Narrator

Serdecznie witamy wszystkich zebranych, którzy przyszli do naszej biblioteki, by dokładniej poznać tradycję nocy wigilijnej oraz w miłej i serdecznej atmosferze spędzić wieczór, podzielić się opłatkiem i złożyć sobie życzenia świąteczne.

Wigilia rozpoczyna święta Bożego Narodzenia — rodzinne święta pełne pięknych tradycji i podniosłego nastroju. Wieczór wigilijny jest najbardziej uroczystym i wzruszającym wieczorem roku, wieczorem wzajemnego zbliżenia, lekcją miłości, zadumy i refleksji. Wieczerzę wigilijną rozpoczyna się z pierwszą gwiazdą na niebie, potem dzielenie się opłatkiem i składanie sobie życzeń.

Święta Bożego Narodzenia obchodzone są od IV wieku naszej ery i mają długą historię. Z nocą wigilijną związane są szczególnie liczne wierzenia. Jest to noc, w czasie której błąkają się duchy, a w wierzeniach ludowych noc ta jest okresem niesamowitych czarów, dziwów i zjawisk nadprzyrodzonych.

OGIEŃ w dniu wigilijnym to bardzo stara tradycja. Palono światła w wielu miejscach, by zziębnięte dusze mogły się ogrzać. Na wsi panowała wiara, że w dzień i noc wigilijną zjawiają się dusze zmarłych. Nie wolno więc tkać, prząść, zamiatać, rąbać, aby nie wypłoszyć dusz, które będą brały udział w wieczerzy wigilijnej.

I

A trzy krzesła polskim strojem
koło stołu stoją próżne,
i z opłatkiem każdy swoim
idzie do nich spłacać dłużne.
I pokłada na talerzu
i Anielskiego chleba kruchy...
bo w tych krzesłach siedzą duchy.

(Wincenty POL — Pieśń o domu naszym)

Narrator

Dlatego też w tym dniu nikomu nie odmawiano gościny ani żebrakom jałmużny. Zostawiano jadło i napoje na stole na całą noc, by dusze ukryte pod postacią ptaków i zwierząt mogły się pożywić. Stąd też wzięło się obrzędowe karmienie ptaków i bydła w tę noc.

II

...Tyś gospodyni, Jaguś, to prawo twoje rozdzielić między wszystkie! Darzyć ci się będą lepiej i nie chorować. [...] Jagna połamała opłatek na pięć części i przychylając się nad każdą krową, czyniła krzyż święty między rogami, a wtykała po kawałku w gembule na szerokie, ostre ozory.

(Władysław Reymont — Chłopi)

Narrator

Od niepamiętnych czasów, od słowiańskich uczt zadusznych, kolacja wigilijna składała się z potraw postnych, co znalazło wyraz staropolskiej nazwie „postnik”, „pośnik”, „kutia”, „kolęda”, „Pańska Wieczerza”. Wieczerza wigilijna rozpoczynała się zawsze wspólną modlitwą i do końca miała charakter bardzo uroczysty i poważny.

II

...A chociaż głodni byli, boć to dzień cały o suchym chlebie, a pojadali wolno i godnie...

(Władysław REYMONT — Chłopi)

Narrator

Według dawnych zwyczajów liczba obrzędowych potraw wigilijnych powinna być nieparzysta — 5 lub 7 u chłopów, 9 u szlachty, 11 lub 13 u arystokracji.

III

Siano obrusem nakryte na stole —
Białe opłatki —
Ojca błogosławione ręce —
Serdeczne rozrzewnienie Matki —
O niepowrotne wzruszenie dziecięce
w rodzinnym kole.

(Władysław ORKAN — Na gody)

Narrator

Dzielenie się opłatkiem jest ściśle związane z Polską i głęboko zapada w serce każdego Polaka, ma dla niego znaczenie niemal mistyczne. Znaczenie opłatka w polskiej tradycji wigilijnej najlepiej chyba objaśnił dziewiętnastowieczny poeta Kajetan Kraszewski pisząc:

IV

Do siego roku życząc panu bratu
Kiedy w rozłące pędzim dni ostatek
(Choć dziś ten zwyczaj obojętny światu)
szlę ci opłatek.

Dla nas on zawsze świętość wyobraża:
Pamiątkę łaski udzielonej z nieba,
A oprócz skarbu branego z ołtarza
własny kęs chleba.

Ojców to naszych obyczaj prastary
Rodzinnej niwy maluje dostatek.
Symbol braterstwa, miłości i wiary
święty opłatek.

Narrator

Zawsze i wszędzie w noc wigilijną zbierali się Polacy, żeby okazać sobie łączność i wzajemną miłość, żeby przełamać się opłatkiem.

V

Łamię się z wami dziś opłatkiem białym,
Wy wszyscy moi dalecy czy bliscy.
Wy, co za błędnej gwiazdy ideałem,
po świecieście się rozproszyli całym.
Wy, co pijecie z rzek lodowych zdroi
ducha nie dając pod troski nawałem,
wy, wierni, mocni, wytrwali — wy wszyscy,
których rząd jasny przed wzrokiem mi stoi,
związani ze mną węzłem wiecznie trwałym,
z Wami się łamię dziś opłatkiem białym...
Dla tego, co nam w nędz i trosk powodzi
zostaje jasnym, czystym i wspaniałym
Łamię się z Wami dziś opłatkiem białym...”

(M. Ilnicka — Opłatek wigilijny)

Narrator

Zawsze i wszędzie Polacy przypominali sobie:

VI

Pamiętaj, będą ludzie smutni, opuszczeni,
niepotrzebni nikomu —
I nikt z nimi słowa nie zamieni,
nie zaprosi do swego domu.
Weź do ręki biały opłatek,
Choćbyś nawet nie miał go z kim dzielić,
i życz szczęścia całemu światu:
niech się wszystkie serca rozweselą...

(Z. Kunstman — W dzień Bożego Narodzenia)

Narrator

W innych krajach zwyczaj dzielenia się opłatkiem nie jest znany.

Do najbardziej typowych i tradycyjnych zestawów ludowych potraw wieczerzy należą: barszcz z buraków, zupa grzybowa, bigos postny, kasza jaglana ze śliwkami suszonymi, groch lub fasola, kluski z makiem, kisiel z owsa, kutia, piernik oraz jabłka i orzechy.

Na Podlasiu bardzo rozpowszechnione są dania rybne.

VII

Z wielkiej kuchni gospodyni
śle delicję za delicją,
sutą ucztę pilnie czyni
uważając na tradycją.
Teraz wisi, ot, na włosku
cnej jejmości słuszna sława
więc jej szczupak po żydowsku
prym jegomość temu dawa!
Zasię potem lin w śmietanie
i karp tłusty w sosie szarym.
Jedz — nie pytaj mości panie,
a zapijaj węgrem starym...

(Or-Ot — Wigilia)

Narrator

Ryby były podstawą wigilijnej wieczerzy w szlacheckich dworach.

VII

A zasiadłszy do stołu godziną zmierzchową
jadł polewkę migdałową,
na drugie zaś danie
szedł szczupak w szafranie,
Dalej okoń, pączki tłuste,
węgorz i liny z kapustą,
karp sadzony z rodzynkami.
Na koniec do chrzanu grzyby
i różne smażone ryby.

Narrator

Jedną z najmłodszych tradycji wigilijnych jest strojenie choinki. Zielone drzewko według symboliki kościelnej miało oznaczać wieczną zieleń, nadzieję nieba; świece na drzewku mają przypominać przyjście na świat Jezusa Chrystusa, ozdoby drzewa — dary łaski bożej. Rozrzucone na drzewku ozdobne łańcuszki miały symbolizować węża kusiciela, jabłka — owoce grzechu. Błyszcząca na czubku gwiazda — ewangeliczną gwiazdę betlejemską.

W Polsce, na Mazurach zwyczaj ubierania choinki przyjął się dopiero w 1910 r. Jest to więc zwyczaj bardzo młody, ale czyż dzisiaj potrafimy wyobrazić sobie święta bez choinki? W różnych regionach Polski drzewku choinkowemu dawano nazwy: „podłaźniczka”, „wiecha”, „sad”, „jeglijka” czy ,jutka”. Choinka miała chronić dom i jego mieszkańców od złych mocy, obezwładniać rzucone uroki.

Choinka — a pod choinką co? Prezenty, prezenty, oczekiwanie wszystkich dzieci.

Jednym z najpiękniejszych zwyczajów bożonarodzeniowych jest śpiewanie kolęd, które są dowodem narodowej jedności.

Kolęda — to pieśń pełna radości, wesela i szczęścia, pełna wdzięku i poufałości, z jaką mówi się o narodzeniu Pana i o Jego Matce.

Pastorałka — Oj, Maluśki (wspólnie śpiewana lub odtwarzana z taśmy).

Narrator

Noc wigilijna — wbrew temu, co mówi kolęda — nie była ani cicha, ani spokojna. Rozlegały się zewsząd wystrzały, wybuchy, strzelano z rusznic, petard, uderzano z wielkim hałasem w garnki, stoły — im głośniej, tym lepiej. Miało to symbolizować wypędzenie z domu dusz, po czym udawano się na Pasterkę, która cieszyła się i cieszy ogromnym powodzeniem. Po drodze młodzi ludzie wróżyli sobie szczęścia w miłości z kołków w płocie. Składano sobie życzenia obsypując gospodarzy zbożem.

VIII

Na szczęście, na zdrowie, na Boże Narodzenie, coby się wom dożyło, mnożyło syśko stworzenie, cobyście mieli telo koników, kielo w płocie kulicków, po sopach krowicek, kielo w lesie jedlicek. W każdym kątku po dziesiątku, a w kiesonce sto tysiącków, byście zdrowi, weseli i byście sie wse mieli, jako w niebie Janieli. Jament.

IX

Piszę ci, synku, list z daleka, z domu...
na szybach śnieżne łyskają się płytki —
Wspominam dawne dni — i po kryjomu
płaczę... Ty, synku, zrozumiesz łzy matki.
Jest już choinka... Wiesz, zaraz u stoła
Siądziem jak dawniej z siostrzyczkami trzema —
A z nami razem i myśl niewesoła,
Że ciebie, synku, wśród nas dzisiaj nie ma.
Ty sam samiutki... W dalekiej gdzieś stronie,
Jak my tam Uczysz mijające chwile.
Jaka Ci gwiazdka dziś wieczór zapłonie.
Kto Ci świąteczną przyładzi wigilię,
Jaką kolędą, Syneczku mój miły,
Rozjaśnisz Twoje godziny tułacze?
Myśmy się dzisiaj za Ciebie modliły
A ja nad listem jeszcze — widzisz — płaczę.
Myśl o nas synku. Wspomnij przy wieczerzy.
W liście mym znajdziesz okruchy opłatka.
Wiem, że nam wrócisz. Ten, co „w żłobie leży”,
Czuwa nad nami... Całuję Cię... Matka.

(Władysław Lewik — List wigilijny od Matki)

Narrator

Niewiele dzisiaj zachowało się z prastarych, rolniczych głównie obyczajów, ale ubierzmy w ten wieczór choinkę, zapalmy świeczki, przykryjmy stół śnieżnym obrusem, wybaczmy nieprzyjaciołom, bądźmy sercem i myślą z bliskimi i pomimo zmęczenia bądźmy w tym dniu dla siebie mili i uśmiechnięci. Kontynuowanie tych tradycji jest największą potrzebą ludzką.

X

Życzymy Wam wszystkim, koleżanki i koledzy, miłych i serdecznych świąt Bożego Narodzenia, wiele pomyślności i radości z upominków, o których marzycie. Nie zapomnijcie również obdarować swych najbliższych. W wigilijnym podarunku dedykujemy Wam wiersz Stanisława Wyspiańskiego:

XI

O Boże! pokutę przebyłem
i długie lata tułacze;
dziś jestem we własnym domu
I krzyż na progu znaczę...
…………………………..
Bożego Narodzenia
ta noc jest dla nas święta.
Niech idą w zapomnienie
niewoli gnuśne pęta.

Daj nam poczucie siły
i Polskę daj nam żywą,
by słowa się spełniły
nad ziemią tą szczęśliwą.

Jest tyle sił w narodzie,
jest tyle mnogo ludzi;
niechże w nie duch twój wstąpi
i śpiące niech pobudzi.

Niech się królestwo stanie
nic krzyża, lecz zbawienia.
O daj nam, Jezu Panie,
twą Polskę objawienia

(Stanisław Wyspiański — Modlitwa Konrada)

(Dzielenie się opłatkiem, wspólne śpiewanie kolęd, gra kolęd na instrumentach w wykonaniu uczestników Kola przeplatana poezją wigilijną):

Bóg się rodzi, moc truchleje;
Pan niebiosów obnażony;
Ogień krzepnie, blask ciemnieje;
Ma granice, Nieskończony.

Wzgardzony — okryty chwałą,
Śmiertelny — Król nad wiekami!...
A Słowo Ciałem się stało
I mieszkało między nami.

Cóż masz, Niebo, nad ziemiany?
Bóg porzucił szczęście swoje,
Wszedł między lud ukochany,
Dzieląc z nim trudy i znoje.

Niemało cierpiał, niemało,
Żeśmy byli winni sami.
A Słowo Ciałem się stało
I mieszkało między nami.

W nędznej szopie urodzony,
Żłób Mu za kolebkę dano!
Cóż jest, czym jest otoczony?
Bydło, pasterze i siano.

Ubodzy! was to spotkało
Witać Go przed bogaczami!
A słowo Ciałem się stało
I mieszkało między nami.

(Franciszek Karpiński — O Narodzeniu Pańskim)

Lulajże, Jezuniu, w biednym polskim kraju,
lulajże Jezuniu od chłodu fioletowy.
Wędrowiec krzyż całuje, na śniegu przystaje,
chłopi na postronku pociągnęli krowę.
Lulajże Jezuniu, oczyść nas od kary.
Idą trzej Królowie, niosą święte dary.
Okna ciche świecą, śniegi białe leżą,
a Ty Go Matulu od chłodu otulaj.
W żłobek nasypali srebro, chleby, złoto
i kadzidła palą, otwierają wrota.
Kościółek na pasterkę woła srebrnym dzwonem,
odłóżcie karabiny, przynieście koronę.
Drzewko zapalone, miód nalany w kuble
Dla Ciebie, Jezuniu świeżo narodzony.
Piórka trzepotały, przyleciały wróble,
przyniosły pszenicy złote nasiona.
– Lulajże, Jezuniu mały, doskonały.
Za wioską, za borem armaty huczały.

(Aleksander Rymkiewicz — Wojenna kolęda)

Ptaki niby dzwoneczki cieszą się kolędą —
Chrystus nam się narodził i nowe dni będą.

Do stajni betlejemskiej aż od brzegów Wisły
Z ptakami smukłe sarny dziwować się przyszły.

Wiewiórka zęby szczerzy i w niebo się patrzy,
Jak dwa gołębie płyną na błękitnej tarczy.

I kwiaty, choć to zima, czas mroźny i cichy,
Niosą mirrę, kadzidło i złote kielichy.

I pawie przyfrunęły z krajów cudzoziemskich,
By swe pióra przyrównać do skrzydeł anielskich

A mały Chrystus smutny w drzwi patrzy i czeka,
By pośród witających zobaczyć człowieka...

(Jerzy Liebert — Pasterka)

ŹRÓDŁA

SZYMANDERSKA H.: Polska Wigilia. Warszawa: 1990

Wincenty POL: Pieśń o domu naszym

Władysław REYMONT: Chłopi (fragment)

Władysław ORKAN: Na gody

OR-OT: Wigilia

ILNICKA M.: Opłatek wigilijny

KUNSTSMAN Z.: Dzień Bożego Narodzenia

Władysław LEWIK: List wigilijny od Matki.

Stanisław WYSPIAŃSKI: Modlitwa Konrada

Każdej nocy każdego dnia. Antologia polskiej liryki religijnej. Warszawa: 1988

Franciszek KARPIŃSKI: O Narodzeniu Pańskim.

Jerzy LIEBERT : Pasterka

Aleksander RYMKIEWICZ: Wojenna kolęda.

Kolędy z płyt i taśm magnetofonowych.

Co w numerze?