Wydawnictwo zwarte jako typ dokumentu

Zasady opracowania formalnego wydawnictw zwartych stanowią punkt wyjścia do opracowania innych typów dokumentów. Z tego względu w tym artykule szerzej opiszę najważniejsze elementy opisu, natomiast w artykułach dotyczących zbiorów specjalnych będę się skupiać na elementach dodatkowych, innych niż te, które dotyczą wydawnictw zwartych.

Skoro mówimy o wydawnictwach zwartych, zwanych książkami, trzeba pamiętać, że mowa tu o tradycyjnym, drukowanym dokumencie. Możemy jednak mieć do czynienia z tą samą książką w wersji elektronicznej, czyli e-bookiem lub książką „mówioną”, którą powszechnie nazywamy audiobookiem. W pierwszym przypadku jest to dokument elektroniczny, w którym niektóre elementy opisu będą dodane z wariantu dla drukowanej książki, ale podstawowy kreator i większość opisu odnosić się będą do dokumentu elektronicznego. Na podobnej zasadzie działa to w przypadku audiobooków, gdy z kolei główny kreator reprezentuje opis dla dokumentu dźwiękowego.

Spotkamy się także z wieloma wydawnictwami zwartymi, które będą wzbogacone o dodatki na różnych nośnikach – dla każdego dodatku musimy podać informacje dla niego charakterystyczne, jeśli różnią się od tych, które wprowadzamy dla głównego dokumentu. W tym przypadku jednak kreatorem, w którym tworzymy opis, jest ten dla wydawnictwa zwartego, a pozostałe aspekty dokumentu ujmujemy, dodając pola i podpola przeznaczone dla tych typów dokumentów, które są reprezentowane przez dodatek lub dodatki.

Strefy opisu bibliograficznego

W opisie mamy pola, które odpowiadają poszczególnym strefom, pola indeksowe, gdzie umieszczamy odpowiednie deskryptory lub inną klasyfikację biblioteczną, a także inne pola uzupełniające zapisy za pomocą odpowiednich kodów lub w zapisie formułowanym słownie. Pola indeksowe podlegają kontroli za pomocą kartoteki wzorcowej, a także tworzą w jej ramach relacje w postaci odsyłaczy całkowitych „nie używaj” czy kojarzeniowych „zobacz też”, a także podległości (szersze–węższe, nadrzędne–podrzędne). Omówieniem Deskryptorów zajmę się w kolejnych artykułach, teraz zaś skupię się na opisie bibliograficznym, a także dodatkowych polach wspomagających ten opis.

To, co musi być wprowadzone do systemu, to elementy poszczególnych stref, które mają odniesienie w treści i formie opracowywanej pozycji. Po ich opisaniu skrótowo przedstawię dodatkowe pola dla tych, którzy pracują w pełnym formacie MARC21 – do niego także będę się odnosić w części dotyczącej stref opisu.

Konwersja alfabetów niełacińskich

Publikacje zawierające elementy stref w językach niełacińskich (np. cyrylicą, w jidysz itp.) należy poddawać transkrypcji lub transliteracji według odpowiednich tablic. Dotyczy to przede wszystkim strefy tytułu i odpowiedzialności, ale też strefy adresu wydawniczego, serii i niektórych uwag, o czym będę wspominać podczas omawiania tych elementów opisu bibliograficznego. Aktualne tablice dla jidysz oraz pozostałych języków niełacińskich znajdują się w zakładce „Aneksy” na stronie z przepisami katalogowania BN (https://przepisy.bn.org.pl).

Z tablicami pracuje się trudno i wymaga to cierpliwości, są jednak nieco szybsze sprawdzone metody, które można wykorzystać w odniesieniu do różnych alfabetów niełacińskich. Zachowałabym tylko ostrożność w odniesieniu do hebrajskiego i jidysz, gdyż w przypadku tych alfabetów nastąpiły zmiany w tablicach konwersji, których narzędzie pomocnicze, prezentowane na powyższej grafice, może nie uwzględniać. Na potrzeby bibliotek szkolnych konwersja będzie dotyczyć głównie publikacji z użyciem cyrylicy, ze względu na dużą liczbę migrantów z tego obszaru językowego (ukraiński, rosyjski, białoruski). I tutaj najważniejszy jest prawidłowy wybór formatu konwersji – dla wszystkich cyrylic wybieramy kodowanie według normy PN ISO 9:2000, natomiast nie wykorzystujemy innych opcji, które znajdą państwo w poleconym narzędziu. Kto jest ciekawy różnicy, może sobie napisać zdanie cyrylicą i przekonwertować je z użyciem normy, a następnie wedle innego kryterium i porównać.
Osobom opracowującym teksty pisane alfabetami niełacińskimi przyda się także klawiatura wielojęzyczna online, dzięki której można łatwo, bez konieczności nabywania oryginalnej klawiatury lub nakładki językowej, wprowadzić wszystkie niezbędne elementy opisu bibliograficznego, a potem poddać je konwersji. Klawiatura online, z której proponuję skorzystać, zawiera wiele języków, w tym liczne niełacińskie, jak również łacińskie ze specjalnymi znakami, jak niemiecki.

Klawiatura wielojęzyczna online. Źródło: https://keyboard-tester.com/pl/ukrainian-keyboard (aktualizacja: 27 czerwca 2025 r.)

Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności

Strefa ta, reprezentowana w formacie MARC21 przez pole 245, służy do umieszczania tytułu właściwego w podpolu „a”, następnie tytułu równoległego, dodatku do tytułu, równoległego dodatku do tytułu oraz tytułów prac współwydanych jednego autora w podpolu „b”. Jeżeli mamy do czynienia z publikacją wieloczęściową, to pojawi się oznaczenie części, o ile występuje w dokumencie, w podpolu „n”, a wreszcie tytuł tejże części w podpolu „p”. Kolejny etap to podpole „c”, w którym zapisuje się odpowiedzialność, zarówno osobową, jak i korporatywną, a także, w przypadku prac współwydanych różnych autorów bez wspólnego tytułu, po odpowiedzialności do pierwszej z prac podaje się pełny zapis strefy dla kolejnej pracy.

Źródło danych dla strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności

Podstawą opisu dla tej strefy jest strona tytułowa lub, w razie braku takowej, jej substytut, czyli to miejsce w książce, które oferuje najwięcej danych niezbędnych do opisu. Substytut obowiązkowo wskazujemy w uwadze ogólnej, w polu 500, np.: „Opis według okładki”. Podczas wypełniania pola 245 obowiązuje zasada „bierz, co widzisz”, czyli wszystkie dane przepisujemy dokładnie w takim brzmieniu, w jakim są podane na stronie tytułowej lub jej substytucie. Natomiast wszelkie informacje przejęte z innych miejsc w książce lub spoza dokumentu wymagają użycia nawiasów kwadratowych.

Zapis archaiczny tytułu właściwego

Niekiedy mamy do czynienia ze starszymi dokumentami, w których stosowano pisownię dawną, jak widać na grafice poniżej.

Pisownię pozostawiamy niezmienioną, natomiast tworzymy obowiązkowo uwagę ogólną w polu 500, gdzie podajemy współczesne brzmienie tytułu.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – archaiczny zapis tytułu. Źródło: autorka

Można także, choć nie jest to obowiązkowe, ale ułatwia wyszukiwanie, dodać wersję współczesną tytułu archaicznego w polu 246 jako wariant tytułu. Wskaźnik pierwszy wówczas będzie miał wartość 1 (generujemy uwagę), a drugi – 3 (inny tytuł) lub znak niealfanumeryczny (np. # – brak informacji).

Tytuł zapisany błędnie

Zdarzają się tytuły, w których celowo jest zastosowany błędny zapis, jak na poniższym przykładzie. Niekiedy błąd jest rezultatem literówki, która przytrafiła się wydawcom, lub innego rodzaju błędu w składzie.

Błędów w tytule nie poprawiamy w miejscu, w którym występują, choć tak się robiło kiedyś, podając poprawną wersję w nawiasach kwadratowych. Obecnie zachowujemy wszystkie błędne zapisy, a wszelkie wyjaśnienia, sprostowania i komentarze zapisujemy obowiązkowo w uwadze ogólnej w polu 500.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł z błędem. Źródło: autorka

Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby wersję poprawną ująć w wariancie tytułu z wykorzystaniem pola 246 dla trafniejszego wyszukiwania, choć jest to opcjonalne. Wskaźniki dla pola 246 to 1 (generujemy uwagę) i 3 (inny tytuł) lub znak niealfanumeryczny (np. # – brak informacji).

Skróty w tytule

Wedle nowej metodologii BN nie stosujemy skrótów spoza krótkiej listy, nie odnosi się to jednak do tytułów i podtytułów, a więc do strefy tytułu i odpowiedzialności w polu 245 w podpolach „a” i „b”.

Jak widać na powyższej grafice, w tytule użyto skrótów odnoszących się do kanonizacji osób, którym poświęcono publikację. Nie rozwijamy tych skrótów, lecz przepisujemy je według zasady „bierz, co widzisz”.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł ze skrótem. Źródło: autorka

Warto jednak wersję z rozwinięciem skrótów dodać jako wariant tytułu w polu 246, co jest czynnością opcjonalną, zwiększającą wartość wyszukiwawczą opisu. Wskaźniki w takim przypadku 246 to 1 (generujemy uwagę) i 3 (inny tytuł) lub znak niealfanumeryczny (np. # – brak informacji).

Tytuł ze znakami interpunkcyjnymi

Niejednokrotnie w tytule pojawiają się różne znaki – interpunkcyjne lub inne, jak np. %, &, @ itp. W miarę możliwości technicznych zachowujemy je bez zmian, o ile da się je wpisać z klawiatury lub z tabeli znaków systemu Windows, ewentualnie znaleźć w internecie i metodą „kopiuj–wklej” dodać do opisu.

W powyższym przykładzie mamy ciekawą sytuację, gdy tytuł rozpoczyna się znakiem, a co za tym idzie należy zastosować zasadę pisowni polskiej niezależnie od zapisu na stronie tytułowej. W książce mamy po wielokropku dużą literę, którą w opisie zamienimy na małą, gdyż początkiem strefy, czyli naszego bibliograficznego „zdania”, jest wspomniany wielokropek i niezasadny jest zapis kolejnego elementu tytułu dużą literą.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł ze znakami interpunkcyjnymi. Źródło: autorka

Wybór tytułu właściwego

Dużo wątpliwości budzi niekiedy wybór tytułu właściwego. Zasada mówi, że powinien to być tytuł wyróżniony typograficznie, ewentualnie w języku dominującym w publikacji, albo też że po prostu decyduje kolejność zapisu na stronie tytułowej lub jej substytucie. Żaden opis nie może istnieć bez tytułu. Jeżeli zdarzy się, że go nie ma w publikacji i nie da się go ustalić na podstawie zewnętrznych źródeł, to sami go nadajemy. Można też wykorzystać początkowe słowa tekstu, czyli incipit.

Prześledźmy teraz kilka możliwości, przy czym podstawą wyboru tytułu właściwego będą zdjęcia okładek, identyczne do stron tytułowych będących podstawą opisu, lecz bardziej od nich wyraziste.

Poniżej widać bardzo ciekawy przykład, w którym można, patrząc z różnych perspektyw, wybrać jako tytuł właściwy różne elementy.

Biorąc pod uwagę pierwsze kryterium wyboru – wyróżnienie typograficzne – mamy wyraźne wskazanie na „Monografia”, jest to jednak określenie rodzajowe, które może być tytułem, kiedy nie ma nic innego, co mogłoby w tej roli wystąpić. W naszym przypadku tak nie jest i formalne określenie publikacji powinno się znaleźć, o ironio, na końcu, jako ostatni podtytuł (na podobnej zasadzie, jak dodaje się np. „praca zbiorowa”, „poradnik”, „podręcznik”). Mamy jeszcze „XI Śląskie Warsztaty Diagnostyczne” i „Warsztaty z głową”. Temu ostatniemu towarzyszą podtytuły. Biblioteka Narodowa zaproponowała opis prezentowany poniżej.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł właściwy trudny do wybrania, tytuł imprezy. Źródło: autorka

Wybrany został tytuł imprezy cyklicznej, której 11. edycja miała nadany także tytuł indywidualny z podtytułami. Wydaje się to najbardziej sensownym rozwiązaniem. Niektórzy proponowali tutaj jako tytuł właściwy podać indywidualną nazwę warsztatów z dodatkami, a nazwę imprezy umieścić w strefie serii i dokumentu wieloczęściowego, nazwa imprezy nie jest jednak tożsama z wystąpieniem serii, mimo jej cykliczności.

Mamy tu jeszcze jedno do uwzględnienia – numer w tytule zapisany cyfrą rzymską. Dla lepszego wyszukiwania można zapisać wariant z liczbą arabską i słownym rozwinięciem tejże w polach 246, jest to jednak opcjonalne. Wskaźniki w takim przypadku to 1 (generujemy uwagę) i 3 (inny tytuł) lub znak niealfanumeryczny (np. # – brak informacji).

Wyróżnienie typograficzne tytułu właściwego

Powyżej wszystkie słowa zapisano małą literą, a pomiędzy niektórymi brakuje przecinków wynikających z zasad interpunkcji języka polskiego. Mimo zasady „bierz, co widzisz” nie pozostawiamy tego zapisu w niezmienionej formie. Tytuł właściwy jest tu podwójnie wyróżniony typograficznie: raz kolorem czcionki, drugi raz wielkością liter. Ponieważ jednak rozpoczyna strefę, czyli tak jakby rozpoczynał zdanie, musi zostać zapisany dużą literą.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – duże i małe litery w tytule właściwym oraz przecinki w podtytule. Źródło: autorka

Dodatkowo zmieniono zapis dla podtytułu, czyli tego, co nie jest tytułem właściwym. W książce mamy wyszczególnienie elementów bez przecinków, które w opisie dodajemy. Gdyby słowa oddzielały inne znaki (myślnik, kropka, znaki niealfanumeryczne), wówczas zamienilibyśmy je na przecinki. Podobnie jest ze znakiem pomiędzy tytułem właściwym a dodatkami do tytułu, które musi poprzedzać dwukropek ze spacjami z obu stron. Jeżeli na stronie tytułowej lub jej substytucie jest inny znak, to go zamieniamy na wspomniany dwukropek.

Kolejność decydująca o wyborze tytułu właściwego

Kolejne kryterium wyboru tytułu właściwego, jeśli nie ma wyróżnienia typograficznego, to kolejność prezentowania na stronie tytułowej lub jej substytucie.

Kolejność wystąpienia elementów mogących być tytułami właściwymi

Widzimy na zdjęciu dwie wersje językowe tytułów. W obydwu tytułach występuje ta sama wielkość czcionki, ten sam jej kolor, a wewnątrz publikacji są to dwa równorzędne teksty w obu językach, żaden nie jest dominujący. Te czynniki sprawiają, że jedynym kryterium wyboru tytułu właściwego może być kolejność pojawienia się owych tytułów, co w naszym przypadku wskazuje na tytuł w języku polskim.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – polskojęzyczny tytuł właściwy. Źródło: autorka

Na powyższej grafice widzimy opis, w którym tytuł właściwy zapisano w języku polskim, a za nim, w ramach zasady nakazującej grupowanie elementów w tym samym języku, mamy polski podtytuł. Tytuł łotewski stał się tytułem równoległym, za którym zapisaliśmy także łotewskojęzyczny podtytuł. Cały wpis zwieńczyła odpowiedzialność, najpierw osobowa, a następnie instytucje sprawcze.

Więcej niż trzech odpowiedzialnych lub instytucji sprawczych

Tutaj zwracam uwagę, że jeśli mamy redaktorów, to najczęściej są także autorzy, jednak znajdziemy ich poza stroną tytułową lub jej substytutem, a co za tym idzie zapiszemy w nawiasie kwadratowym. Różne programy komputerowe charakteryzują się różną liczbą znaków przypisanych do poszczególnych podpól pola 245 i może się okazać, że pełny zapis odpowiedzialności zwyczajnie się nie zmieści w podpolu „c”. W takim przypadku, jeśli znajdziemy autorów, to stosujemy zapis zgodny z wcześniejszymi zasadami, czyli wyszczególniamy pierwszego autora z dopiskiem „i inni”. Nie wolno stosować skrótu „i in.”. W niektórych programach bibliotecznych administrator może wydłużać pola – jeśli jest taka możliwość, warto z niej skorzystać, a jeśli nie, to wszystkich autorów, niezależnie od ich liczby, należy wpisać do indeksu osobowego czy też innego słownika osób odpowiedzialnych, który obsługuje w formacie MARC21 pole 700. Podobnie jest z instytucjami sprawczymi: wpisujemy wszystkie, o ile zmieszczą się w polu 245 w podpolu „c”, i wszystkie dodajemy do indeksu, czyli tym razem pól 710. Oczywiście jeśli korzystamy z kopii Centralnej Kartoteki Haseł Wzorcowych Biblioteki Narodowej (CKHW BN), czy to bezpośrednio z tej placówki, czy też z kopii tej bazy, którą udostępnia NUKAT, to wyszukane tam hasła po prostu dodajemy do opisu. Jeśli jednak nasz program nie daje nam możliwości korzystania z CKHW BN, wówczas tworzymy Lokalną Kartotekę Haseł Wzorcowych (LKHW), gdzie musimy odpowiednie hasło wprowadzić. Do LKHW wprowadzamy także w wersji skróconej hasła, których jeszcze w CKHW BN nie ma. Bliżej o tematyce związanej z hasłami opowiem w innym artykule, poświęconym tej właśnie tematyce.

Tytuł równoległy spoza strony tytułowej lub jej substytutu

Kolejność wystąpienia elementów mogących być tytułami właściwymi

Może się zdarzyć sytuacja, w której tytuł równoległy znajdziemy na okładce lub w innym miejscu opracowywanej książki. W takiej sytuacji nie wprowadzamy go do strefy tytułu i odpowiedzialności, a jedynie zapisujemy w uwadze ogólnej, w polu 500 formatu MARC21.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł równoległy spoza strony tytułowej. Źródło: autorka

Możemy także, dla zwiększenia trafności wyszukiwania, wprowadzić go w pole 246 jako wariant tytułu, dzięki czemu użytkownicy znajdą go łatwiej niż poprzez przeszukiwanie zawartości całych opisów. To jest już opcjonalne i zależy od potrzeb naszego czytelnika – tego, czy faktycznie mógłby chcieć wyszukać taki tytuł równoległy.

Incipit w tytule

Wspominałam już, że niekiedy jako element tytułu możemy wykorzystać incipit, czyli początkowe wyrazy tekstu z opracowywanego dokumentu. Dzieje się tak, kiedy nie mamy w naszej publikacji żadnych informacji o tytule i musimy go nadać ze źródeł spoza dokumentu.

Natomiast jeśli nie ma tytułu także w zewnętrznych źródłach, musimy nadać go samodzielnie i uzupełnić – jeśli nasz dokument zawiera tekst, to o początkowy fragment tego tekstu, poprzedzony słowem „Incipit” z dwukropkiem, ujmując oba w nawias kwadratowy. Incipit wraz ze słowem wprowadzającym staje się dodatkiem do tytułu i jako taki zapisywany jest w polu 245 w podpolu „b”, przy czym tutaj nie obowiązuje zasada rozpoczynania małą literą, lecz dużą. Treść incipitu kończymy wielokropkiem w nawiasie kwadratowym.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł z incipitu. Źródło: autorka

Obowiązkowo tworzymy również uwagę, w której podajemy źródło tytułu w dokumencie lub poza nim.

Tytuł oboczny

Z takim tytułem mamy do czynienia, gdy spójnik („czyli”, „albo”, „to jest”, „or”, „ou”, „oder”, „ossia”, „aneb”, „sive”) rozdziela dwa zdania, które mogłyby funkcjonować jako odrębne tytuły. W takiej sytuacji pierwsza litera słowa występującego po spójniku, niezależnie od zapisu w książce, musi być zapisana dużą literą.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł oboczny. Źródło: autorka

Możemy jednak mieć do czynienia z użyciem wspomnianych spójników w sytuacji, która nie spowoduje powstania dwóch odrębnych tytułów. Wówczas nie będzie to tytuł oboczny i pierwsza litera po spójniku będzie zgodna z pisownią polską.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – tytuł nieoboczny. Źródło: autorka

Wyjątki pisowni tytułów

Istnieje kilka zasad określających, kiedy nie należy stosować ogólnych zasad zapisu tytułu właściwego. O jednej już wcześniej wspomniałam, a za nią wymienię pozostałe:

Zmiana wielkości litery po znaku interpunkcyjnym na początku tytułu.
Symbole matematyczne, fizyczne, chemiczne itp. rozpoczynające tytuł, a zapisane małą literą w dokumencie nie ulegają zmianie, jeśli zmiana ta zmodyfikowałaby znaczenie symbolu (przykład: π jako stała matematyczna oraz Π jako symbol iloczynu).
Jeśli cały tytuł właściwy podany jest w nawiasie, to pomijamy ten nawias. Możemy oczywiście zrobić wariant w polu 246, gdzie pozostawimy ów znak, ale nie jest to obowiązkowe. Wskaźniki w takim przypadku to 3 (brak uwagi) i 3 (inny tytuł) lub znak niealfanumeryczny (brak zastosowania).
Nawiasy kwadratowe [], które zawsze podajemy w tytule jako zwykłe (), pozostawiamy bez zmian, jeśli są częścią formuł matematycznych, fizycznych, chemicznych, zapisu fonetycznego itp.
Kursywę z dokumentu zastępujemy ujęciem tekstu w cu-
dzysłów.
Jeśli w funkcji łącznika międzywyrazowego pojawi się znak równości =, to zamieniamy go na łącznik wewnątrzwyrazowy. Opcjonalnie można wariant ze znakiem równości podać w wariancie tytułu w polu 246 ze wskaźnikami 3 (brak uwagi) i 3 (inny tytuł) lub znak niealfanumeryczny (brak zastosowania).

Tytuły i podtytuły równoległe

Istotną informacją jest tutaj zasada, że w strefie tytułu i odpowiedzialności, w polu 245 w podpolu „b”, podajemy tylko te tytuły równoległe, które znajdują się na stronie tytułowej (włączając materiał po jej lewej stronie) lub na substytucie tejże. Pozostałe tytuły równoległe z innych miejsc w dokumencie lub spoza niego podajemy wyłącznie w uwadze ogólnej w polu 500. Najważniejsze zasady są dwie.

O kolejności decyduje, jak w tytule właściwym, wyróżnienie typograficzne, a jeśli go brak, to kolejność wystąpienia.
Grupujemy elementy równoległe w tych samych językach.

Poniżej znajduje się grafika ze schematami dla różnych wariantów tytułów i podtytułów równoległych.

Strefa tytułu i odpowiedzialności – schematy dla elementów równoległych. Źródło: autorka

Oznaczenie odpowiedzialności

Jeśli chodzi o odpowiedzialność w opisie bibliograficznym, mamy sporo zmian już wspomnianych w artykule, niezmienny natomiast pozostaje schemat zapisu tego elementu w różnych przypadkach, co obrazuje poniższa grafika.

Odpowiedzialność – schematy. Źródło: autorka

Co do zmian, podstawową jest rezygnacja z wyliczania do trzech osób lub instytucji sprawczych w dowolnym rodzaju odpowiedzialności. W związku z tym mamy obowiązek, o ile pozwala na to nasz program komputerowy, podać w polu 245 w podpolu „c” wszystkich odpowiedzialnych, choćby było to kilkadziesiąt osób lub nazw korporatywnych. Dane pochodzące spoza strony tytułowej lub jej substytutu ujmujemy w nawias kwadratowy. Natomiast kiedy nasz program nie umożliwia wprowadzenia wszystkich odpowiedzialnych ze względu na zbyt małą liczbę znaków, wtedy możemy zastosować dawne zasady i podać wszystkich ze strony tytułowej, a w nawiasie kwadratowym tylko pierwszego odpowiedzialnego z dopiskiem „i inni”, a następnie wszystkich, także tych „innych”, wyszczególnić w indeksach lub instytucji, czyli w polach 700 i 710 formatu MARC21. Zwracam tutaj uwagę, że nie jest zgodne ani z dawną, ani bieżącą metodologią dopisywanie do określenia „i inni” liczby tych osób lub placówek, jak też zapisywanie skrótem, np. „[Jan Nowak i 3 in.]”, co obrazuje grafika poniżej.

Odpowiedzialność zapisana poprawnie i błędnie. Źródło: autorka

Kolejna zmiana dotyczy tytułów, godności itp., które wcześniej pomijano, a obecnie pozostawia się w formie z dokumentu według zasady „bierz, co widzisz” – podobnie jak afiliacje, czyli instytucje, z którymi powiązana jest osoba. Przykładowo jeśli mamy zapis „pod redakcją profesora dr. Jana Kowalskiego z Uniwersytetu Warszawskiego”, to przepisujemy ją, zachowując tytuł naukowy, instytucję oraz imię i nazwisko w dopełniaczu.

Odpowiedzialność – tytuły, godności, afiliacje. Źródło: autorka

Lista odpowiedzialności ujmowanych w opisie

Podajemy wyłącznie osoby i instytucje odpowiedzialne za merytoryczny wkład w publikację, co oznacza konieczność podawania podczas opracowywania wydawnictw zwartych przede wszystkim:

redaktorów naukowych oraz merytorycznych;
redaktorów prac zbiorowych;
redaktorów prac autorskich, jeśli jest to pierwsze wydanie zrealizowane dopiero po śmierci autora;
autorów i redaktorów wyborów, zbiorów dzieł, antologii, almanachów itp.;
autorów wstępów, przedmów, posłowi (jeśli zawierają obszerny, merytoryczny komentarz);
tłumaczy;
ilustratorów, fotografów, projektantów lub innych osób o autorskim wkładzie artystycznym (szczególnie w przypadku wydawnictw dla dzieci i młodzieży, literatury pięknej, wydań bibliofilskich,
albumów i książek artystycznych itp.);
autorów koncepcji, pomysłodawców, autorów postaci.

Odpowiedzialność korporatywna

Instytucje sprawcze lub występujące w roli autorów fotografii lub rysunków itp. podajemy zawsze po wyszczególnieniu odpowiedzialnych osób. Jeżeli instytucja ma budowę hierarchiczną, to stosujemy zapis nazwy zgodny z zapisem na stronie tytułowej lub jej substytucie. Gdy instytucja nadrzędna zapisana jest niezależnie od podrzędnej, to zachowujemy schemat: „Instytucja nadrzędna [kropka] Instytucja podrzędna”. Z kolei zapis w szyku naturalnym pozostawiamy w niezmienionej formie.

Odpowiedzialność hierarchiczna – szyk naturalny i zapis hierarchiczny. Źródło: autorka

Odpowiedzialność równoległa

Jeżeli na stronie tytułowej lub jej substytucie mamy odpowiedzialność nie tylko w języku tytułu właściwego, ale i w co najmniej jednym dodatkowym języku, wówczas traktujemy ją jak odpowiedzialność równoległą. Gdyby jednak informacje w innych językach znajdowały się poza stroną tytułową, to należy je pominąć. Pamiętamy przy tym, że jeśli któryś z języków jest z grupy niełacińskiej, to należy poddać go konwersji według odpowiednich tablic. Więcej informacji pomagających w konwersji znaków znajdą państwo na końcu artykułu.

Odpowiedzialność równoległa. Źródło: autorka

Odpowiedzialność – określenie współpracy

Wyrazy określające rodzaj działania osoby lub instytucji w odniesieniu do opisywanego dokumentu są integralną częścią oznaczenia odpowiedzialności i przepisujemy je zgodnie z brzmieniem z książki. Jeżeli nazwa osobowa lub korporatywna znajdująca się na stronie tytułowej lub jej substytucie nie zawiera wskazania rodzaju odpowiedzialności, a jest ono podane w innym miejscu, np. na stronie redakcyjnej, wówczas obowiązkowo podajemy je w nawiasie kwadratowym przed nazwą, jak to obrazuje kolejna grafika.

Odpowiedzialność z określeniem współpracy. Źródło: autorka

Inna informacja związana z określeniem współpracy związana jest z formatem MARC21, w którym przy każdym polu 100, 110 i 700, 710 podajemy podpole „e”. W podpolu tym określamy rodzaj odpowiedzialności: autor, redaktor, ilustracje itp. Nie używamy w tym celu skrótów i operujemy wyłącznie zamkniętą listą określeń przeznaczonych dla tego pola. Wykaz wszystkich określeń jest do pobrania w załącznikach poniżej.

Odpowiedzialność inna niż osoba lub instytucja

Rzadkością są książki, w których występuje wskazanie rodzaju odpowiedzialności bez podania nazwy odpowiedzialnej osoby lub placówki. Takie wyrażenie obowiązkowo zapisujemy w strefie w polu 245 w podpolu „c”.

Odpowiedzialność inna niż osoba lub instytucja. Źródło: autorka

Brak odpowiedzialności

Mogą przytrafić się publikacje, które nie będą miały odpowiedzialności. Wówczas pomijamy te dane, ale możemy też mieć odpowiedzialność zawartą np. w tytule – wtedy nie ma potrzeby jej powtarzać po ukośniku w podpolu „c” pola 245.

Brak odpowiedzialności, odpowiedzialność w tytule. Źródło: autorka

Prace współwydane pod wspólnym tytułem

Dotyczy także dokumentów wieloczęściowych objętych tytułem wspólnym dla całości, gdy poszczególne części mają tytułu niewyróżniające lub w ogóle ich nie mają i nie można wprowadzić opisu dla każdej części bez użycia tytułu wspólnego. Na grafice poniżej podano przykład dla prac bezautorskich oraz dla prac jednego autora.

Prace współwydane pod wspólnym tytułem – jeden autor, brak autora. Źródło: autorka

Tytuł wspólny dla wszystkich prac lub części staje się tytułem właściwym, natomiast tytuły części umieszczamy w polu 246 jako wariant tytułu ze wskaźnikami 3 (brak uwagi) i 0 (część tytułu, tytuł części), a tytuły każdej z prac podajemy w sformalizowanej uwadze o zawartości, czyli w polu 505 formatu MARC21. Uwaga może mieć dwojaką postać – to my wybieramy, w jaki sposób chcemy dokonać zapisu. Może to być wersja uproszczona, czyli cała uwaga zamieszczona w podpolu „a”, lub wersja rozszerzona z dodatkowymi podpolami – wówczas dla każdego tytułu tworzymy odrębną uwagę w polu 505. Wskaźnik drugi w tym polu przyjmuje wartość niealfanumeryczną dla wersji prostej i 9 dla wersji rozszerzonej. Należy także pamiętać, by dla każdej pracy dodać w polach indeksowych 700 autora wraz z tytułem i językiem tekstu. Ilustruje to w pełni przykład z poniższej grafiki, na której uwzględniono prace różnego autorstwa.

Prace współwydane pod wspólnym tytułem – wielu autorów. Źródło: autorka

Prace współwydane bez wspólnego tytułu, ze wspólną stroną tytułową

Jeżeli na jedynej stronie tytułowej lub jej substytucie mamy podane tytuły kilku prac jednego autora, to pierwszy tytuł zapisujemy w podpolu „a”, dodając na końcu średnik ze spacjami z obu stron, a kolejne tytuły prac, także rozdzielając je wspomnianym średnikiem, umieszczamy w podpolu „b”, podczas gdy odpowiedzialność znajdzie się tradycyjnie w podpolu „c”. W przypadku gdy wspólna strona tytułowa obejmuje więcej niż jedną pracę różnych autorów, dodajemy w polu 245 w podpolach „a”, „b” i „c” opis pierwszej pracy, a następnie, po kropce i spacji, opis kolejnej pracy, ale już całość w podpolu „c”. Podobnie postępujemy z kolejnym tytułem pracy innego autora. Poniżej przykłady odzwierciedlające obie opisane wcześniej możliwości.

Prace współwydane bez wspólnego tytułu jednego i wielu autorów. Źródło: autorka

Co ciekawe, są sytuacje, w których nie stosujemy rozdzielania prac różnych autorów kropką i spacją – jest tak wtedy, gdy są one powiązane składniowo, jak na poniższej grafice. W podanej wersji spójnik „oraz” połączył dwie prace dwóch autorów i pozostały one w niezmienionym zapisie.

Prace współwydane bez wspólnego tytułu wielu autorów powiązane składniowo. Źródło: autorka

Jeśli mamy do czynienia z kilkoma pracami bez odpowiedzialności, to podobnie jak w przypadku prac różnych autorów, rozdzielamy je kropkami.

Prace współwydane bez wspólnego tytułu bez autorów. Źródło: autorka

Tytuły równoległe i dodatki do tytułu właściwego prac współwydanych jednego autora podajemy po tytułach właściwych każdej z prac. Jednak jeżeli mamy dodatek do tytułu wspólny dla wszystkich prac jednego autora, to podajemy go po wyszczególnieniu wszystkich tytułów, jako ostatni element. Natomiast w podobnym przypadku, ale odnoszącym się do prac wielu autorów, postępujemy inaczej – podajemy o nim informację wyłącznie w uwadze ogólnej w polu 500.

Prace współwydane bez wspólnego tytułu z dodatkami do tytułu. Źródło: autorka

Prace współwydane bez wspólnego tytułu, bez wspólnej strony tytułowej

Jeżeli prace zostały współwydane każda pod własnym tytułem i bez wspólnej strony tytułowej, wówczas w opisie w polu 245 podajemy tylko dane pierwszej pracy. Pozostałe informacje znajdą się w sformalizowanej uwadze o zawartości w polu 505 w zapisie podstawowym lub rozszerzonym. Zapis podstawowy stosujemy w sytuacji, gdy wszystkie publikacje są tego samego autora, zostały wydane w tym samym wydawnictwie w tym samym roku i mają własną odrębną paginację, czyli dane odmienne od danych bibliograficznych opracowywanego dokumentu jako całości. Jeśli te dane różnią się dla poszczególnych prac, to warto zastosować uwagę rozszerzoną, dodając ją dla każdej pracy współwydanej z opisem różnic. Takie rozwiązanie pokazuje kolejna grafika.

W przypadku prac oprawnych w przeciwnym kierunku pracą główną, której tytuł stanie się tytułem właściwym dla opisu, będzie ta, która spełnia jedno z poniższych wymagań:

zawiera bardziej kompletne dane na każdej z dwóch stron redakcyjnych;
jest zgodna z umiejscowieniem jedynego wstępu;
jest pierwsza w kolejności tytułów na grzbiecie;
jest pierwsza w kolejności tytułów we wstępie czy w przedmowie;
jest zgodna z umiejscowieniem logo wydawcy na grzbiecie;
spełnia wymóg wiodącego charakteru (np. praca główna i praca uzupełniająca, tekst pierwotny i jego przekład);
jest zgodna z kierunkiem występowania ISBN tylko na jednej z okładek;
jest zgodna z występowaniem ceny publikacji tylko na jednej z okładek.

Prace współwydane bez wspólnego tytułu i strony tytułowej oprawne w przeciwnym kierunku. Źródło: autorka

Prace współwydane bez wspólnego tytułu i strony tytułowej. Źródło: autorka

Dokument wieloczęściowy

Został nam ostatni rodzaj wydawnictwa zwartego do omówienia, czyli publikacja wieloczęściowa. Źródłem danych jest tutaj także strona tytułowa lub jej substytut, a informacje spoza niej lub spoza dokumentu podajemy w nawiasie kwadratowym. Zasada dominująca dla tych publikacji zaleca opracowywać każdą z części indywidualnie, o ile to możliwe. Robimy tak zawsze, kiedy każda część ma własny, wyróżniający ją tytuł, niezależny w żaden sposób od tytułu całości. Tytuł ten staje się tytułem właściwym w opisie bibliograficznym i trafia do pola 245, do podpola „a”. Jeśli natomiast mamy części o niewyróżniających tytułach lub pozbawione tytułu, wówczas tytułem właściwym dla każdej z nich staje się tytuł całości, po którym podaje się numer części w podpolu „n” pola 245 i – jeśli jest – niewyróżniający tytuł części w podpolu „p” pola 245.

Dokument wieloczęściowy – numeracja

Niekiedy numer części pozbawiony jest określenia typu „część”, „tom”. Wówczas zostawiamy sam numer, zawsze w postaci cyfry arabskiej, chyba że numeracja jest mieszana (literowo-cyfrowa, rzymsko-arabska) – wtedy zapisujemy bez zmian. Numeracja może objąć także więcej niż jedną część, o ile zostały one wydane łącznie. Oznaczenie części poprzedza kropka ze spacją. Cyfry odnoszące się do poziomów nauczania, cyklów czy edycji imprez itd. są częścią tytułu właściwego lub dodatku do tytułu nie wchodzą w skład informacji o częściach. Czasami mamy publikacje wieloczęściowe o budowie hierarchicznej, np. tom 10, zeszyt 4. Zachowujemy w numeracji ten zapis, oddzielając elementy wyłącznie spacją.

Dokument wieloczęściowy – numeracja. Źródło: autorka

Dokument wieloczęściowy – tytuł części

Tytuł części zapisujemy w polu 245 w podpolu „a”, natomiast tytuł całości podajemy w strefie serii i wydawnictwa wieloczęściowego wraz z ewentualną numeracją i autorem. Do tego tematu wrócimy w późniejszych częściach artykułu poświęconego opracowaniu zbiorów zwartych. Źródłem jest cała publikacja, choć podstawą strona tytułowa albo jej substytut. Tytuł części spoza głównego źródła podajemy w nawiasie kwadratowym. Towarzyszy mu uwaga ogólna w polu 500 informująca o miejscu, z którego pochodzi. Jeśli publikacja jest numerowana, to tytuł części poprzedza przecinek ze spacją, a jeśli nie i brak podpola „n” w polu 245, to poprzedza go kropka ze spacją.

Dokument wieloczęściowy – tytuł części. Źródło: autorka

Poza tytułem części możemy mieć do czynienia także z tytułem lub tytułami równoległymi części, czyli wyrażonymi w innych językach. Umieszczamy go w strefie tytułu i odpowiedzialności tylko wówczas, gdy został podany na stronie tytułowej lub jej substytucie. Jeśli pochodzi z innego miejsca dokumentu lub spoza publikacji, podajemy go wyłącznie w uwadze ogólnej w polu 500.

Zarówno tytuł części, jak i równoległy tytuł części możemy także podać w wariancie tytułu w polu 246, gdzie dla tytułu części używamy wskaźników 3 (brak uwagi) i 0 (tytuł części), a dla tytułu równoległego części – wskaźników 1 (jest uwaga) i 1 (tytuł równoległy). Jest to opcjonalne, ale poprawia efektywność wyszukiwania w katalogu. Obydwa tytuły podajemy w odrębnych polach 246 w podpolu „a”.

Dokument wieloczęściowy – równoległy tytuł części. Źródło: autorka

Co w numerze?