UWAGI WSTĘPNE

Zasadniczy problem ortograficzny polega na stosunku pisma do mowy w danym języku. Nauczaniu ortografii dotychczas poświęcono wiele prac o charakterze merytorycznym i metodycznym, których autorami są zarówno pracownicy naukowi, jak i doświadczeni nauczyciele praktycy, m.in.: M. Froelichowa[1], J. Ledóchowska[2], J. Malendowicz[3], E. Polański[4], W. Gawdzik[5], Z. Jakubowska[6], M. Jaworski[7], J. Kram[8], J. Pasierbiński[9], W. Lipowski[10], J. Tokarski[11], M. Wójcik[12], M. Staszowa[13], I. Kiken[14], F. Nowak[15].

Wszyscy zajmujący się nauczaniem ortografii z naciskiem podkreślają znaczenie słownika ortograficznego jako podstawowej pomocy dydaktycznej w doskonaleniu pisanego języka uczniów.

Współczesna dydaktyka języka polskiego w zakresie kształcenia języka pisanego zaleca w maksymalnym stopniu integrowanie ortografii z innymi działami nauki o języku, jak fleksja czy słowotwórstwo, z ćwiczeniami słownikowo-frazeologicznymi i syntaktycznymi. W związku z tym nauczyciele stosują na zajęciach lekcyjnych i w pracach domowych różne ćwiczenia: ortograficzne, ortograficzno-słownikowe, ortograficzno-gramatyczne, ortograficzno-gramatyczno-słownikowe, ortograficzno-fonetyczne, ortograficzno-fleksyjne, ortograficzno-słowotwórcze, ortograficzno-składniowe[16].

Programy nauczania początkowego od wiciu lat polecają zapoznanie uczniów z alfabetycznym układem słownika ortograficznego oraz korzystanie z niego w klasie III[17] pod kierunkiem nauczyciela. Program nauczania języka polskiego klas IV-VIII uwzględnia systematyczne posługiwanie się słownikiem ortograficznym[18].

Spośród istniejących słowników ortograficznych w codziennej praktyce szkolnej są wykorzystywane głównie dwa: Słowniczek ortograficzny z zasadami pisowni[19] w klasach młodszych oraz Zasady pisowni polskiej i interpunkcji ze słownikiem ortograficznym[20] w klasach starszych szkoły podstawowej i w szkołach ponadpodstawowych. Na tym poziomie nauki szkolnej możemy z powodzeniem stosować trzeci, najobszerniejszy pod względem haseł Słownik ortograficzny języka polskiego wraz z zasadami pisowni i interpunkcji[21],a także Kieszonkowy słowniczek ortograficzny[22].

Metodyka nauczania ortografii zakłada, że w szkole podstawowej uczniowie winni się nauczyć sprawnie posługiwać słownikiem ortograficznym przeznaczonym do ogólnego użytku. Wykształcenie owej sprawności wymaga dłuższego okresu pracy z tym słownikiem ze strony ucznia i nauczyciela.

Jednym z podstawowych zadań w pracy polonistycznej jest wdrażanie uczniów do stałego korzystania ze słowników ortograficznych, gdy tylko zrodzi się niepewność co do poprawności napisania jakiegoś wyrazu. Dostateczne wykształcenie nawyku sięgania po słownik w każdej wątpliwej sytuacji zmierza do zapobiegania błędom, utrwalania poznawanych zasad pisowni oraz kształtowania krytycznego stosunku uczniów do własnych umiejętności.

Pracę ze słownikiem rozpoczynamy od zapoznania dzieci z jego budową, objaśnieniami skrótów i symboli oraz uświadomienia im faktu, że słownik ten podaje wyrazy w formie podstawowej. Należycie opanowana sprawność posługiwania się słownikiem ortograficznym jest wynikiem systematycznie organizowanych różnorodnych ćwiczeń ortograficznych, ortograficzno-gramatycznych i ortograficzno-słownikowych w ciągu kilkuletniej nauki szkolnej.

W pracy z zastosowaniem słownika ortograficznego I. Tabakowska proponuje:

kilkuminutowe ćwiczenia w wyszukiwaniu podawanych przez polonistę wyrazów związanych z tematem lekcji;
wyszukiwanie w słowniku wyrazów związanych z określoną regułą ortograficzną, np. h, rz, pisownią przedrostków itp.;
wyszukiwanie w słowniku nazw własnych z pisownią h bądź inną literą;
wypisywanie wyrazów odnoszących się do życia harcerskiego, pisanych przez h (np. harcerz, druh itp.);
wyszukiwanie nazw czynności z rz, : sprzątać, krzątać się i wiele innych[23].

Ćwiczenia ortograficzne można również organizować w ten sposób, że uczniowie po zapoznaniu się z daną zasadą ilustrowaną przykładami będą dobierać z pamięci jeszcze inne wyrazy oparte na tej regule i sprawdzać ich pisownię w słowniku.

Efektywność ćwiczeń ortograficznych, optymalna ich intensyfikacja zależeć zatem będzie od właściwej organizacji pracy oraz związanego z nią dostatecznego wyposażenia uczniów w słowniki.

Poniżej proponuję kilka form stosowania słownika ortograficznego w procesie nauczania w szkole podstawowej.

Nauczanie ortografii i interpunkcji w szkole średniej rozważa w swej książce J. Kram[24]. Poza ogólnymi uwagami na temat zagadnień ortograficznych, autor prezentuje osobiste doświadczenia w tym zakresie. Materiał ortograficzny wiąże z nauczaną w szkole literaturą oraz z innymi działami języka polskiego jako przedmiotu nauki szkolnej. Na szczególną uwagę zasługuje zbiór tekstów, które obejmują ćwiczenia i sprawdziany.

Należy podkreślić, że różnorodność stosowanych ćwiczeń ortograficznych, korelowanych z gramatycznymi i słownikowymi, mobilizuje uczniów do stałego wysiłku nad pogłębianiem wiadomości o zasadach i regułach ortograficznych, do świadomego własnego doskonalenia pisowni języka ojczystego, wyrobienia trwałych nawyków ortograficznych, do automatyzacji pisma.

Klasa IV. Zapoznajemy się ze „Słownikiem ortograficznym”

CELE: Zapoznanie z budową słownika ortograficznego. Wdrażanie uczniów do poprawnego posługiwania się nim. Wyrabianie nawyku poprawnego pisania.

POMOCE: egzemplarz słownika ortograficznego na każdym stoliku.

TOK LEKCJI:

Lekcję można rozpocząć od analizy, pod względem ortograficznym, ostatnio wykonanej pracy przez uczniów (np. dyktando, opowiadanie itp.). Wspólnie zastanawiamy się, gdzie szukać rozwiązania tego typu wątpliwości. Uczniowie odpowiedzą, że pomoże im w tym słownik ortograficzny.
Rozdanie słowników, zapisanie tematu lekcji i omówienie jej celów.
Zapoznajemy uczniów z układem i zawartością słownika oraz sposobami korzystania z niego. W tym miejscu konieczne jest sprawdzenie opanowania przez dzieci alfabetu, gdyż od jego znajomości i praktycznego wykorzystania zależeć będzie umiejętność posługiwania się słownikiem.

W tym celu można przeprowadzić ćwiczenia w rodzaju:

napisać kilka wyrazów (rzeczowników) na tablicy i ułożyć je alfabetycznie;
napisać kilka liter na tablicy i polecić uczniom dopisanie do nich litery poprzedzającej i następnej;
zamiast odtwarzania alfabetu podać wyrazy rozpoczynające się od kolejnych jego liter, np.:

a — antena

b — babcia

c — cukierek

d — dach itp.

zapisać na tablicy w dwóch kolumnach kilka imion dziewcząt i chłopców. Zadaniem dzieci będzie ułożyć imiona według alfabetu.
Po wykonaniu tych ćwiczeń przystąpić do omawiania budowy słownika. Dzieci stwierdzą, że składa się on z dwóch części. Część pierwsza określa zasady pisowni wyrazów i interpunkcji, natomiast druga właściwy słownik ortograficzny. W Słowniczku ortograficznym przepisy gramatyczne i ortograficzne stanowią drugą część dzieła. Zwracamy przy tym uwagę na układ haseł według kolejności pierwszych liter, a także kolejności następnych liter wyrazu. Przed bezpośrednim przystąpieniem do pracy ze słownikiem należy zapoznać jeszcze uczniów ze znakami, skrótami, jakie znajdują się w pierwszej części słownika, gdyż bez ich znajomości korzystanie ze słownika jest utrudnione.

Wyjaśniamy zatem, że:

ukośna kreska oznacza, w którym miejscu można wyraz podzielić;
skrót a oznacza albo;
formy wyrazu używane rzadko są ujęte w nawias;
formy liczby mnogiej zostały umieszczone po średniku itp.
Następnie przechodzimy do ćwiczeń praktycznych ze słownikami:

— Który wyraz: orać czy oręż jest wcześniej umieszczony w słowniku?

— Kto najszybciej odnajdzie wyraz trzeba i wskaże, przed jakim wyrazem i po jakim wyrazie jest on umieszczony?

— Między jakimi wyrazami występuje w słowniku wyraz miód!

— Sprawdźcie w słowniku ortograficznym pisownię podanych wyrazów: dróżka, nóżka, ścieżka, wstążka i ułóżcie je w porządku alfabetycznym.

— W jakiej kolejności powinny być zapisane następujące nazwiska: Michnowicz, Miechowicz, Muchewicz, Makarewicz, Mickiewicz, Mincewicz, Mackiewicz?

— Otwórz słownik na literze h i powiedz, w którą stronę będziesz przerzucał kartki, szukając wyrazu chór.

— Wybierz ze słownika po trzy rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki z literą ó i ułóż je alfabetycznie.

— Pod jakimi literami w słowniku znajdziesz wyrazy: rzepa, chrzan, szczeniak, dzieci!

— Odszukaj podane niżej wyrazy i uzasadnij ich pisownię: wróg, pszenica, marynarz, róża.

— Znajdź w słowniku wyrazy: uczennica, willa, lekki i powiedz, po co umieszczony jest znak dzielący te wyrazy.

Na zakończenie lekcji sporządzimy krótką notatkę: „Słownik ortograficzny jest to zbiór wyrazów, w których występują jakieś wątpliwości ortograficzne”.
Zadanie domowe:

— Wypisz ze słownika ortograficznego po 5 rzeczowników zaczynających się literą ż i rz.

— Napisz 3 imiona męskie i 3 żeńskie zaczynające się na literę H.

Klasa V. Korzystamy ze słownika ortograficznego

CELE: Pogłębienie wiedzy uczniów o układzie i zawartości słownika. Kształcenie umiejętności sprawnego posługiwania się nim. Wyrabianie nawyku poprawnego i estetycznego pisania.

POMOCE: egzemplarze słownika ortograficznego na każdym stoliku.

TOK LEKCJI:

Sprawdzenie metodą ćwiczeniową dotychczasowych wiadomości uczniów o słowniku ortograficznym, który jest zbiorem wyrazów zawierających jakiś problem ortograficzny. W tym celu należy:

przypomnieć budowę słownika:

słownik właściwy,
prawidła pisowni polskiej;

wyjaśnić sposób korzystania z prawideł;

pokazać i wyjaśnić sposób zapisu wyrazów;

wytłumaczyć znaczenie skrótów i znaków (mięk/ki, man/na, jedno/głośnie, jawor,-u, kapiszon,-u, a. -a).

Przed wykonaniem poleconych prac winniśmy powtórzyć kolejność liter alfabetu i podkreślić, że znajomość abecadła jest rzeczą konieczną, ponieważ we wszystkich słownikach, nie tylko ortograficznych, wyrazy (hasła) ułożone są według alfabetu. Do tego celu mogą posłużyć następujące ćwiczenia:

Uczniowie wymieniają spontanicznie kolejne litery alfabetu. Ćwiczenie powinno przebiegać sprawnie, błyskawicznie. Można je powtórzyć kilka razy.

Pytamy następnie, która litera jest między literą C a D, między literą X a U, między literą 5 a T, między literą W a Z itp.

Dziewczynki wpisują imiona kolejno siedzących chłopców i układają alfabetycznie. To samo czynią chłopcy. Można też polecić wypisywanie imion w kierunku odwrotnym, tzn. od litery Z. Należy przy tym zwrócić uwagę na pisownię takich imion jak: Józef, Jerzy, Krzysztof itp. W przypadku pojawienia się błędu ortograficznego odwołujemy się do słownika, by sprawdzić pisownię tego wyrazu.

Następnie dzielimy klasę na kilka zespołów. Każdy uczeń w zespole powinien mieć słowniczek ortograficzny. Otrzymane polecenie wykonują uczniowie samodzielnie w grupie, ale mogą też porozumiewać się między sobą i wzajemnie sobie pomagać. Oto przydzielone zespołom zadania:

Sprawdź w słowniku ortograficznym, czy są w nim wyrazy zaczynające się od ą, ę, ń, ó, y, ź.

Sprawdź, jak się pisze: „na oścież”, na roścież” czy ,,na rozcież”. Jakie litery wstawisz w wyrazach: wa.ać się, przy.eczenie, dw.ch, arm. (i czy n), ro. trzaskać, zagry. (źć czy ść). Sprawdź to w słowniku. Podaj wyrazy, w których ó występuje na początku.

Przejrzyj słownik ortograficzny, przeczytaj dokładnie spis treści i powiedz, jakich informacji można szukać w pierwszej i drugiej jego części. Sprawdź w słowniku ortograficznym pisownię podanych wyrazów i uzupełnij je: r, czw.rka, .eka, b.oza, .otel, bo.ater, .mura, m.r .

Korzystając z zasad pisowni, uzasadnij, że poprawna jest pisownia wyrazów: opiekun, pakunek, piastunka, maluje.

Dopisz wyrazy zdrobniałe od podanych niżej i sprawdź ich pisownię: krótki — młody — miły — duży — fartuch — leniuch — starzec — palec

Przeczytaj rozdziały: „Jak znaleźć właściwy wyraz” oraz „Objaśnienie znaków”. Czego się z nich dowiedziałeś?

Podaj odpowiednią regułę ortograficzną dla każdego wyrazu. Uzasadnij pisownię ó i u w wyrazach: zbiórka, Nowakówna, wędruje, otóż, świerków, opiekunka, leśniczówka, gatunek, siódmy, mórz, ówczesny, malutki, warunek, rysunek.

Przepisz podane niżej związki wyrazowe, uzupełniając brakujące litery ż, rz lub sz i sprawdź w słowniczku ortograficznym, czy napisałeś je poprawnie:

wa.ywny ogród czerwona ja.ębina wie.bowe gałązki doj.ałe zbo.e du.y o.ech lep.y obiad ciekawa ksią.ka bogat.y człowiek dobry .art fut.any kolnie.

Pod jakim wyrazem lub w której części słownika ortograficznego będziesz szukał wyjaśnienia pisowni niżej podanych form wyrazów:

w murze, na morzu, nóżkami, gniótł, mierzymy.

Przeczytaj w zasadach pisowni, jak się pisze tytuły książek. Uzasadnij poprawność pisowni niżej podanych tytułów:

A.A. Milne: „Chatka Puchatka”, H.Ch. Andersen: „Księżniczka na ziarnku grochu”.

Napisz cztery tytuły książek z własnej biblioteki. Uzupełnij brakujące litery h lub ch. Sprawdź pisownię tych wyrazów w słowniku ortograficznym: bo.aterski żołnierzy świąteczna .oinka szla.etny człowiek .ymn narodowy znany .istoryk .odowca .ryzantem

Odszukaj w słowniku ortograficznym wyrazy: lasso, dziennik, dziewięćdziesiąt, podbiegunowy, zegarmistrz. Powiedz, o czym powiadamia znak dzielący te wyrazy.

W której części słownika znajdziesz wyjaśnienie, jakie wyrazy pisze się wielką literą?

Sprawdź w słowniku ortograficznym pisownię podanych niżej wyrazów. Uzupełnij brakujące w nich litery i przepisz te wyrazy w porządku alfabetycznym:

obej.eć, podk.wka, .aftować, wie.cho- lek, pa.yć, m.awka, k.talt, ja.mo .

Od podanych przymiotników utwórz stopień wyższy i najwyższy oraz dopisz przeczenie nie. Skorzystaj z informacji zawartych w słowniku i powiedz, jaka zasada pisowni tu obowiązuje:

dobry twardy bogaty

brzydki krótki duży

Sprawdź w słowniku pisownię odczytanych wyrazów. Ułóż je według alfabetu:

służy do wkręcania — ...u...

pracowity owad — ...ó...

mała droga — ...ż...

służy do zawiązywania butów — ...ó...

nieurodzajne ziemie —………….i

Wyrazy: ujrzał, kronikarz, talerz, trzask, korytarz, kołnierz, krzew, spichlerz, morze, brzoza, brzeg, drzwi, rzeka, rzepa, pokrzywa, grzanka, gorzki, wrzos, porzeczka, przepiórka z grupy Sprawdź je w słowniku.
Sprawdzenie wykonanej pracy w zespołach i jej ocena. Zorientowanie się, w jakim stopniu zostały opanowane ćwiczone sprawności.
Utrwalenie wiadomości dzieci o zawartości słownika ortograficznego.
Zachęcenie uczniów do częstego korzystania ze słownika w szkole i w domu.
Jako pracę domową możemy polecić wykonanie kilku ćwiczeń ortograficznych związanych z materiałem lekcyjnym.

W zależności od poziomu klasy można zmniejszyć ilość zadań w niektórych grupach.

Klasa VII. Doskonalimy naszą pracę ze słownikiem ortograficznym

CELE: Kształcenie umiejętności sprawnego posługiwania się słownikiem. Wyrabianie nawyku poprawnego pisania. Rozwijanie kultury językowej.

TOK LEKCJI:

Przypomnienie alfabetu. Można to uczynić w formie urozmaiconej.
Podział klas na grupy. Każdy uczeń jest wyposażony w słownik ortograficzny. Zespoły otrzymują kartki z poleceniami.

Przeczytaj w słowniku ortograficznym zasady dotyczące pisowni wyrazów z Wypisz, jakie mogą być wyjątki, i ułóż zdanie z tymi wyrazami.

— Jakie litery wstawisz w wyrazach:

k.ywe d.ewko, galą.ka b..zki, pr.ba ch.ru, fili.anka .erbaty, b.eg .eki, wie.cholek g.rski. Sprawdź to w słowniku.

— Podaj wyrazy, w których ó występuje na początku.

Korzystając ze spisu treści powiedz, jakich informacji możesz szukać w pierwszej i drugiej części tego słownika.

— Wypisz ze słownika nazwy zwierząt i ptaków zawierające rz.

— Dopisz wyrazy zdrobniałe do podanych niżej i sprawdź ich pisownię w słowniku:

noga — serce — mózg — mucha — droga — słowo — róg — wstęga —

Zapoznaj się z rozdziałami: „Układ alfabetyczny wyrazów”, „Jak znaleźć właściwy wyraz?”. Czego się z nich dowiedziałeś?

— Wypisz wyrazy „hałaśliwe”, zaczynające się literą h {halo!, hałas, harmider, hasać, hop, huk, hulać, hurmem).

— Wypisz brakujące wyrazy do niżej podanego tekstu i powiedz, jakimi są częściami mowy:

... wielu zabawek Józek wybrał samochodzik. Sprzątnął go ... nosa Jankowi. Postawił go w pokoju ... swego łóżka i ciągle patrzył ... okularów na niego.

Przeczytaj w zasadach pisowni, jak się pisze przeczenie nie z imiesłowami przymiotnikowymi. Dobierz odpowiednie imiesłowy do podanych rzeczowników, zastępując wyrazy znajdujące się w nawiasach: książka (której nie przeczytałeś), zeszyt (w którym nic nie pisałeś), robotnik (bez kwalifikacji), uczeń (który nie otrzymał oceny za półrocze).

— Wypisz nazwy geograficzne zaczynające się na literę H.

— Przepisz podane związki wyrazowe, uzupełniając brakujące w nich litery. Sprawdź w słowniku ortograficznym, czy napisałeś je poprawnie: fili.anka .erbaty, doj.ałe zbo.e powie.chnia mo.a, d..y o.ech odwa.ny .arce., p.enny .lęb

Do podanych wyrazów dopisz wyrazy bliskoznaczne obcego pochodzenia. Przeczytaj wiadomości zawarte w paragrafie 5. Co powiesz o pisowni tych wyrazów? radość (entuzjazm) sprawozdanie – (kontrola)

zebranie — (konferencja) pokazywać – (demonstrować)

pobory — (pensja) świadectwo — (dokument)

— Wypisz imiona męskie i żeńskie z literami rz.

— Przeczytaj w zasadach pisowni, jak się pisze tytuły książek i czasopism. Uzupełnij wielką lub małą literą podane tytuły:

„.rybuna .udu”, „.owa .ieś”, „.ookoła .wiata”, „.atka .uchatka”, „.ustyni i w .uszczy”, „.asza .kapa”.

Przeczytaj w „Słowniku ortograficznym” paragraf „Skróty pojedynczych wyrazów” i powiedz, kiedy stawiamy kropkę po skrócie. Do niżej wymienionych skrótów dopisz kropkę tam, gdzie potrzeba:

ob, kg, mm, gm, mgr, inż, nr, dr, gr, np, pt, itp, godz, r, s.

— Wybierz 7 przykładów przyimków złożonych i uzasadnij pisownię z i s, korzystając z przepisów ortograficznych i gramatycznych.

— Uporządkuj według alfabetu wyrazy: rzeka, rzepa, rzodkiew, rzut, rzemień, rząd, rzecz, rzadka, rzęsa, rzemiosło. Sprawdź, pod jaką literą w słowniku znajdziesz te wyrazy.

Sprawozdanie z pracy w zespołach. Ocena wykonanych poleceń. Dostateczne przekonanie uczniów o konieczności korzystania ze słownika przy najmniejszej wątpliwości ortograficznej.
Praca domowa: Wyszukaj w słowniku ortograficznym 10 wyrazów dotyczących reguły pisowni rz po spółgłoskach.

[1] Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV-VIII. Warszawa 1985; Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy VI-VIII. Warszawa 1990.

[2] M. Froelichowa, J. Ledóchowska: Metodyka nauczania ortografii w szkole ogólnokształcącej. Warszawa 1961.

[3] J. Malendowicz, K. Wajda: Ćwiczenia ortograficzne w klasach V-VIII szkoły podstawowej. Warszawa 1971.

[4] E. Polański: Badania nad ortografią uczniów. Katowice 1973. Tegoż: Dydaktyka ortografii i interpunkcji. Warszawa 1987.

[5] W. Gawdzik: Ortografia na wesoło. Warszawa 1971.

[6] Z. Jakubowska: O właściwe miejsce nauczania ortografii na lekcjach języka ojczystego. „Polonistyka” 1964, nr 4.

[7] M. Jaworski: Metodyka nauki o języku polskim. Warszawa 1978, s. 236-252. Tegoż: Język polski. Gramatyka i ortografia. Podręcznik dla klasy siódmej szkoły podstawowej. Warszawa 1984.

[8] J. Kram: Nauczanie ortografii i interpunkcji iv szkole średniej. Warszawa 1974.

[9] T. Pasierbiński, J. Starościak: Nauczanie ortografii. Próby, doświadczenia i wskazówki metodyczne. Warszawa 1971.

[10] W. Lipowski, W. Szczygieł: Nauczanie gramatyki i ortografii iv klasach V-VII. Warszawa 1962.

[11] J. Tokarski: Traktat o ortografii polskiej. Warszawa 1978.

[12] J. W ó j c i k: Nauka ortografii i interpunkcji. Wiadomości i ćwiczenia klas IV-VI. Warszawa 1986.

[13] J. Wójcik, M. Staszowa: Zbiór ćwiczeń ortograficznych dla uczniów klas V-VII. Warszawa 1984.

[14] I. Kiken: Badania eksperymentalne nad ortografią. Warszawa 1935.

[15] F. Nowak: Ortogramy języka polskiego dla klas IV- VIII szkoły podstawowej. Bydgoszcz 1989.

[16] Kształcenie sprawności ortograficznej uczniów szkoły podstawowej. Praca zbiorowa pod redakcją H. Petczar i T. Zawarizkiego. Rzeszów 1990.

[17] Program nauczania początkowego. Klasy I-III. Warszawa 1984; Program nauczania początkowego. Klasy I-III. Warszawa 1992.

[18] Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV-VIII. Warszawa 1985; Program szkoły podstawowej. Język polski. Klasy IV-VIII. Warszawa 1990.

[19] S. Jodłowski, W. Taszycki: Słowniczek ortograficzny z zasadami pisowni. Warszawa 1984.

[20] S. Jodłowski, W. Taszycki: Zasady pisowni polskiej i interpunkcji ze słownikiem ortograficznym. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986.

[21] M.Szymczak: Słownik ortograficzny języka polskiego wraz z zasadami pisowni i interpunkcji. Warszawa 1982.

[22] W. Pisarek: Kieszonkowy słowniczek ortograficzny. Warszawa 1987.

[23] I. Tabakowska: Słowniki w pracy nauczyciela-polonisty, w: „Z pomocą poloniście”. Katowice 1965, s. 68-72.

[24] J. Kram: Nauczanie ortografii i interpunkcji w szkole średniej. Warszawa 1974.

Co w numerze?