1. INFORMACJE OGÓLNE O PROGRAMIE

Program został zatwierdzony przez Radę Ministrów 6 października 2015 r.

CELE PRIORYTETU III

Rozwijanie zainteresowań uczniów przez promowanie i wspieranie rozwoju czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży, w tym zakup nowości wydawniczych. Uatrakcyjnienie księgozbiorów bibliotek szkolnych i pedagogicznych oraz wzmocnienie potencjału i roli bibliotek szkolnych i pedagogicznych.

Cele szczegółowe

Zwiększenie atrakcyjności oferty bibliotek szkolnych i pedagogicznych przez zwiększenie udziału nowości wydawniczych w zbiorach bibliotek.
Wzrost dostępności książek w bibliotekach szkolnych i pedagogicznych.
Rozwój współpracy pomiędzy szkołami a bibliotekami publicznymi.

Podstawa prawna: Uchwała nr 180/2015 Rady Ministrów z dn. 6 października 2015 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa).

NAKŁADY FINANSOWE

Na priorytet 3. (dotyczący bibliotek szkolnych i pedagogicznych) NPRCz przewidziano (z budżetu państwa) 150 mln zł (w 2016 r. -30 mln zł, w 2017 r. - 30 mln zł, w 2018 r. - 30 mln zł, w 2019 r. -30 mln zł, w 2020 r. - 30 mln zł).

DLA KOGO PROGRAM?

Do priorytetu 3. NPRCz mogą aplikować:

publiczne i niepubliczne szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne, także szkoły specjalne, z wyłączeniem przedszkoli i szkół dla dorosłych;
szkoły artystyczne realizujące kształcenie ogólne;
szkoły, zespoły szkół i szkolne punkty konsultacyjne przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych RP działające w ramach Ośrodka Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą;
publiczne i niepubliczne biblioteki pedagogiczne (także ich filie).

W przypadku zespołu szkół, w którego skład wchodzą odrębne biblioteki, każda z nich może ubiegać się o dofinansowanie. Jeśli zespół szkół stanowi jednostkę organizacyjną, w której jest jedna biblioteka, zespół ten może złożyć tylko jeden wniosek.

O dofinansowanie poszczególnych szkół lub bibliotek występują właściwe organy prowadzące.

2. WSZYSTKO O PIENIĄDZACH

Z budżetu państwa program przewiduje wsparcie w wysokości:

dla szkoły do 70 uczniów - 2480 zł;
dla szkoły od 71 do 170 uczniów - 4000 zł;
dla szkoły powyżej 170 uczniów - 12 000 zł;
dla bibliotek pedagogicznych - 4600 zł.

Udział własny organu prowadzącego dla wszystkich szkół i bibliotek pedagogicznych ustalono w wysokości 20% całości zadania. A zatem, żeby maksymalnie wykorzystać możliwości finansowe programu, szkoła lub biblioteka pedagogiczna powinna wystąpić do organu prowadzącego o kwotę wg wskazania:

szkoły do 70 uczniów: 2480 zł z programu + 620 zł od organu prowadzącego = 3100 zł;
szkoły od 71 do 170 uczniów: 4000 zł z programu + 1000 zł od organu prowadzącego = 5000 zł;
szkoły powyżej 170 uczniów: 12 000 zł z programu + 3000 zł od organu prowadzącego = 15 000 zł;
biblioteki pedagogiczne: 4600 zł z programu + 1150 zł od organu prowadzącego = 5750 zł.

Do wkładu własnego organu prowadzącego można zaliczyć tylko wydatki (na zakup książek) poniesione od dnia podpisania przez organ prowadzący umowy z wojewodą w sprawie udziału w programie do 31 grudnia danego roku kalendarzowego.

PIENIĄDZE TYLKO RAZ

W ramach NPRCz 2016-2020 organ prowadzący będzie mógł otrzymać tylko raz wsparcie finansowe dla poszczególnych szkół i bibliotek pedagogicznych. Jeśli w jednym roku kalendarzowym organ prowadzący nie uzyska wsparcia finansowego dla danej szkoły lub biblioteki, będzie mógł w kolejnym roku ponownie złożyć wniosek dotyczący tej szkoły. Takie „zaległe” wnioski będą w następnej edycji rozpatrywane w pierwszej kolejności. A zatem z punktu widzenia skuteczności działania najkorzystniej jest złożyć wniosek w najbliższym możliwym terminie. Jeśli dotacja zostanie przyznana, książki zostaną zakupione w następnym roku kalendarzowym, a w przypadku niepowodzenia — wniosek w następnych latach będzie mógł być rozpatrywany w pierwszej kolejności.

Uwaga: realizowany w r. 2015 w szkołach podstawowych program „Książki naszych marzeń” jest niezależny od Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa 2016-2020, więc nic nie stoi na przeszkodzie, by szkoły, które w r. 2015 uzyskały wsparcie z programu „Książek naszych marzeń”, aplikowały obecnie do Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa.

3. TERMINY

Wnioski na dofinansowanie dyrektorzy szkół i bibliotek pedagogicznych muszą złożyć do swoich organów prowadzących w terminie do 31 października roku poprzedzającego przyznanie wsparcia finansowego (czyli termin składania wniosków na r. 2018 minie 31 października 2017 itd.).

Złożenie wniosku do organu prowadzącego, będącego jednostką samorządu terytorialnego, nie jest jednoznaczne z przekazaniem go do rozpatrzenia właściwemu wojewodzie, który ostatecznie decyduje o przyznaniu dofinansowania. Organy prowadzące na „swoim” etapie weryfikują wnioski szkół, biorąc pod uwagę różne kryteria — od prawidłowości sporządzenia wniosku, po (to chyba najczęściej) względy finansowe, związane z koniecznością wyasygnowania tzw. udziału własnego w wysokości 20%.

Praktyka z lat 2016 i 2017 pokazuje, że poszczególne organy prowadzące (chociaż z reguły wszystkie chętnie manifestują zainteresowanie rozwojem czytelnictwa) nie zawsze są skłonne do ponoszenia wydatków na dofinansowanie zakupu książek do bibliotek szkolnych. W sytuacjach bardzo „opornych” organów prowadzących warto próbować stosowania różnych form nacisku. Na przykład w jednej z miejscowości, gdzie samorząd nie przyjął żadnego wniosku na r. 2016, nauczyciele bibliotekarze z odpowiednim wyprzedzeniem wydelegowali swoich przedstawicieli do burmistrza i odnieśli pozytywny efekt. Nic nie stoi na przeszkodzie, by np. o zamiarze niewykorzystywania przez władze lokalne możliwości pozyskania znacznych środków na wsparcie bibliotek szkolnych poinformować miejscowe media, zgłosić problem na sesji samorządu itp. Często władze liczą się z takimi działaniami, szczególnie, gdy zbliżają się wybory.

Czas realizacji Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa zaczyna się w dniu podpisania przez organ prowadzący umowy z wojewodą, a kończy 31 grudnia.

4. KTO I KIEDY OCENIA WNIOSKI?

Wnioski o udzielenie wsparcia finansowego oceniają zespoły powołane przez wojewodę (lub właściwych ministrów — np. w przypadku szkół artystycznych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego) — w terminie 30 dni od dnia ogłoszenia ustawy budżetowej na rok, w którym ma być przyznane wsparcie finansowe.

A zatem termin ostatecznego zatwierdzenia wniosków nie jest sztywno ustalony, zależy od terminu uchwalenia przez Sejm ustawy budżetowej i w poszczególnych latach może się znacznie różnić. Np. ustawę budżetową na r. 2016 uchwalono dopiero pod koniec lutego 2016 r. (czyli termin ogłoszenia wyników naboru do programu mijał pod koniec marca), a ustawę budżetową na r. 2017 ogłoszono już w połowie grudnia 2016 r. Ma to duże znaczenie, bo im wcześniej są uruchomione środki, tym w efekcie szkoły mają więcej czasu na zakup książek i realizację programu.

Zespół oceniający dokonuje oceny wniosków o udzielenie wsparcia finansowego, uwzględniając:

aktualny stan wyposażenia bibliotek;
zgodność z celami programu planowanych przez szkoły lub biblioteki pedagogiczne działań, które promują i wspierają rozwój czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży;
zakres planowanych przez szkoły lub biblioteki pedagogiczne działań w obszarze współpracy ze środowiskiem lokalnym, w tym z biblioteką publiczną.

Wojewodowie są zobowiązani do publikacji wykazu placówek, których wnioski zostały przyjęte. Robią to najczęściej na swoich stronach internetowych lub na stronach kuratoriów oświaty. Często wykazy takie są publikowane na stronach samorządów lokalnych. Po zatwierdzeniu wniosków wojewodowie podpisują z właściwymi organami prowadzącymi szkół i bibliotek pedagogicznych umowy, a następnie (w ciągu 14 dni) powinni przekazać do organów prowadzących pieniądze na zakup książek. Niestety, czasem się spóźniają.

5. CO WE WNIOSKU DO ORGANU PROWADZĄCEGO?

Wniosek składa dyrektor szkoły lub biblioteki pedagogicznej. Rozporządzenie RM nie stawia wymogu formalnego, by wniosek dyrektora był przez jakiś organ opiniowany. Wniosek nie jest skomplikowany.

Przed napisaniem wniosku warto skontaktować się z właściwym organem prowadzącym, poszperać na stronach internetowych kuratorium i urzędu wojewódzkiego. Poszczególne organy prowadzące lub wojewodowie publikują dla dyrektorów szkół wskazówki lub wręcz gotowe formularze, a nawet generatory wniosków w trybie online. Warto się dowiedzieć, czy jakieś wzory są lub będą przygotowane, i dzięki temu uniknąć pisania wniosku po raz drugi.

Jeśli organ prowadzący nie opublikował własnego wniosku, najlepiej skorzystać z formularza opublikowanego na stronie MEN (wzór ten znajduje się też na stronie bibliotekawszkole.pl/NPRCz). Przed napisaniem wniosku warto skontaktować się też ze szkołą, która brała udział w którejś z poprzednich edycji NPRCz. Pozwoli to wykorzystać praktyczną wiedzę osób mających już doświadczenia.

Wniosek powinien zawierać:

Nazwę i adres szkoły lub biblioteki pedagogicznej (oczywiście z takimi danymi, jak e-mail, nr telefonu).
Numer REGON.
Liczbę uczniów (na dzień składania wniosku) — dotyczy szkół.
Wnioskowaną kwotę wsparcia finansowego na zakup książek, obliczoną wraz z 20-procentowym wkładem (od całości zadania) organu prowadzącego - zob. p. 2.
Zwięzły opis dotyczący aktualnego wyposażenia biblioteki szkolnej lub pedagogicznej.

Uwaga: niektóre organy prowadzące w tym punkcie mogą zażądać konkretnych danych. Jeśli tak się stanie, trzeba postępować zgodnie z instrukcją. Jeśli wzorów lub instrukcji nie będzie, należy (pamiętając, że opis ma dotyczyć wyposażenia oraz że ma być „zwięzły”) podać podstawowe dane: wielkość lokalu, wielkość zbiorów papierowych i elektronicznych, liczbę kupowanych czasopism, liczbę komputerów, stopień komputeryzacji warsztatu biblioteki.

Opis planowanych przez szkołę lub bibliotekę pedagogiczną działań, które promują i wspierają rozwój czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży.

Uwaga: ten punkt powinno się opisać, mając na uwadze wymogi stawiane przed szkołami realizującymi program (zob. p. 6). Czyli planowane działania powinny „wypełniać” oczekiwania stawiane beneficjentom programu. Należy opisać planowane działania, które wspierają rozwój czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży, będą służyły rozwojowi współpracy ze środowiskiem (w tym z biblioteką publiczną), przyczynią się do wypożyczania książek na okres wakacji itp. Nie należy pisać ogólników, lecz starać się w miarę możliwości operować konkretami. Można odwoływać się do wcześniejszych dokonań, wskazując na doświadczenia.

W przypadku kontroli przeprowadzonej po realizacji programu (zdarzają się) deklaracje zawarte we wniosku będą konfrontowane z tym, co faktycznie zostało zrobione. Dlatego podczas pisania wniosków należy unikać zbyt optymistycznych zamierzeń (lepiej zrobić więcej, niż nie wykonać niektórych własnych planów) oraz formułowania górnolotnych, trudnych do zweryfikowania zamierzeń.

6. CO TRZEBA ZROBIĆ W RAMACH PROGRAMU?

UWAGI OGÓLNE

Do NPRCz aplikuje szkoła (a nie nauczyciel bibliotekarz), reprezentowana przez jej dyrektora. A zatem program jest „szkolny” a nie tylko „biblioteczny”. Oczywiście trudno sobie wyobrazić, by to nie nauczyciele bibliotekarze odgrywali na terenie szkół główną rolę przy jego realizacji. Muszą jednak mieć wsparcie dyrektorów szkół i nauczycieli, nie powinni być pozostawieni sami sobie. To dyrektor ostatecznie decyduje o koncepcji wypełnienia wymogów programu i zapewnia warunki jej wykonania. Dlatego warto opracować koncepcję działań i umówić się z dyrektorem na rozmowę w tej sprawie. Dyrektor powinien zdecydować o ostatecznej formule tej koncepcji i zapewnić warunki jej owocnego przeprowadzenia (m.in. zadbać o udział nauczycieli przedmiotów w realizacji programu - co najmniej w takim zakresie, w jakim jest to konieczne).

Rozwój czytelnictwa uczniów jest (powinien być) jednym z podstawowych celów pracy każdego nauczyciela bibliotekarza, wskaźnikiem efektywności jego pracy, a więc także źródłem jego satysfakcji zawodowej. Dlatego (niezależnie od wszystkich zastrzeżeń dotyczących wymogów Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa) warto wykorzystać fakt zainteresowania dyrekcji szkoły spełnieniem wymogów programu do przeprowadzenia interesujących przedsięwzięć. Mówiąc innymi słowami: można wymogi związane z programem „odbębnić” po linii najmniejszego oporu, ale można też wykorzystać okazję i spróbować przekonać dyrekcję do zorganizowania czegoś bardziej wartościowego, angażującego także innych nauczycieli. Oczywiście bardzo dużo zależy od samego dyrektora szkoły i warunków pracy biblioteki i bibliotekarza. Tam, gdzie biblioteka jest otwarta godzinę lub kilka godzin w tygodniu albo gdzie nauczyciel bibliotekarz ma niepełny etat i pół tysiąca uczniów — trudno oczekiwać fajerwerków.

Odpowiedzialność za realizację programu spoczywa też na organach prowadzących szkoły. W rozporządzeniu Rady Ministrów jest napisane, że to organ prowadzący szkołę, który uzyskał wsparcie finansowe, jest odpowiedzialny za spełnienie wymogów programu. Organy prowadzące będą oceniane przez wojewodów z realizacji programu. Daje to dyrektorom szkół możliwość zwiększenia zainteresowania organów prowadzących sprawami czytelnictwa i warunkami funkcjonowania bibliotek w szkołach.

Nie ulega wątpliwości, że harmonogram programu w ogóle nie jest dostosowany do specyfiki działania szkół, planowania pracy, harmonogramów dodatkowych przedsięwzięć. Szkoły pracują od września do czerwca, a w lipcu i sierpniu są zamknięte. Tymczasem Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa zakłada rozpoczęcie i zamknięcie wszystkich działań do końca roku kalendarzowego (a praktycznie do połowy grudnia). Biorąc pod uwagę terminy zatwierdzania wniosków, podpisywania umów, przekazywania środków finansowych (często z opóźnieniem), a także przerwę wakacyjną, na zakupy książek i realizację wymogów NPRCz szkoły mają faktycznie zaledwie kilka miesięcy. Jest to poważny mankament, na który jednak szkoły nie mają wpływu. Trzeba się dostosować.

WYMAGANE DZIAŁANIA

Poza zakupem książek organ prowadzący jest obowiązany dopilnować, aby szkoły, które uzyskały wsparcie finansowe, zrealizowały następujące działania:

1. Zasięgnięcie opinii rodziców i samorządu uczniowskiego przy zakupie książek.

Zasięgnięcie opinii rodziców może mieć różne formy i zakres. Może to być umożliwienie wszystkim rodzicom składania propozycji tytułów — np. poprzez wpisywanie na listę umieszczoną w oznaczonym miejscu, w formie ankiety w trakcie zebrań okresowych, za pośrednictwem strony internetowej lub e-dziennika. Inną formą może być zwrócenie się do Rady Rodziców z prośbą o mniej lub bardziej szczegółową opinię na temat książek, które jej zdaniem powinny zostać kupione. W niektórych szkołach, które już aplikowały do NPRCz, nauczyciele bibliotekarze przedstawiali radom rodziców wykazy książek, które zamierzali kupić, prosili o uwagi i propozycje uzupełnień. W innych placówkach konsultacja z radami rodziców polegała na przedstawieniu do zaopiniowania koncepcji zakupów (ogólne informacje na temat planowanych zakupów, proporcje poszczególnych typów literatury z przykładowymi tytułami) i przedstawiali ją do zaopiniowania.

Pozyskiwanie opinii samorządów uczniowskich może mieć podobne formy, ale doświadczenie uczy, że dobre efekty (dla wytypowania listy atrakcyjnych lektur oraz zainteresowania uczniów programem i biblioteką) dają różne akcje podejmowane przez samorząd (ankiety, głosowania itp.).

Sposobem na jednoczesne pozyskanie opinii i rodziców, i samorządu jest powołanie komisji (składającej się z przedstawicieli tych ciał), która zatwierdza wykaz książek do kupienia. W takim wypadku warto zrobić listę rezerwową i zapisać upoważnienie dla nauczyciela bibliotekarza do samodzielnego korygowania wykazu w trakcie realizacji zakupu, ponieważ trudno z góry przewidzieć, ile książki będą faktycznie kosztowały oraz czy wszystkie tytuły będą dostępne. Osoba kupująca książki musi mieć możliwość podejmowania szybkich, samodzielnych decyzji.

Warto pamiętać, że wymóg zebrania opinii nie oznacza konieczności automatycznego uwzględnienia wszystkich uwag czy propozycji (które zresztą mogą być czasem sprzeczne). Opinie rodziców i uczniów trzeba traktować poważnie, starać się je uwzględnić, ale ostatecznego wyboru książek dokonuje nauczyciel bibliotekarz, który najlepiej zna potrzeby swoich uczniów i biblioteki oraz ofertę, jaka aktualnie jest na rynku księgarskim.

W segregatorze z napisem „NPRCz” należy mieć dokumenty potwierdzające fakt dokonania konsultacji. Może to być krótki protokół z zebrania, oświadczenie, pisemna adnotacja na propozycji nauczyciela bibliotekarza itp.

2. Podjęcie współpracy z biblioteką publiczną lub pedagogiczną, obejmującej planowanie zakupów książek oraz wymianę informacji o wydarzeniach promujących czytelnictwo.

Wymóg wymieniania z innymi bibliotekami informacji o imprezach promujących czytelnictwo nie powinien nikomu nastręczać większych problemów. Wystarczy skontaktować się z pobliską biblioteką i taką współpracę zaproponować, ustalając jednocześnie jej formy, zakres, sposób przekazywania informacji itp.

Także wymiana informacji na temat planowanych zakupów może być pożyteczna. Niektóre biblioteki publiczne miewają dużą wiedzę na temat pozalektu-rowych preferencji czytelniczych dzieci i młodzieży. Poza tym warto — szczególnie w małych miejscowościach — porozumiewać się w sprawie zakupów książek, by racjonalnie wydawać pieniądze, zapewniając uczniom dostęp do możliwie szerokiej oferty.

Nadal pamiętamy, że terminy „współpraca”, „wymiana informacji” nie oznaczają obowiązku jakiegoś zatwierdzania przez bibliotekę publiczną listy książek kupowanych przez szkołę. Pamiętamy też o formalnym potwierdzeniu kontaktów z biblioteką publiczną lub pedagogiczną włożonym do segregatora z napisem „NPRCz”.

3. Zorganizowanie w ciągu roku szkolnego co najmniej jednego wydarzenia promującego czytelnictwo z udziałem uczniów.

Organizowanie wydarzeń promujących czytelnictwo z udziałem uczniów jest dla nauczycieli bibliotekarzy częstym zajęciem (znów zastrzeżenie, że nie mówimy o szkołach, w których nie ma bibliotek lub są tzw. „biblioteki teoretyczne”). Do ustalenia pozostaje formy, tematu, skali przedsięwzięcia. Na pewno jedną z wielu form może być wykorzystanie możliwości, jakie daje sam program — rzadko spotykany w szkołach zakup znaczącej ilości poczytnych tytułów. Bardzo dużo inspiracji można czerpać z „Biblioteki w Szkole”, w której publikowane są liczne scenariusze sprawdzonych w praktyce przedsięwzięć.

4. Uwzględnienie tematyki wpływu czytania na rozwój dzieci i młodzieży podczas zorganizowanego przez szkołę co najmniej jednego spotkania z rodzicami.

Do najczęściej stosowanych sposobów na realizację tego zadania należą: przekazanie rodzicom (np. podczas zebrań) listu na temat znaczenia czytelnictwa (zob. np. list Ireny Koźmińskiej z Fundacji „Cała Polska czyta dzieciom” — „Biblioteka w Szkole” 2015 nr 10), zorganizowanie wykładu/spotkania dla rodziców na temat wpływu czytania na rozwój dzieci i młodzieży. Zadanie może być zorganizowane wspólnie z Radą Rodziców albo z biblioteką publiczną czy domem kultury, które często dysponują większymi możliwościami (także finansowymi) i mogą zapewnić udział atrakcyjnego dla rodziców prowadzącego.

5. Zrealizowanie co najmniej jednego projektu edukacyjnego na oddział w szkole z wykorzystaniem księgozbioru biblioteki szkolnej.

Ten wymóg spotkał się z największą krytyką nauczycieli bibliotekarzy — jako oderwany od rzeczywistości szkolnej. „Jak mam sama w ciągu kilku miesięcy przeprowadzić zajęcia metodą projektu w 28 klasach, mając 2/3 etatu, codzienną harówkę w bibliotece i ani jednej godziny dydaktycznej?” — napisała jedna z czytelniczek. Rzeczywiście, tak raczej się nie da. Pozostają inne możliwości. Na przykład konkurs szkolny, odwołujący się do zbiorów biblioteki, realizowany we wszystkich klasach we współpracy z nauczycielami któregoś z przedmiotów (np. język polski, historia); konkurs na recenzję, zakładkę, okładkę. Tematyka konkursu może być zróżnicowana dla poszczególnych poziomów nauczania.

Pamiętajmy, że w NPRCz bierze udział cala szkoła, a nie tylko nauczyciel bibliotekarz. Dyrektor szkoły, podpisując się pod wnioskiem do programu, zobowiązał się do zapewnienia warunków jego realizacji.

Więcej o realizacji projektów edukacyjnych — zob. s. 18-19.

6. Dostosowanie organizacji pracy biblioteki szkolnej do potrzeb uczniów, w szczególności poprzez umożliwienie im wypożyczania książek również na okres ferii zimowych i letnich.

Na okres ferii zimowych książki w bibliotekach szkolnych zawsze były i są powszechnie wypożyczane. W wielu bibliotekach wypożyczane są też na wakacje. Oczywiście chodzi tu o jednorazowe (w czerwcu) wypożyczenie książek na cały okres wakacji, a nie (jak niektórzy myślą) o konieczność otwierania bibliotek szkolnych w czasie wakacji.

Sprawa wypożyczeń na wakacje wzbudza trochę kontrowersji, bo biblioteki szkolne (w przeciwieństwie do bibliotek publicznych) nie mają ani prawnych, ani organizacyjnych możliwości egzekwowania wypożyczonych książek, gdy np. uczeń po wakacjach przeniesie się do innej szkoły. Mimo to biblioteki szkolne, które przystąpią do NPRCz, będą musiały takie wypożyczenia na wakacje uczniom umożliwić. Może to czasem wymagać korekty regulaminów bibliotek i określenie zasad takich wypożyczeń.

Sam wymóg „dostosowania organizacji biblioteki do potrzeb uczniów” powinny sobie wziąć do serca przede wszystkim organy prowadzące i dyrekcje szkół. Nauczycieli bibliotekarzy nie trzeba do tego przekonywać. Oznaczałoby to np. otwarcie biblioteki szkolnej przez cały czas trwania zajęć lekcyjnych, odpowiednią do liczby uczniów obsadę, co jest postulowane od dawna. Dyrektorzy szkół powinni domagać się od organów prowadzących realizacji tego zapisu.

7. Uwzględnienie potrzeb uczniów niepełnosprawnych w planowanych zakupach książek.

W tym punkcie decyzje muszą być podejmowane indywidualnie, w zależności od potrzeb każdej szkoły. W szkole ogólnodostępnej mogą się przydać np. książki dla uczniów niedowidzących i niewidomych (dotykowe, multisensoryczne, obrazkowe, dużą czcionką), dla uczniów niesłyszących (obrazkowe, adaptacyjne, kamishibai, kreatywne), dla uczniów z deficytem uwagi, dysleksją, z problemami logopedycznymi (wierszyki logopedyczne), dla uczniów ze spectrum autyzmu (uczące „czytania umysłu”, pozbawione metafor i przenośni, z prostym jednoznacznym tekstem i ilustracjami), dla uczniów z obniżoną normą intelektualną, niedostosowanych społecznie, z anoreksją, bulimią. Warto też zwrócić uwagę na książki dla dzieci zdrowych pomagające zrozumieć odmienność zachowań chorych rówieśników.

ZADANIA DLA BIBLIOTEKI PEDAGOGICZNYCH

Organ prowadzący bibliotekę pedagogiczną, który uzyskał wsparcie finansowe, jest obowiązany zapewnić, aby biblioteki, w odniesieniu do których uzyskał to wsparcie, podjęły:

współpracę ze szkołami i bibliotekami publicznymi, obejmującą planowanie zakupów książek i wymianę informacji o wydarzeniach promujących czytelnictwo;
wspomaganie bibliotek szkolnych i nauczycieli w kształtowaniu postaw czytelniczych wśród dzieci i młodzieży, w tym pomoc w diagnozowaniu potrzeb lub problemów szkół w zakresie wspierania czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży.

7. JAKIE KSIĄŻKI MOŻNA (POWINNO SIĘ) KUPIĆ?

NOWOŚCI WYDAWNICZE

Rozporządzenie Rady Ministrów mówi, że pieniądze z programu są przeznaczone na zakup „nowości wydawniczych (książek niebędących podręcznikami)”. Termin „nowości wydawnicze” wzbudzał (wzbudza?) w niektórych organach prowadzących sporo emocji. Być może trochę winni są sami nauczyciele bibliotekarze i dyrektorzy szkół, którzy (pewnie w obawie przed popełnieniem błędu w zakupach) niepotrzebnie dopytywali urzędników o wykładnię tego określenia. Urzędnik spytany o coś, na czym się nie zna, próbuje się wykręcić lub udzielić asekuracyjnej odpowiedzi. Czasem, niestety, nieudolnie improwizuje. Do najbardziej kuriozalnych wykładni należała opinia jednego z organów prowadzących, według której termin „nowości wydawnicze” oznacza książki wydane w ostatnich dwóch latach. Zdecydowanie w żadnych dokumentach związanych z NPRCz nie ma (zapisanych wprost lub jako sugestia) takich ograniczeń czasowych.

Termin „nowości wydawnicze” należy rozumieć jako szeroko rozumianą literaturę współczesną. Na pewno nie można kierować się wyłącznie datą wydania danej książki. Współczesne wznowienie Pana Tadeusza czy Trylogii na pewno do nowości nie należy.

Nie ulega wątpliwości, że intencją twórców programu jest zwiększenie atrakcyjności bibliotek szkolnych poprzez ich lepsze wyposażenie w książki do czytania „pozaedukacyjnego” — dla przyjemności, dla rozwoju zainteresowań, dla rozrywki. Zdecydowanie słusznie założono, że taki zabieg może sprzyjać zwiększeniu zainteresowania uczniów czytaniem. Taką rolę „przyzwyczajania” młodych ludzi do czytania mogą spełnić książki cieszące się zainteresowaniem uczniów, popularne, modne. Może to być beletrystyka, reportaże, literatura popularnonaukowa, poradniki, biografie, komiksy. Nie tylko w formie papierowej, ale także w postaci e-booków.

Sporo emocji wzbudzają też pytania o możliwość zakupu lektur szkolnych. W niektórych szkołach jest nacisk dyrektorów (a pewnie czasem także zapobiegliwość nauczycieli bibliotekarzy), żeby przy okazji zastrzyku finansowego z budżetu państwa odświeżyć szkolny zasób lektur obowiązkowych. W związku z reformą edukacji, likwidacją gimnazjów i zmianami w kanonie lektur taka pokusa będzie zapewne jeszcze silniejsza. W dokumentach wprowadzających priorytet III NPRCz nie ma żadnych prze-ciwskazań związanych z zakupem lektur szkolnych. Zgodnie z literą prawa można je więc kupować. Warto jednak pamiętać, że NPRCz nie jest pomyślany jako okazja do uzupełnienia bibliotecznych zestawów lektur obowiązkowych, lecz jako okazja do zakupu tytułów popularnych, które mają szansę rozbudzić chęć do czytania właśnie dla przyjemności, a nie wypełnienia obowiązku szkolnego.

Cele programu są warte wsparcia przez nauczycieli bibliotekarzy. Niezależnie od tego poszerzenie funkcji bibliotek szkolnych z pewnością nie pozostanie bez wpływu na ich społeczny odbiór, ocenę przydatności. To w czasach szukania oszczędności w szkołach jest naprawdę ważne. Zdecydowanie łatwiej szukać sojuszników np. dla wydłużenia czasu otwarcia biblioteki (a w ekstremalnych sytuacjach — do jej istnienia w ogóle), która pełni wiele przydatnych funkcji, ma atrakcyjną ofertę dla uczniów, a nie jest tylko miejscem wydawania podręczników i wypożyczalnią lektur obowiązkowych. Dlatego zgodnie z duchem prawa (czytaj: celami programu) oraz interesem szkół, bibliotek szkolnych i samych nauczycieli bibliotekarzy powinno się raczej wykorzystywać możliwość kupowania lektur z umiarem i rozsądkiem. Zapewnienie uczniom dostępu do kanonu lektur obowiązkowych należy do zadań organów prowadzących.

KILKA ZASAD

Tworząc listę książek do kupienia za pieniądze z Narodowego Programy Rozwoju Czytelnictwa, warto kierować się kilkoma zasadami:

Wybierz książki, których poczytność jest wśród uczniów sprawdzona. „Ogólnopolskie wybory książek”, zorganizowane na początku 2015 r. przez redakcję „Biblioteki w Szkole” pokazały, że książki nie są uczniom obojętne, że wzbudzają emocje. Szkoły, które włączyły się do naszej akcji, mają swoje listy bestsellerów. Warto też skorzystać z podsumowania Ogólnopolskich Wyborów Książek, które opublikowaliśmy w „Bibliotece w Szkole” 6/2015. Jest to badanie czytelnicze zrobione na wielkiej próbie, a jego wiarygodność gwarantuje sposób przeprowadzenia. Od r. 2015 minęło trochę czasu, więc warto przyjrzeć się też nowościom.
Spytaj w bibliotece publicznej, jakie książki są najchętniej czytane w grupie wiekowej, która cię interesuje.
Poczytaj blogi czytelnicze, komentarze do recenzji.
Wykorzystaj swoje kontakty z uczniami, wiedzę o ich gustach, zawodową intuicję.
Krytycznie podchodź do informacji. Każde wydawnictwo przedstawia swoje książki jako bestsellery czytelnicze. Bardziej wiarygodne są niezależne opinie i recenzje (np. blogi czytelnicze, dyskusje na forach internetowych).
Korzystaj z rozmów z uczniami, którzy sporo czytają. To dobrzy doradcy.
Krytycznie podchodź do różnego rodzaju rankingów, które są często zmanipulowane przez wydawców lub stanowią ukrytą platformę płatnej reklamy.
Oceń księgozbiór swojej biblioteki i zastanów się, jak podzielić pieniądze, którymi dysponujesz, pomiędzy poszczególne grupy wiekowe uczniów i rodzaj literatury. Zaplanuj, w ilu egzemplarzach kupisz poszczególne tytuły.

Czego za pieniądze z NPRCz nie można kupować?

Podręczników (szkolnych i naukowych), słowników, encyklopedii, czasopism, filmów (także adaptacji lektur), audiobooków.

Uwaga praktyczna: wykazy książek warto zrobić w excelu. Ułatwia to ich porządkowanie, korekty, notowanie cen różnych dostawców, pozwala kontrolować zamówienia. Wykazy zacznij robić, gdy tylko dowiesz się o zakwalifikowaniu do programu (lub nawet bezpośrednio po złożeniu wniosku, szczególnie jeśli masz w perspektywie szybkie, ale sensowne wydanie na książki 15 000 zł). W niektórych księgarniach internetowych można też wcześniej przygotowywać się do zakupów, korzystając z tzw. „schowków”

8. KUPUJEMY

Przyznanie szkole dotacji z Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa na zakup książek umożliwia (w zależności od wielkości szkoły i cen wybranych książek) kupno od ok. 150 do ok. 800-1000 egzemplarzy książek. To duże i czasochłonne wyzwanie a jednocześnie odpowiedzialność.

JAK KUPOWAĆ ?

Pamiętaj, że rynek książki jest rynkiem klienta. Przychodząc na zakupy z dużą kwotą, jesteś dla dostawcy ważnym klientem.
Książki mają różne ceny u różnych dostawców. Warto poświęcić trochę czasu, rozesłać zapytania, podzwonić i sprawdzić, gdzie jest taniej. Nie bój się hurtowni. Nie musisz być dużą księgarnią, by korzystać z ich oferty.
Negocjuj rabat za zakup większej liczby książek. Korzystaj ze specjalnej oferty, którą dla bibliotek mają niektóre hurtownie i księgarnie. Rabat w wysokości ok. 30% jest całkowicie realny. To daje (w zależności od wysokości dotacji) kwotę od ok. 800,00 do ok. 4000,00 zł. Warto.
Pytaj o gwarancje terminu dostawy. Niektóre księgarnie internetowe przyjmują zamówienia, z których później nie są w stanie się wywiązać. Jest to szczególnie kłopotliwe w sytuacji, gdy księgarnia żąda przedpłaty, co powoduje „zamrożenie” pieniędzy i uniemożliwia dokonanie zakupu u innego dostawcy. Dlatego warto ustalać (telefonicznie lub pocztą elektroniczną) zasady wygodne dla szkoły (płatność przelewem po dostawie, przedpłata tylko w przypadku korzystniejszych warunków itp.).
Nie musisz kupować wszystkich książek w jednej księgarni/hurtowni.
Nie kupuj w miejscach, gdzie oferowane są książki po cenach sugerowanych przez wydawcę, „z okładki”.

W dotychczasowych edycjach NPRCz niektóre szkoły były zmuszane do ogłaszania przetargów lub składania tzw. zapytań ofertowych u różnych dostawców. Wszystkie jednostki budżetowe (w tym szkoły) przy wydawaniu środków publicznych muszą działać zgodnie z przepisami o zamówieniach publicznych. Nie oznacza to jednak obowiązku stosowania procedury przetargu przy każdym zakupie. Ustawa o zamówieniach publicznych zwalnia z konieczności przetargów zakupy o wartości poniżej 30 tys. euro, czyli ok. 125.000 zł netto (maksymalne środki przyznawane z NPRCz wynoszą 15 000 zł). Formalnie nie ma więc obowiązku stosowania przetargu czy innej procedury wynikającej z ustawy o zamówieniach publicznych. Zdarza się jednak, że w szkołach funkcjonuje regulamin zamówień publicznych do 30 tys. euro, który określa wewnętrzne zasady zakupów za pieniądze publiczne. Zatem przed dokonaniem zakupu książek w ramach NPRCz należy sprawdzić, czy taki regulamin w szkole funkcjonuje. Jeżeli tak, należy go stosować. Jeżeli nie, trzeba pamiętać o ogólnych regułach wydatkowania pieniędzy publicznych — w sposób celowy, oszczędny i efektywny.

Do wydatków z NPRCz można zaliczyć tylko faktury za książki zakupione po terminie podpisania umowy przez organ prowadzący.

9. WPROWADZENIE KSIĄŻEK DO OBIEGU BIBLIOTECZNEGO

Program zakłada szybkie wykorzystywanie w szkołach książek zakupionych z dotacji. W sprawozdaniu jest pytanie o liczbę wypożyczeń książek z dotacji. Dlatego należy szybko wprowadzić książki do obiegu bibliotecznego. Najlepiej wpisywać na bieżąco. Niestety, przy zakupie nowości niektóre pozycje trzeba opracowywać samodzielnie, bo w zasobach Biblioteki Narodowej opisy pojawiają się z opóźnieniem.

Nie ma wymogu zakładania odrębnej księgi inwentarzowej dla książek zakupionych z NPRCz. Warto jednak wpisać je do księgi w taki sposób, by można było w razie potrzeby łatwo wskazać (np. grupowo).

10. SEGREGATOR Z NAPISEM NPRCz

Wszystkie dokumenty i materiały związane z aplikacją i realizacją Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa — także programy, scenariusze przedsięwzięć, maile, wykazy książek, ogłoszenia, notatki służbowe, ewentualną dokumentację fotograficzną itp. — należy gromadzić w jednym miejscu. Nie trzeba przesadzać z drobiazgowością, ale warto mieć wiarygodną dokumentację realizacji wszystkich zaplanowanych przedsięwzięć. Taki segregator będzie bardzo pomocny przy pisaniu sprawozdania oraz w przypadku kontroli, wyrywkowo przeprowadzanych przez urzędy wojewódzkie. Z informacji osób, które były kontrolowane, wynika, że w przypadku prawidłowo zebranej dokumentacji kontrola nie jest uciążliwa. Polega głównie na potwierdzeniu wykonania zadeklarowanych we wniosku zadań oraz zakupu książek.

11. SPRAWOZDANIE

Zasady NPRCz są takie, że trwa on od dnia podpisania umowy wojewody i organu prowadzącego do końca danego roku kalendarzowego. W sprawozdaniu należy uwzględniać wydarzenia, które miały miejsce w tym okresie.

Należy wypełnić wszystkie rubryki formularza. Najlepiej (gdy jest możliwość) w punktach. Warto skupiać się na konkretach, podawać nazwy przedsięwzięć, ich formę, adresata, liczbę uczestników. Ważne jest, by sprawozdanie pokazywało, że zamierzenia zaplanowane we wniosku do programu zostały zrealizowane. Niektórzy w sprawozdaniach wymieniają też zaawansowane organizacyjnie przedsięwzięcia, które dzięki programowi zrealizują w dalszej części roku szkolnego, ale trudno powiedzieć, czy to ma jakieś znaczenie.

Nie wiadomo, jak skrupulatnie sprawozdania są analizowane, ale na wszelki wypadek w rubryce dotyczącej opisu osiągniętych efektów z realizacji programu można (poza wymienieniem efektów) dopisać uwagę, że trudno o pełną i obiektywną ocenę realizacji programu w sytuacji, gdy na tę realizację oraz zakup książek jest zaledwie kilka miesięcy. Szkoły pracują od września do czerwca i w takim cyklu planowane są również działania biblioteki.

Do sprawozdania nie dołącza się żadnych dokumentów, scenariuszy, sprawozdań, ale należy je przez jakiś czas przechowywać w związku z możliwością kontroli.

Co w numerze?

Dodatek:Kompendium: Narodowy program rozwoju czytelnictwa 09/2017

Dodatek:
Kompendium: Narodowy program rozwoju czytelnictwa 09/2017