WPROWADZENIE

Dokumenty dźwiękowe, czy też inaczej mówiąc nagrania dźwiękowe, dzielą się na muzyczne i niemuzyczne. Muzyczne zawierają – zgodnie z nazwą – muzykę, dźwięk; niemuzyczne z kolei prezentują słowo mówione. Mogą się także pojawić formy mieszane, słowno-muzyczne, w których czytanie tekstu łączy się ze śpiewem czy wykonaniem instrumentalnym. Ostatnim rodzajem nagrań są rejestracje dźwiękowe. Mogą one utrwalać wydarzenia artystyczne, nie tylko muzyczne, ale też inne, np. naukowe, religijne, społeczne itp. Inny rodzaj nagrań utrwala programy radiowe – w odróżnieniu od nagrań programów telewizyjnych, które traktujemy w opisie bibliograficznym jako filmy.

W opracowaniu formalnym musimy odnieść się do typu dokumentu, ale też jego formy i sposobów zapisu treści dźwiękowej, biorąc pod uwagę współczesne i dawniejsze nośniki fonografii wraz z ich cechami fizycznymi i wydawniczymi.

Punktem wyjścia dla dokumentów dźwiękowych są:

dla nagrań muzycznych – materiały nutowe;
dla audiobooków – książki drukowane lub e-booki;
dla rejestracji dźwiękowych – programy radiowe i wydarzenia.

W dokumencie dźwiękowym może kryć się zarówno samo dzieło, jak i jego wykonanie lub utrwalenie, a bibliotekarz musi odzwierciedlić to w opisie. Należy odnieść się do cech fizycznej postaci zarówno dokumentu wyjściowego, jak i jego realizacji lub nagrania archiwizującego. W ten sposób ułatwiamy czytelnikom dotarcie do tych samych treści poprzez różne materializacje dzieł i ich realizacji.

Strefy opisu bibliograficznego tworzymy analogicznie jak w przypadku wydawnictw zwartych, z tą różnicą, że w przypadku dokumentów dźwiękowych posadowionych na nośniku elektronicznym, zwłaszcza dostępnych zdalnie, pojawi się strefa specjalna – rodzaju i wielkości pliku. Sam sposób zapisywania w niej danych jest taki sam jak dla dodatków elektronicznych do książek, co opisane zostało w jednym z wcześniejszych artykułów.

Znaki umowne nie różnią się od tych, które obowiązują w poszczególnych strefach opisu wydawnictw zwartych, a elementy równoległe grupuje się w ten sam sposób. Z tego względu nie będę opisywać tych zasad ponownie, a kieruję państwa do poprzednich artykułów.

Podobnie jak w przypadku książek, jednostką opisu bibliograficznego może być:

jednostka fizyczna (pojedynczy nośnik dźwięku);
zespół jednostek fizycznych (więcej niż jeden nośnik dźwięku).

Zarówno jednostka fizyczna, jak i zespół jednostek fizycznych mogą zawierać:

jeden utwór;
kilka utworów;
fragment (fragmenty) utworu.

W obu przypadkach (jednostki fizycznej i zespołu jednostek fizycznych) mogą to być:

publikacje samodzielne wydawniczo (jednoczęściowe nagrania dźwiękowe);
części publikacji wieloczęściowych (części wieloczęściowego nagrania dźwiękowego).

Opis bibliograficzny powinien odzwierciedlać zamierzenie wydawcy i dotyczyć:

publikacji samodzielnej wydawniczo;
jednej części publikacji wieloczęściowej;
w uzasadnionych przypadkach – całości publikacji wieloczęściowej lub zgromadzonych części tej publikacji;
pakietu nagrań.

Szczególnym przypadkiem publikacji wieloczęściowej jest pakiet nagrań dźwiękowych złożony z publikacji samodzielnych wydawniczo (np. wydanych w różnym czasie lub nagranych przez różnych wykonawców), które wydawca, najczęściej ze względów marketingowych, połączył w całość za pomocą nowego opakowania, czasem nadając im wspólny tytuł.

ŹRÓDŁA DANYCH

Wybór głównego źródła danych zależy od typu publikacji.

Ogólne kryteria to:

kompletność informacji służącej do identyfikacji, czyli źródło podające najpełniejsze, najbardziej przejrzyste i najbardziej miarodajne informacje;
styczność źródła względem informacji, czyli źródło najbliższe zawartości publikacji, takie jak źródło wewnętrzne;
stabilność źródła danych, czyli najtrwalsze źródło.

KOLEJNOŚĆ

Dane do opisu należy przejmować z następujących źródeł, zachowując podaną kolejność:

źródła na stałe związane z nośnikiem nagrania, takie jak etykieta (para etykiet) na nośniku lub jej odpowiednik (nadruk, informacja wyryta lub wytłoczona na powierzchni nośnika);
źródła towarzyszące nośnikowi nagrania, takie jak opakowanie i jego elementy (koperta płyty, obwoluta kasety, pudełko, okładki opakowania, wkładki opisowe umieszczone w przezroczystym pudełku, etykieta na opakowaniu), o ile są oryginalne;
dodatek tekstowy do nagrania, często w formie bookletu;
dźwiękowa zawartość nagrania;
źródła spoza nagrania dźwiękowego (dyskografie, bibliografie, w tym narodowe, katalogi, uznane wydawnictwa informacyjne, także internetowe).

Jeżeli w pierwszym źródle nie występuje tytuł wspólny dla dwóch lub więcej utworów znajdujących się na nagraniu, a występuje on w kolejnych źródłach, to pierwszeństwo należy przyznać tym źródłom.

W nagraniach dźwiękowych będących zbiorem jednostek fizycznych należy przejąć tytuł wspólny z pierwszego w kolejności źródła, w którym on występuje. Można również dać pierwszeństwo źródłu zawierającemu pełniejszą formę tytułu.

Pierwszeństwo przed źródłami dźwiękowymi mają zazwyczaj źródła tekstowe. Jednak jeżeli brak jest informacji tekstowej, jest ona nieczytelna, niekompletna lub wyraźnie błędna, a integralne źródło dźwiękowe jest bardziej odpowiednie, to pierwszeństwo można przyznać temu ostatniemu.

Jeżeli występują co najmniej dwa źródła danych, które mogą być głównym źródłem danych dla publikacji, wówczas wybiera się źródło występujące jako pierwsze, poza dwoma przypadkami.

Przypadek pierwszy

Publikacja zawiera główne źródła danych w co najmniej dwóch językach lub systemach pisma. Wówczas za główne źródło danych uznaje się:

źródło w języku lub systemie pisma, który odpowiada językowi lub systemowi pisma zawartości tekstowej lub dominuje w zawartości tekstowej publikacji dźwiękowej (język utworów wokalnych, język tekstu mówionego);
źródło w oryginalnym języku lub systemie pisma, w którym zawartość tekstowa jest wyrażona;
źródło występujące jako pierwsze.

Przypadek drugi

Jeżeli publikacja zawiera główne źródła danych noszące różne daty, należy wybrać źródło oznaczone późniejszą albo najpóźniejszą datą.

Poszczególne strefy opisu bibliograficznego mają wyznaczone źródła, z których przede wszystkim należy przejmować dane.

Informacje pochodzące z innych źródeł niż wyznaczone dla danej strefy należy przejmować do opisu w nawiasie kwadratowym lub podawać tylko w strefie uwag, stosownie do dalszych szczegółowych postanowień.

JĘZYK I SYSTEM PISMA, PISOWNIA I SKRÓTY

Zasady dotyczące języka i systemu pisma pozostają bez zmian w stosunku do wydawnictw zwartych, z tą różnicą, że o ile tam odnosiły się do tekstu, o tyle w dokumentach dźwiękowych odnoszą się do słowa mówionego lub śpiewanego i ewentualnych napisów w innych językach. Dla pism niełacińskich nadal obowiązuje konwersja.

Także zasady pisowni „bierz, co widzisz” obowiązują w opracowaniu dokumentów dźwiękowych. Odnosi się to do archaizmów, błędów, form gramatycznych itd. Takie same są również wyjątki od reguły „bierz, co widzisz”. Znaki interpunkcyjne, wielkie i małe litery, symbole zapisujemy w podobny sposób co w opisie wydawnictw zwartych. Natomiast wszelkie sprostowania i komentarze podajemy w uwagach.

Skróty w opisie materiałów dźwiękowych są obwarowane takimi samymi zasadami jak w przypadku innych typów dokumentów i tutaj obowiązuje wykaz skrótów zamieszczony w jednym z poprzednich artykułów, a pochodzący ze strony „Przepisy katalogowania” (https://przepisy.bn.org.pl) z zakładki „Aneksy”.

STREFA TYTUŁU I ODPOWIEDZIALNOŚCI

W tym przypadku, jeśli chodzi o wybór i zapis tytułu właściwego, dodatków do niego czy elementów równoległych, a także oznaczenia, od numeru i tytułu części, aż po odpowiedzialność, nic nie zmienia się względem wydawnictw zwartych. Na tej samej zasadzie funkcjonuje też opis dla prac współwydanych.

Nieco odmienne są kolejne źródła dla danych do tej strefy:

etykieta (para etykiet) na nośniku nagrania lub jej odpowiednik (nadruk, informacja wyryta lub wytłoczona na powierzchni nośnika nagrania);
źródła towarzyszące nośnikowi nagrania, takie jak opakowanie i jego elementy (koperta płyty, obwoluta kasety, pudełko, okładki opakowania, wkładki opisowe umieszczone w przezroczystym pudełku, etykieta na opakowaniu), o ile są oryginalne;
dodatek tekstowy do nagrania, często w formie bookletu;
dźwiękowa zawartość nagrania (tytuł i oznaczenie odpowiedzialności podane w formie zapowiedzi).

Zasady doboru oraz zapis w nawiasach kwadratowych dla tytułu spoza głównego źródła lub spoza dokumentu czy też utworzonego przez osobę katalogującą pozostają jednak bez zmian w stosunku do opisu bibliograficznego książki.

Jeżeli w pierwszym źródle nie występuje tytuł wspólny dla dwóch lub więcej utworów znajdujących się w nagraniu, a występuje on w kolejnych źródłach, to pierwszeństwo należy przyznać tym źródłom.

W nagraniach dźwiękowych będących zbiorem jednostek fizycznych należy przejąć tytuł wspólny z pierwszego w kolejności źródła, w którym on występuje, lub dać pierwszeństwo źródłu zawierającemu pełniejszą formę tytułu – nie zapisujemy go wówczas w nawiasie kwadratowym.

Oznaczenie odpowiedzialności ustalone na podstawie źródła zewnętrznego podaje się w nawiasie kwadratowym.

Dodane przez osobę katalogującą doprecyzowanie rodzaju współpracy, niezbędne do identyfikacji nagrania dźwiękowego, także podaje się w nawiasie kwadratowym.

Oznaczenie części, niewyróżniający (zależny od tytułu całości) tytuł części oraz oznaczenie odpowiedzialności dotyczące pojedynczej części nagrania wieloczęściowego przejmuje się z pierwszych trzech źródeł.

Jeżeli w źródle danych wybranym dla tytułu właściwego tytuł nagrania dźwiękowego wyrażony jest w dwóch lub więcej językach lub systemach pisma, za tytuł właściwy uznaje się tytuł w języku dominującym w nagraniu (język utworów wokalnych, język tekstu mówionego).

Jeżeli nie można zastosować tego kryterium, ponieważ nagranie nie zawiera utworu/utworów z tekstem lub żaden z języków nie dominuje w nagraniu, podaje się:

tytuł wyróżniony typograficznie;
pierwszy z tytułów występujących w wybranym źródle danych, jeśli żaden z nich nie jest wyróżniony typograficznie.

Pozostałe tytuły należy traktować jako tytuły równoległe i przejmować do strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności.

Tytuły równoległe występujące w źródłach danych niewybranych dla tytułu właściwego podaje się w strefie uwag.

Dokumenty dźwiękowe – tytuł właściwy nagrań bez tekstu

245 0 0 $a Polskie pieśni renesansowe = $b Písně polské renesance = Polish Renaissance songs.

Jako tytuł właściwy wybrano tytuł w głównym języku nagrania dźwiękowego.

245 0 0 $a Muzyka cerkiewna = $b Orthodox church music.

Nagranie zawiera śpiew w języku staro-cerkiewno-słowiańskim. Ponieważ żaden z języków, w których wyrażono tytuł, nie występuje w nagraniu, jako tytuł właściwy wybrano tytuł wyróżniony typograficznie.

245 1 0 $a (Triple concerto) = $b Koncert potrójny C-dur op. 56 na fortepian, skrzypce i wiolonczelę / $c Ludwig van Beethoven.

Ponieważ nagranie nie zawiera utworu z tekstem, a w źródle danych brak wyróżnienia typograficznego, tytuły podano zgodnie z kolejnością na etykiecie.

Tytuł właściwy nagrań muzycznych może składać się z określeń formy muzycznej, gatunku, tempa. Tytuł właściwy może być powiązany typograficznie z informacją o obsadzie, tonacji, numerem opusu czy numerem katalogu kompozytora; te elementy dodatkowe pozostają wówczas częścią tytułu właściwego.

Dokumenty dźwiękowe – tytuł właściwy formalny nagrań muzycznych

245 1 0 $a Symphony no. 3 in D minor / $c Mahler

245 1 0 $a Poematy symfoniczne = $b Symphonic poems / $c Mieczysław Karłowicz

245 0 0 $a Adagio / $c Albinoni, Pachelbel, Boccherini, Respighi

Tytuł właściwy nagrań niemuzycznych może składać się z terminu określającego intelektualną czy artystyczną zawartość publikacji.

Dokumenty dźwiękowe – tytuł właściwy formalny nagrań niemuzycznych

245 0 0 $a Zbigniew Zapasiewicz mówi wiersze poetów polskich.

245 1 0 $a Wiersze dla dzieci / $c Julian Tuwim ; ilustracja muzyczna Krystyna Kwiatkowska.

245 1 0 $a Opowiadania i bajki / $c Grzegorz Kasdepke.

245 0 0 $a Dzieje Apostolskie ; $b Listy ; Apokalipsa.

Tytuł właściwy może składać się z nazwy osoby lub ciała zbiorowego lub nazwy instytucji, skrótów lub akronimów, liter lub cyfr czy logotypów – tutaj obowiązują te same zasady zapisu co w przypadku opracowania książek. To samo odnosi się do tytułów obocznych, odpowiedzialności podanej w tytule lub elementów innych stref w nim zawartych.

Dokumenty dźwiękowe – tytuł właściwy w formie nazwy osobowej lub korporatywnej

245 0 0 $a Eugene Istomin : $b the concerto and solo recordings.

245 0 0 $a Chopin / $c Andrzej Jagodziński Trio.

245 0 0 $a Przemówienie marszałka Józefa Piłsudskiego na rzecz Uniwersytetu im. Batorego w Wilnie.

245 0 0 $a Akademicka Orkiestra Symfoniczna im. Karola Szymanowskiego : $b koncerty 2003-2005.

Tytuł właściwy może, podobnie jak w innych typach dokumentów, zawierać skrót, akronim, liczby lub pojedyncze litery. Przepisujemy je dokładnie tak, jak mamy to podane w głównym źródle dokumentu lub w miejscu, gdzie taki tytuł się pojawia.

Dokumenty dźwiękowe – tytuł właściwy ze skrótem, akronimem, liczbą lub literą

245 0 0 $a Betonowe R.N.B. : $b rap no bullshit / $c Heron H.W.M. & BeDone.

245 1 0 $a AELA – muzyka elektroniczna / $c Włodzimierz Kotoński.

Na etykiecie anagram słowa ALEA (alea) i EL (elektroniczny).

245 1 0 $a 3 x 4 + 8 / $c Aleksander Nowak.

245 1 0 $a 23:55 / $c HiFi Banda.

245 0 0 $a 100 lat odrodzonej adwokatury polskiej 1918-2018 = $b The centenary of the reborn Polish bar 1918-2018.

245 1 0 $a Pieśni i tańce XV-XVI w. : $b na kopiach dawnych instrumentów / $c Collegio Antico.

245 1 0 $a N / $c Gospel Rain.

245 1 0 $a A. B. C. / $c Agatha Christie ; tłumaczenie Wanda Dehnel.

W przypadku braku tytułu także nic się nie zmienia w zapisie.

Tytuły oboczne podlegają zapisom na tych samych zasadach co w przypadku wydawnictw zwartych. Podobnie jest z elementami innych stref podawanymi w tytule. Jeśli nie możemy odnaleźć tytułu właściwego ze względu na brak etykiety, opakowania czy dodatku tekstowego, a także nie ma go na nagraniu, to przejmuje się taki tytuł z zewnętrznych źródeł bibliograficznych (np. z katalogów wydawniczych, dyskografii itp.) i uzupełnia incipitem, czyli początkowym fragmentem tekstu, o ile nagranie zawiera tekst. Jeśli w nagraniu brak tekstu (wersja instrumentalna), nie wprowadzamy incipitu. Incipit poprzedza wyrażenie wprowadzające „Incipit:” ujęte w nawias kwadratowy.

Wcześniej opublikowane odcinki

Nowa odsłona zasad opracowania formalnego według Biblioteki Narodowej. Wprowadzenie, „Biblioteka w Szkole” 2025 nr 7-8, s. 26-32.
Opracowanie formalne wydawnictw zwartych według bieżących zasad Biblioteki Narodowej, „Biblioteka w Szkole” 2025 nr 9, s. 10-21.
Strefa wydania i strefa specjalna wielkości i rodzaju pliku, „Biblioteka w Szkole” 2025 nr 10, s. 42-47.
Strefa adresu wydawniczego, „Biblioteka w Szkole” 2025 nr 11, s. 10-19.
Strefa opisu fizycznego, „Biblioteka w Szkole” 2025 nr 12, s. 14-20.
Strefa serii i wydawnictwa wieloczęściowego, „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 1, s. 12-20.
Strefa uwag – część I, „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 2, s. 14-20.
Strefa uwag – część II, „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 3, s. 28-35.
Strefa identyfikatora (znormalizowanego numeru), „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 4, s. 22-27.
Przykłady opracowania formalnego książek z wykorzystaniem formatu MARC 21 – część I, „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 5, s. 22-26.
Przykłady opracowania formalnego książek z wykorzystaniem formatu MARC 21 – część II, „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 6, s. 20-24.
Przykłady opracowania formalnego książek z wykorzystaniem formatu MARC 21 – część III, „Biblioteka w Szkole” 2026 nr 7-8, s. 22-25.

Co w numerze?