Polskie słowniki etymologiczne

Etymologia stanowi ważny i trudny dział językoznawstwa zajmujący się badaniem pochodzenia wyrazów i ich pierwotnych znaczeń. Złożony wyraz greckiego pochodzenia „etymologia” wywodzi się z dwóch słów: etymon – prawda, istota, znaczenie oraz logos = słowo, nauka. Etymologia oznacza zatem pochodzenie wyrazów, podając ich źródłosłów. Zadaniem etymologii, jako jednej z dziedzin lingwistyki, jest ustalenie pochodzenia, czasu i sposobów powstawania wyrazów, podawanie uzasadnienia ich pierwotnej budowy głoskowej, słowotwórczej i najstarszego znaczenia oraz wskazywanie kolejnych zmian znaczeniowych objaśnionych różnymi czynnikami, które kształtowały historyczny byt danej społeczności.

Autorem pierwszego polskiego słownika etymologicznego jest Aleksander Bruckner, wybitny erudyta, filolog mający głęboką wiedzę z zakresu kultury narodu polskiego i jego języka. Owocem jego długoletniej żarliwości badawczej są dwa imponujące dzieła: Dzieje języka polskiego i Dzieje kultury polskiej, w których na podstawie prześledzonych setek zabytków staropolskich usiłował odtworzyć drogi historycznego rozwoju języka, piśmiennictwa i wpływów obcych. Materiału do słownika etymologicznego dostarczyły mu dwie wspomniane publikacje oraz niezliczone studia wyrazowe. Zwięzłej charakterystyki swego dzieła dokonał autor w przedmowie do Słownika, w której pisał: „Książka winna mówić sama za siebie; mimo to nadmienię, że skąpiłem słów, że unikałem wszelkiej uczoności, tj. przytaczania źródeł, polemiki, że starałem się o to, aby mnie każdy czytelnik, tj. nie tylko zawodowiec zrozumiał (...) Uważam tę książkę za rodzaj poradnika językowego, niech się nią bawi nie tylko filolog-polonista, lecz historyk i literat i kogo język zajmuje; taka była jej myśl przewodnia”[1].

Mimo słusznych, uzasadnionych uwag krytycznych wypowiedzianych przez językoznawców i leksykografów przyznać trzeba, że Słownik etymologiczny języka polskiego Brucknera stanowi do dziś bogate źródło wiadomości o archaizmach i neologizmach, o wyrazach zapożyczonych i o wpływie języka polskiego na inne języki. Jest to dotychczas jedyny polski słownik etymologiczny i najlepszy słownik etymologiczny jednego ze słowiańskich języków. Zawiera ponadto 26 artykułów o charakterze krótkich monograficznych rozprawek, szkiców z historii słownictwa z wielu dziedzin, jak: zwyczaje ludowe, myślistwo, zbroja, pieniądz, kalendarz itp.

W porównaniu z dziełem leksykograficznym Brucknera o wiele doskonalszy metodologicznie i bogatszy materiałowo jest, oparty na nowoczesnych metodach badawczych, „Słownik etymologiczny języka polskiego” Franciszka Sławskiego, który wychodzi zeszytami od roku 1952. Dotychczas ukazało się pięć tomów: T.1.1952-1956; T.II.1958-1965; T. III. 1966-1969; T. 1V.1970-1974; T.V. w zeszytach. Objaśnia on przede wszystkim prasłowa, tj. wyrazy pochodzenia prasłowiańskiego, spotykane w innych językach słowiańskich, często ogólnosłowiańskie, uwzględniające głównie hasła, które są znane w dzisiejszej polszczyźnie[2]. Jak autor określa w uwagach wstępnych, zadaniem Słownika jest danie pełnego przeglądu podstawowych wyrazów ogólnosłowiańskich we współczesnym języku polskim. Z wyrazów obcych została uwzględniona tylko najstarsza warstwa, która w przeciętnej świadomości językowej często już dziś nie uchodzi za pożyczki. Autor korzysta z najnowszych zdobyczy językoznawstwa, wprowadza literaturę przedmiotu, uwzględnia również geografię językową. Wyjaśnia, które etymologie są pewne, a które tylko przypuszczalne. Stara się ponadto ustalić, kiedy dany wyraz został zapisany po raz pierwszy. Zestawia jego odpowiedniki w innych językach słowiańskich i indoeuropejskich z uwzględnieniem odmiennych znaczeń[3]. Każde hasło jest opracowane bardzo starannie. Słownik etymologiczny języka polskiego F. Sławskiego, stanowiący próbę syntezy etymologicznej współczesnego polskiego zasobu leksykalnego, niewspółmiernie wzbogaci polską leksykografię i stanie się jej trwałym dorobkiem. Gdyby nauczyciel języka polskiego miał możliwość korzystania w szkole równocześnie z obydwu polskich słowników etymologicznych, z pewnością sięgnie w pierwszej kolejności po dzieło wielotomowe F. Sławskiego, które – choć nie jest jeszcze ukończone – bezwzględnie stanowi o wiele bogatsze, doskonalsze źródło informacji językowych. Wartość dodatkową ma uwzględniona w nim dialektologia.

W pracy polonistycznej nauczyciele mogą również sporadycznie stosować, zwłaszcza na poziomie licealnym, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL S. Rosponda, wybitne polskie dzieło toponomastyczne[4].

Stosowanie słownika etymologicznego w procesie lekcyjnym

Korzystanie ucznia ze słownika etymologicznego należy do nieco trudniejszych zadań w porównaniu z posługiwaniem się innymi publikacjami typu słownikowego. Z tego względu, między innymi, program języka polskiego poleca wprowadzenie i stosowanie słownika etymologicznego dopiero w klasie II liceum ogólnokształcącego pod kierunkiem nauczyciela[5], natomiast najnowszy program już w klasie I[6]. Wydaje się, że w niektórych przypadkach można by odesłać doń uczniów najstarszej klasy szkoły podstawowej.

Praca ze słownikiem etymologicznym, podobnie jak z każdą inną pomocą naukową tego typu, rozpoczyna się od zapoznania z jego ogólną budową, zawartością treściową, uwagami informacyjnymi, systemem symboli i skrótów. Szczegółowa analiza trafnie wybranych ze słownika haseł pozwoli uczniom najogólniej zorientować się, jakie informacje zawierają artykuły hasłowe, a w związku z tym – kiedy i czego w nim szukać. Wykorzystanie tego typu dzieła leksykograficznego może się odbywać co pewien czas w procesie lekcyjnym poświęconym analizie materiału literackiego doby staropolskiej, głównie zawartego w nim słownictwa oraz struktur gramatycznych. Podstawowym zadaniem dydaktycznym jest objaśnienie znaczeń badanych wyrazów i podanie źródła ich pochodzenia. Może się to odnosić zarówno da słownictwa rodzimego, jak i obcego, już spolszczonego i w zasadzie utrwalonego na stałe w ogólnopolskim systemie leksykalnym.

Jak się okazuje, w praktyce szkolnej wiele napotykanych słów w analizowanym materiale nauczania nastręcza uczniom trudności natury semantycznej i etymologicznej, niekiedy z powodu zatartej motywacji (zjawisko leksykalizacji językowej). W takich przypadkach słownik etymologiczny okaże się bardzo przydatny. Wielokrotne jego stosowanie, nawet przez kilka minut na lekcji, pozwoli na dokładniejsze poznanie, a w konsekwencji prowadzi do wyrobienia nawyku korzystania zeń w sposób metodycznie właściwy.

Konieczność użycia słownika etymologicznego w procesie dydaktyczno-wychowawczym przez nauczyciela i ucznia szczególnie uwidacznia się podczas opracowywania takich zagadnień programu, jak: realne i etymologiczne znaczenie wyrazów, wyrazy zapożyczone, pożyczki obce a zagadnienie czystości języka czy wreszcie pokrewieństwo języków słowiańskich. Słownik ten stanowi cenną pomoc przy wyszukiwaniu źródłosłowu i objaśnianiu nazw dotyczących wielu dziedzin życia, jak np.: gospodarki, organizacji administracji, budownictwa, osadnictwa, rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła, wojskowości, sportu, techniki, muzyki. obyczajów, kultury materialnej i duchowej narodu. Odnajdziemy w nim także szereg nazw własnych: osobowych i geograficznych, jak np.: Bolesław, Hiacynt, Jadwiga, Jan, Katarzyna, Lech, Małgorzata, Wacław, Bochnia, Gopło, Grecja, Litwa, Kraków, Krym, Moskwa, Noteć, Pabianice, Podlasie, Tatry. Jeżeli nauczyciel języka polskiego na lekcji dysponuje tylko jednym egzemplarzem słownika etymologicznego, wówczas możliwości współpracy z nim są ograniczone, a jej efekty niedostateczne. W takiej sytuacji tok metodycznego postępowania polega najczęściej na odczytywaniu artykułów hasłowych przez nauczyciela lub wyznaczonego ucznia, powtórzeniu definicji objaśniającej znaczenie i podającej pochodzenie poszukiwanych wyrazów, a następnie na zanotowaniu jej w zeszytach w skłóconej postaci.

W toku ćwiczeń leksykograficznych z tą pomocą nauczyciele mogą równocześnie wykorzystywać słowniki wyrazów obcych, by porównywać definiowane wyrazy hasłowe występujące w obu źródłach naukowych i sposób ujmowania przez nie zawartości treściowej. Okaże się bowiem, że niektórych wyrazów o obcym pochodzeniu nie znajdziemy w słowniku wyrazów obcych, ponieważ należą do dawnych zapożyczeń, które uległy spolszczeniu, całkowitej asymilacji, czyli na dobre zadomowiły się w naszym języku, przystosowując się do jego systemu fonetycznego i morfologicznego. Takich słów już nie uwzględnia słownik wyrazów obcych, ponieważ nie wyczuwa się ich obcości we współczesnym poczuciu językowym. Tego rodzaju pedagogiczne działanie prowadzone pod kontrolą nauczyciela wzbogaca wiedzę językową uczniów, wykazuje podobieństwa i różnice ujęć treści logicznej w hasłach, rozwija myślenie językowe uczniów oraz kształci ich badawczą postawę, doskonaląc zarazem umiejętność szybkiego posługiwania się słownikiem.

Posiadanie odpowiedniej ilości egzemplarzy słownika etymologicznego uczyni pracę na lekcji bardziej atrakcyjną, zmobilizuje szersze grono uczniów do aktywniejszego udziału w zajęciach. Wówczas polonista może organizować pracę w grupach, którym przydziela zadania polegające na wyszukiwaniu w słowniku wskazanych wyrazów i wynotowaniu o nich najważniejszych wiadomości, jakie zawierają artykuły hasłowe. Przedmiotem analizy mogą być np. wyrazy wybrane przez nauczyciela z tekstów lektury szkolnej, podręczników lub czasopism młodzieżowych, niekiedy znane uczniom przynajmniej z brzmienia, lecz bez głębszego rozumienia ich sensu.

Po upływie wyznaczonego czasu na wykonanie poleceń każdy zespól uczniowski odczytuje kolejno objaśnienia semantyczne, podaje pochodzenie wyrazów ujmowanych przez słowniki na tle porównawczym z innymi językami (przede wszystkim słowiańskimi). Odczytane i objaśnione hasła z reguły zapisujemy na tablicy i w zeszytach.

klasa II LO. Propozycja zajęć: Struktura i zawartość treściowa słownika etymologicznego języka polskiego

Cele dydaktyczne: Zapoznanie uczniów z ogólną budową słownika oraz strukturą artykułów hasłowych. Ukazywanie bogactwa języka odzwierciedlającego historię narodu. Rozbudzanie zainteresowań językoznawczych. Wdrażanie do posługiwania się tą pomocą dydaktyczną.

Pomoce naukowe: Słownik etymologiczny języka polskiego A. Brücknera, Słownik etymologiczny języka polskiego F. Sławskiego, Słownik wyrazów obcych pod red. J. Tokarskiego.

Metoda: ćwiczeniowa, indukcyjna, dedukcyjna, nauczanie zróżnicowane.

Tok lekcji:

Uwagi wstępne. Nawiązanie do podstawowych pojęć leksykograficznych. Krótka wzmianka o słownikach etymologicznych. Podanie tematu lekcji, uświadomienie jej celów i omówienie form pracy na zajęciach (nauczanie polimetodyczne). Ćwiczenia indywidualne i zespołowe za słownikiem etymologicznym stanowią tu podstawowe ogniwo procesu dydaktyczno-wychowawczego. Materiałem badawczym są przygotowane wcześniej wyrazy, które wystąpiły w lekturze szkolnej i podręcznikach.

Realizując cele poznawcze i kształcące tej lekcji można również dodatkowo posiłkować się słownikiem wyrazów obcych, z którym młodzież pracuje już od klasy V szkoły podstawowej.

Porównywanie budowy artykułów hasłowych, sformułowań definicji jest bardzo pożytecznym działaniem pedagogicznym.

Podstawowe ogniwo lekcji to praca zespołów, które otrzymują odpowiednie hasła w celu odszukania ich w słowniku i dokładnego przeanalizowania.

I alarm, z wł. allarme ‘do broni’.

alkierz ‘pokoik, narożnik’ przez czes. arkerz, z niem. Erker

ataman ‘starszy w kureniu kozackim’, z pol. hetman, z tatarskiego adaman.

atlas ‘nazwa materii’, z arab. atlas ‘gładki’,

bardon ‘lutnia, lira’, czes. bardun, z niem. pardune.

błogosławić ‘błogosławić, sprzyjać, żegnać, modlić się’ z czes. blohoslaviti.

II biskup, czes. biskup, z gr. episkopos.

bednarz, czes. bednar, czes. bedna ‘skrzynia’,

błazen ‘trefniś, głupi’, z czes. błazen ‘wariat, obłąkany’,

bohater, z ukr. bohatyr, czes. bohatyr ‘siłacz’, z tur. bahadyr.

bojarzyn, bojar ‘bojownik, wojownik, szermierz’, ros. bojarin, czes. bojarin

dobosz ‘żołnierz bijący w bęben’, z węg. dobos ‘dobosz’, dob ‘bęben’.

III folwark ‘część majątku ziemskiego z zabudowaniami’, od niem. Vorwerk.

forpoczta ‘straż przednia’, z niem. Vorposten ‘przed placówką, posterunkiem’, gajda/y/, z tur. gajda.

gazeta ‘dziennik, czasopismo’, od wł. gazzetta ‘gazeta’,

giermek ‘chłopiec noszący oręż za rycerzem’, z węg. gyermek ‘dziecko’.

giaur ‘pogardliwa nazwa nadawana przez Turków innowiercom, nie mahometanom’, z tur. giaur.

IV harcerz ‘członek dziecięcej organizacji’, pożyczka ze st. czes. harcier ‘harcownik, pionier’.

hejnał ‘melodia grana przez trębaczy z wieży kościelnej jako sygnał godzin’, z węg. hejnał ‘jutrzenka’.

haracz ‘danina’, z tur. charadi ‘pogłowie’.

inkaust ‘dawna nazwa atramentu’, czes. inkaust, z łac. encaustum.

juhas ‘młody pasterz owiec w Tatrach’, z węg. juhasz ‘owczarz’,

kolacja ‘wieczerza’, dawniej uczta składkowa, piknik, od łac. collatio.

V krużganek ‘posienie, korytarz, galeria’, z niem. Kreuzgang.

lichtarz ‘świecznik’, z niem. Leuchter.

łazanki ‘rodzaj klusek’, z wł. lasagna.

majdan ‘plac obozowy na targu i dla rady otoczony namiotami’, z tur. mejdan ‘plac’ pałac, z wł. palazzo, łac. palatium.

peleryna ‘narzutka’, z fr. pelerine, od pelerin ‘pielgrzym’.

VI rycerz, z niem. Ritter ‘jeździec’, czes. rytir.

szyszak ‘hełm’, z węg. sisak ‘hełm’,

tabor ‘obóz’, czes. tabor ‘namiot, park’,

wigilia (wilia), z łac, vigilia ‘czuwanie’,

winda, niem. Winde.

żagiel, żeglarz, żegluga, z niem. Segel, Segler, Seglung.

Po wykonaniu zadań przez grupy wspólnie ustalamy, do jakich sfer życia odnoszą się rozpatrywane wyrazy hasłowe i z jakich wywodzą się języków. Wśród nich zauważamy dawne pożyczki, które zostały spolszczone do tego stopnia, iż nie figurują we współczesnych słownikach wyrazów obcych. Źródło pochodzenia słów: „bednarz”, „błazen”, „błogosławić’ czy „harcerz” można jedynie ustalić na podstawie słowników etymologicznych języka polskiego.

Nawiązując do lekcji wcześniejszych, poświęconych pracy ze słownikiem wyrazów obcych, celowo przypominamy w tym miejscu terminy językoznawcze w rodzaju: hebraizmy, hellenizmy (grecyzmy), latynizmy, galicyzmy (galizmy, w. francuskie), germanizmy, czechizmy (bohemizmy), rutenizmy, rusycyzmy, hungaryzmy, italianizmy, orientalizmy, anglicyzmy (anglizmy) czy amerykanizmy – nazwy pożyczek z języków obcych.

Uczniowie zauważą również, że w wielu przypadkach słowniki etymologiczne podają wiek, w którym zapożyczono dane słowo, lub czas wystąpienia w polskich tekstach pisanych.

Na podstawie przeprowadzonej analizy materiału językowego (leksykalnego) sformułujemy następujące pytania problemowe: Czy w dobie współczesnej do języka polskiego przenikają wyrazy obce? Czy istnieje zapożyczanie wyrazów obcych? Które pożyczki zadomowiły się w języku polskim, a których obcość wyczuwamy jeszcze wyraziście?

[1] A. Brücker: Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa 1957, s. XIV.

[2] F. Sławski: Słownik etymologiczny języka polskiego. T.I. 1952-1956, s.5.

[3] F. Sławski: Słownik etymologiczny języka polskiego. T.I. 1952-1956, Wstęp, s.5-7.

[4] S. Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984.

[5] Język polski. Program nauczania liceum ogólnokształcącego. Warszawa 1983.

[6] Program liceum ogólnokształcącego oraz liceum zawodowego i technikum. Język polski. Warszawa 1985 i 1990.

Co w numerze?