będzie odpowiadać. Uświadamiam dzieciom, że nie muszą się spieszyć z szukaniem, że mogą to robić bez pośpiechu.

Poszukiwanie zaczarowanych książeczek

Grupa dzieci wchodzi do biblioteki, w lokalu panuje półmrok. Spuszczone rolety, zapalona lampa naftowa. Informuję uczniów ze smutkiem, że pewna wróżka zaczarowała dziś bibliotekę. Wszystkie światła są wyłączone, można je włączyć tylko w części biblioteki (jest u możliwość zapalenia światła tylko w części lokalu, kontakty w pozostałej części są ukryte przed uczniami), ale dopiero wtedy, kiedy zostaną wykonane polecenia wróżki. Jeżeli nie – światła znikną na zawsze. Polecenie brzmi: należy odszukać w lokalu ukryte książeczki, oznaczone symbolami (dla zerówek literkami) i przeczytać jedną z nich.

Nauczyciel wybiera osoby prowadzące grupy poszukiwawcze (trzy grupy po ośmioro, dziewięcioro dzieci), zakłada im czapeczki wróżek. Dzieci ustawiają się gęsiego za osobą prowadzącą.

Po sygnale startu grupy wyruszają na poszukiwania. Grupy powinny poruszać się powoli i dokładnie rozglądać się dookoła. Dzieci przy okazji interesują się rozmaitymi zbiorami, których nie widzą na co dzień, to także sprawia, że zaczynają interesować się biblioteką.

Nauczyciel pomaga grupom, mówiąc, jak w zabawie, „ciepło – zimno”. Wcześniej należy zaznajomić wychowawcę ze szczegółami zadań, żeby można było korzystać z jego pomocy. Wygrywa grupa, która pierwsza znajdzie ukrytą książeczkę. Zwycięska grupa wybiera książeczkę do czytania w danej chwili.

Nauczyciel bibliotekarz próbuje włączyć oświetlenie. Udało się! Dzieci wygrały z wróżką, prąd jest odzyskany.

Nauczyciele rozmawiają z dziećmi na temat przeczytanego tekstu (często wykorzystuję bajki Ezopa; są niedługie, kończą się morałem). Dzieci przypominają sobie, kto może im poczytać oraz jak grzecznie o poczytanie poprosić.

Książka elektroniczna a papierowa

Dzieci siadają w kręgu naprzeciwko monitora komputera. Włączam któryś z ciekawych filmów dostępnych w internecie, np. Krecik. Ta kreskówka cieszy się wielkim zainteresowaniem, dzieci reagują na nią bardzo żywo. Można też wykorzystać książki elektroniczne, jeśli znajdują się w zasobach biblioteki.

Pytam dzieci, czy podobała im się bajka filmowa (oczywiście zawsze się podoba), co widziały, co słyszały, czy wolą książkę w wersji elektronicznej od papierowej.

Wyłączam monitor – zabrakło prądu. Nie ma już dostępu do bajki… Co można zrobić, żeby poznać dalsze losy bohaterów? Wybieram oczywiście taki film, do którego mogę dobrać książkę. Mam książki o Kreciku, np. Krecik i orzeł. Czasem wykorzystuję audiobook, np. Kubuś Puchatek. Dzieci słuchają, ale nie mają obrazu – filmu.

Pokazuję dzieciom książkę. Rozmawiamy o tym, czy można nauczyć się czytać samodzielnie, nie używając w ogóle papierowych książek. Czy komputery zawsze są dostępne? Jak bez znajomości literek odszukać w komputerze odpowiedni film? Czy umiejętność samodzielnego czytania jest potrzebna? Czy każdy ma komputer w domu? Co jest potrzebne, by komputer umożliwił oglądanie filmu? Co jest potrzebne, żeby przeczytać książkę lub żeby rodzice i inni pomogli ją przeczytać? Czy można wziąć komputer i swobodnie wyjść z nim na ławkę w parku? Laptop można, ale czy jest to takie wygodne? Nauczyciel bibliotekarz stara się uzmysłowić dzieciom, że swoje miejsce ma zarówno książka papierowa, jak i elektroniczna. Zachęca do wypożyczania książek.

Puzzle

Spotkanie z uczniami danej klasy 0-III. Nauczyciel bibliotekarz mówi, że zły czarownik pomieszał ilustracje i zabronił wypożyczania książek, póki obrazek nie zostanie właściwie ułożony. Obrazki są pocięte jak puzzle. Łatwo to wykonać – wydrukowane ilustracje można podkleić na tekturce i rozciąć. Jest też wzór obrazka do ułożenia.

Uczniowie muszą wykonać zadanie, żeby nie stracić książeczek. Prowadzący pokazuje książeczki – półki przewiązane szarfami (wstążkami), niedostępne. Światło przy tych regałach jest wyłączone albo zapalona jest mniejsza ilość żarówek czy świetlówek.

Można kupić niedrogie cukierki, np. drażetki, żeby nagrodzić uczestników zabawy.

Trudność czytania, uczenia się. Zainteresowanie uczniów książką i wiedzą

Mam dwa egzemplarze książek pisanych alfabetem Braille’a, które przydają się przy rożnych okazjach. W przypadku zajęć w ramach programu zachęcania do czytania i uczenia się pokazuję, jak trudno niepełnosprawnym uczniom zdobywać wiedzę, oraz zwracam uwagę na fakt, że uczą się tego samego, tylko w innej formie.

Przygotowuję wystawkę książek:

– książki najstarsze w zestawieniu z najnowszymi – ten sam tytuł, np. Wesołe historie Ewy Szelburg-Zarembiny,

– podręczniki (dwa, trzy egzemplarze) sprzed lat i podręczniki obecne,

– audiobooki i papierowe książki,

– książki pisane alfabetem Braille’a.

Omawiam w sposób uproszczony, dostosowany do percepcji uczniów cechy książek używanych przez rodziców i dziadków dzieci oraz książki obecnie dostępne – czy są „ładniejsze” (wygląd, brak ilustracji lub ilustracje czarno-białe, mały druk a współczesne kolorowe książeczki). Audiobooki – czy można się nauczyć samodzielnie czytać (i czy w ogóle jest taka potrzeba), jeśli używa się tylko audiobooka? Jakie są dobre strony słuchania audiobooka i czytania książek?

Zadaję pytania: Czy dzieci chętnie się uczą? Czy uważają, że mają za wiele zadawane? Czy za trudne są ich zadania domowe?

Pokazuję książki pisane alfabetem Braille’a. Zawsze budzą ciekawość. Rozmowa o tym, jak się czyta takie książki (paluszkami, wyobraźnia podpowiada obrazy), należy zwrócić uwagę na wykropkowane rysunki.

Trudność czytania i uczenia się dzieci niedowidzących oraz niewidzących jest wyraźna. Pełnosprawni uczniowie rozumieją, że mają znacznie łatwiej, ale też – że uczniowie niepełnosprawni są takimi samymi uczniami jak zdrowi, że uczą się takich samych treści.

Dzieci wracają do regałów w strefie samodzielnego wyboru. Wybierają książki, które przeczytają im rodzice lub które będą czytać samodzielnie.

Spotkania z rodzicami i opiekunami

Organizuję raz w roku wystawy, na które zapraszam nie tylko uczniów, lecz także ich rodziców i opiekunów².

Przygotowaliśmy dość duże zbiory z różnych dziedzin życia. Eksponaty – m.in. żelazka z duszą, samowar, gry telewizyjne z lat 80., najstarsze zbiory w bibliotece – były opisane.

W czasie tego typu zajęć można zaciekawić uczniów eksponatami oraz zachęcić do poszukiwania wiedzy na temat np. techniki, wykorzystując część wystawy ze zbiorami na temat wynalazków i wynalazców. W czasie odwiedzin w dniach wystawy są różne okazje do rozmów z rodzicami uczniów, panuje przyjazna atmosfera. Jest możliwość nawiązania dobrych kontaktów, co procentuje współpracą w ramach programu „Czytamy…”. Można wykorzystywać i takie okazje do zjednania sobie Ostatnia wystawa jest omówiona w „Bibliotece w Szkole” nr 7-8 /2013 w materiale na temat obchodów Międzynarodowego Miesiąca Bibliotek Szkolnych. rodziców i opiekunów uczniów dla dobra dzieci.

Uczniowie klas 0-III są zaciekawieni eksponatami, mogą je brać do rąk (pod opieką nauczyciela, by nie zrobili sobie krzywdy). Warto wykorzystać tę okazję, żeby uświadomić uczniom, jak dużo wiedzy mogą zdobyć dzięki zbiorom biblioteki.

Dni z literaturą. Puzzle. Zabawy

Spotkania z okazji różnych świąt (Miesiąc Bibliotek Szkolnych, Dni Literatury, Dzień Misia, mikołajki itp.)

Nauczyciel bibliotekarz przygotowuje wystawkę książek na dany temat i odpowiednią dekorację. Uzgadnia z wychowawcami terminy spotkań z poszczególnymi klasami. Do spotkań wprowadzone są elementy zabawy.

Spotkanie w bibliotece dwóch klas jednocześnie. Przygotowane są odpowiednie teksty do czytania, dobrane tak, by zainteresować uczniów. W klasach III np. Raz, gdy chciałem być szlachetny (Chłopak na opak Hanny Ożogowskiej). Czytam fragment utworu i przerywam w ciekawym miejscu.

Wybieram grupy przedstawicieli klas, maksymalnie po cztery osoby, pozostali uczniowie będą dopingować. Przedstawiciele klas dostają zadanie ułożenia obrazka z puzzli. Obrazek wiąże się z przeczytanym utworem. Grupa, która najszybciej ułoży właściwie obrazek, otrzymuje plusy za aktywność (mogą być inne formy nagradzania), pozostali dostają brawa za zaangażowanie.

Można przygotować rebusy i inne zadania, ważny jest element zaciekawienia. Można przeczytać fragmenty około trzech utworów charakterystycznych dla danego rodzaju, np. przyrodnicze, fantastyczne, przygodowe. Uczniowie mogą dzięki temu zobaczyć różnicę w przekazie danego utworu, kształtują zainteresowania.

Podczas takich zajęć zwraca się uwagę na rozmaitość dostępnej literatury, swobodę wyboru, zachęca się uczniów do wypożyczania.

Spotkania „w starym stylu” Przygotowuję scenerię z czasów pradziadka. Nie ma prądu, telewizora, komputera. Są lampy naftowe i książki. Stolik, serweta, lampa naftowa. Dzieci wokół stolika (na dywanie, na krzesełkach). Spotkanie z literaturą jak podróż w czasie…

Z racji takich spotkań kilka minut poświęcam na uzmysłowienie uczniom faktu, że kiedyś były czasy, gdy czytanie było dostępne tylko dla nielicznych, związanych z klasztorami, mnichami. Czy było to takie szczęście nie uczyć się? Krótka refleksja na ten temat. Wykorzystuję ilustracje książek – zwojów, na tabliczkach glinianych, książek ręcznie pisanych, oprawianych w skórę i zamykanych na kłódki (to zawsze szczególnie śmieszy uczniów). Omawiam ograniczoną dostępność tak cennych książek. Łatwość oszukania tych, którzy nie znali sztuki czytania i zapisywania.

Wszelkie działania mające na celu zatrzymanie zainteresowania uczniów książką, poszukiwaniem wiedzy przynoszą wiele różnorodnych korzyści. Na pewno zwiększy się zainteresowanie wypożyczaniem, na pewno nauczyciel bibliotekarz zyska wielu sojuszników wśród rodziców, na pewno wiele dzieci zachęci swoich rodziców do tego, żeby im poczytali (czasem zdarza się rodzic „zasmucony” zajmowaniem mu czasu przez „natrętne” dziecko, które domaga się czytania, ale należy to wliczyć w „koszt” programu).

Mnie takimi działaniami udaje się przyciągać niemal wszystkie dzieci z zerówek oraz zdecydowaną większość uczniów klas I-III. Sądzę, że w starszych klasach spora część uczniów zostaje przy czytaniu dzięki takim zabiegom, prowadzonym od najmłodszego wieku szkolnego.

Trudno walczyć z nadmiarem elektroniki, która sama w sobie jest dobra i bezdyskusyjnie potrzebna, ale jej nadmiar (delikatnie mówiąc) w okresie wczesnej edukacji nie jest pozytywny. Podejmowane działania zachęcające do czytania dzieci, dzieciom i z dziećmi na pewno dadzą efekty.

¹ Świat literek. Scenariusz dla klas O i I. „Biblioteka w Szkole” 2001 nr 2, s. 13.

² Ostatnia wystawa jest omówiona w „Bibliotece w Szkole” nr 7-8 /2013 w materiale na temat obchodów Międzynarodowego Miesiąca Bibliotek Szkolnych.

Co w numerze?