SCENA I

(Dziewczyny i chłopca rozmyślania o teatrze)

Chłopiec

Co jest teatrem?
Czy te budynki wewnątrz których
duch z mięsa błądzi /.../
gdzie maszyneria zsyła obłok
w którym trup śpiewa tuląc piorun
Czy jest teatrem sztuczna magia
gdzie znak już nie jest znakiem Losu
gdzie aktor nie jest maską Bogów
ta sztuczność w którą chcemy wierzyć
na przekór głosom naszych tkanek

Dziewczyna

Co jest teatrem? /.../
Czy te dialogi monologi
szepty i krzyki zaklinania
głosy miarowe przyspieszone
symbole rzeczy i abstrakcji /.../

Chłopiec

Co jest teatrem? /.../

Dziewczyna:

Co jest teatrem?
Czy tekst i aktor dekoracja
światło muzyka i publiczność
Co nie jest sztuczne?

Tespis

Mówią że śmierć.

(Ireneusza Iredyńskiego: Co jest teatrem – fragm.)

SCENA II

(Nagłe pojawienie się Tespisa zaskoczyło młodych ludzi, próbują ustalić tożsamość gościa oraz cel jego wizyty)

Chłopiec

Kim Pan jest?

Dziewczyna

Skąd Pan się wziął? Co znaczy ten dziwaczny strój?

Tespis

Jestem Tespis, najstarszy tragik attycki z VI w. przed waszą erą. Pochodzę z wioski Ikaria, jestem (a właściwie byłem) aktorem i poetą.

Chłopiec

To jakiś żart? Kto Pana tu przysłał?

Dziewczyna

To, że dyskutujemy na temat teatru nie upoważnia Pana do kpin. Co w ogóle znaczy ta maskarada?

Tespis

To nie żarty. Wasze pytania na temat teatru zainteresowały mnie. To dobrze, że macie wątpliwości, lubię, kiedy człowiek zastanawia się. Najgorzej, kiedy bywa się gdzieś, bo wypada lub ponieważ się musi (te okropne dla nas aktorów przymusowe wyjścia do teatru rozwrzeszczanej i zajętej sobą młodzieży szkolnej!)

Dziewczyna

Zaraz, żył Pan w VI w. p. n. e, skąd więc może wiedzieć, jak jest dziś?

Tespis

Od czasu, gdy wprowadziłem dialog między aktorem-opowiadaczem, przewodnikiem chóru i chórem, nie przestaję interesować się tragedią i komedią, ba, fascynują mnie także późniejsze formy dramaturgiczne: misteria, jasełka, dramat Szekspirowski, komedie Moliera...

Chłopiec

Dość, nie chcemy kolejnego wykładu na temat historii teatru, tym karmią nas w szkole.

Tespis

Nie wiem, czy uda mi się uniknąć całkowicie informacji na ten temat, ale spróbuję nie zanudzić was i... powiem, co dla mnie jest najważniejsze w teatrze.

Scena III

(Ci sami co poprzednio, trwa rozmowa na temat teatru, jego wielkości i niepowtarzalności, do dyskusji włączają się Wyspiański i widz teatralny)

Tespis

Właśnie teatr jest jedynym miejscem w sztuce XX wieku, gdzie żywy człowiek spotyka się z żywym człowiekiem. Tylko teatr jest tą dziedziną sztuki, która nie podlega produkcji taśmowej i nie może być powielana. Tylko w teatrze obcujemy ze specyficznym oryginałem: każdorazowy spektakl jest przecież zjawiskiem niepowtarzalnym, jak niepowtarzalne są spotkania i kontakty między żywymi istnieniami.

(Henryka Witalewska: Teatr..., s. 5)

Dziewczyna

Nigdy o tym tak nie myślałam...

Chłopiec

Ja też nie, może dlatego, że nigdy nie oglądałem dwa razy żadnego przedstawienia, a to, że na przykład „Zemsta” Fredry w wykonaniu różnych zespołów aktorskich jest inna, jest przecież oczywiste.

Dziewczyna

Przepraszamy, nie będziemy więcej Panu przerywać.

Tespis

Ależ proszę, nie krępujcie się, lubię dialog, sam go przecież stworzyłem w teatrze.

Oni uśmiechają się, sytuacja staje się bardziej jasna, atmosfera mniej napięta.

Tespis

Wielkość teatru polega na tym, że będąc wyrazem zmieniających się koncepcji życia i potrzeb człowieka – ukazuje jednocześnie „wieczne” problemy ludzkiego losu: doświadczenia jednostki i uniwersalnego doświadczenia społecznego. Poprzez los konkretnej jednostki obserwujemy na scenie uogólniony los człowieka /.../, najróżniejsze etapy jego życia, problemy miłości i śmierci, życie zbiorowe i samotność, człowieka w smutku i radości, w pracy i przy zabawie.

(H. Witalewska: Teatr..., s. 7)

Dziewczyna

Prawda! Teatr przedstawia pełną gamę ludzkich charakterów i osobowości: bohaterów, morderców, świętych, głupich, mądrych, naiwnych.

(H. Witalewska: Teatr..., s. 7)

Tespis

Pokazuje wielkie namiętności i uczucia ludzkie /.../. Dramat, który prawdziwie ludzkiego wymiaru nabiera dopiero w teatrze, wypełniony jest /.../ postaciami-symbolami, które urastają do rangi archetypów.

(H. Witalewska: Teatr..., s. 7)

Chłopiec

Proszę, niech Pan mówi bardziej przystępnie.

Tespis

Chodzi o to, że na przykład Antygona to nie tylko „osoba dramatu”, ale też kategoria ludzkiego losu.

Dziewczyna

Pokazuje tragedię dziewczyny, która musi wy brać między posłuszeństwem władcy a głosem serca.

Chłopiec

Nie tylko, Antygona musi wybierać w sytuacji, gdy właściwie nie ma wyboru, na cokolwiek się zdecyduje, zrobi źle.

Tespis

Czyż to nie jest odwieczny dylemat ludzkiego losu?

Chłopiec

No tak, ale zrozumieć to możemy również czytając dramat.

Dziewczyna

Niezupełnie. Przypominam sobie słowa Wacława Berenta: „Dramat jest łatanym kostiumem w rekwizytorni! /.../ Wtedy coś wart. gdy się dobry aktor w niego ubierze”.

(Księga cytatów... 28 : 16)

Tespis

Doskonale! Nie ująłbym tego trafniej!

Chłopiec

Władysław Bełza poświęcił kiedyś wiersz Wincentemu Rapackiemu, artyście dramatycznemu, pamiętam tylko fragment tego hymnu pochwalnego:

„Ty bierzesz myśli ludzkie od pajęczyn letsze
I czarodziejskim słowem rzucasz je w powietrze,
Mierzysz się z ich potęgą ramieniem zuchwałem,
Aż myśl postać przybiera i staje się ciałem...”

(Księga cytatów... 27 : 7)

Tespis

Widzę, że i ja od was czegoś się dowiem. Nie znałem ani słów Berenta, ani...

Chłopiec

Władysława Bełzy.

Tespis

Tak. aktor jest ważnym elementem sztuki teatru. Wiecie, jaki jest ten drugi?

Chłopiec i Dziewczyna

To są dwa najważniejsze?

Tespis

Tak. Sztuka teatru tym się właśnie różni od wszystkich innych, że publiczność staje się jej najbardziej istotnym elementem. Film, obraz, rzeźba istnieją niezależnie od tego, czy je ktoś ogląda, czy też nie. Tymczasem sztuka teatru jest procesem stawania się właśnie na oczach widza.

(H. Witalewska: Teatr..., s. 16)

Wyspiański

Napisałem o tym sztukę.

Chłopiec

Pan Wyspiański?

Dziewczyna (do Chłopca)

Skąd wiesz, kim On jest?

Chłopiec (do Dziewczyny)

Widziałem to jego „Wyzwolenie".

Wyspiański

(usłyszał głośniej wypowiedziane słowo będące tytułem sztuki)

Brawo, młodzieńcze! Pamiętasz więc zapewne moje słowa ze sztuki:

Teatr dla publiczności jest – publika ceni.
Trzeba umieć ją zająć – entuzjazmem jest, jeśli
Ktoś umie, na tych strunach zagrać jak na harfie;
jeśli nie umie, nie ma na co się porywać.
Gadaj sercem, a będą głową potakiwać,
jak gdybyś sercem grał.

(Księga cytatów..., 570 : 2)

Tespis

Denis Diderot tak o tym powiedział: „Do teatru nie przychodzi się, aby patrzeć na łzy, lecz aby słuchać słów, które je wyciskają”.

(Myślę, więc jestem..., 991)

Dziewczyna

Tak, to prawda.

Chłopiec

Szkoda, że sztuka aktorska jest najbardziej pośród wszystkich przemijająca /.../

Dziewczyna

Aktorzy przemijają w takim stopniu, w jakim przemijamy my; i nie przemijają w takim, w jakim my nie przemijamy.

(J. Glensk: Współczesna aforystyka..., 465)

Widz

(dopiero teraz, wchodzi z widowni)

Teatr swoją własną prawdę osiąga dopiero w widzu. W tym, co i jak widz odbiera z przedstawienia.

(J. Glensk: Współczesna aforystyka, 973)

Tespis

Teatr, jak wszelka sztuka, jest rzeczą najłatwiejszą i zarazem najtrudniejszą: dla tych, co nic nie umieją, najłatwiejszą: dla tych, co umieją wiele – przeciwnie.

(J. Glensk: Współczesna aforystyka, 3375)

Widz

Chciałbym podzielić się z wami moimi wrażeniami z teatru

Wszyscy

Słuchamy.

Widz

Najważniejszy w tragedii jest dla mnie akt szósty:

zmartwychwstanie z pobojowisk sceny,
poprawianie peruk, szatek,
wyrywanie noża z piersi,
zdejmowanie pętli z szyi,
ustawianie się w rzędzie pomiędzy żywymi
twarzą do publiczności.
Ukłony pojedyńcze i zbiorowe:
biała dłoń na ranie serca,
dyganie samobójczyni,
kiwanie ściętej głowy.
Ukłony parzyste:
wściekłość podaje ramię łagodności,
ofiara patrzy błogo w oczy kata,
buntownik bez urazy stąpa przy boku tyrana.
Deptanie wieczności noskiem złotego trzewiczka.
Rozpędzanie morałów rondem kapelusza.
Niepoprawna gotowość rozpoczęcia od jutra na nowo.
Wejście gęsiego zmarłych dużo wcześniej,
bo w akcie trzecim, czwartym oraz pomiędzy aktami.
Cudowny powrót zaginionych bez wieści.
Myśl, że za kulisami czekali cierpliwie,
nie zdejmując kostiumu,
nie zmywając szminki,
wzrusza mnie bardziej niż tyrady tragedii.

Dziewczyna:

Ale naprawdę podniosłe jest opadanie kurtyny
i to, co widać jeszcze w niskiej szparze;
tu oto jedna ręka po kwiat spiesznie sięga,
tam druga chwyta upuszczony miecz.

Chłopiec:

Dopiero wtedy trzecia, niewidzialna,
spełnia swoją powinność:
ściska mnie za gardło.

(Wisława Szymborska: Wrażenia z teatru)

UWAGI O REALIZACJI

Chłopiec i Dziewczyna ubrani tak, jak ich rówieśnicy na co dzień. Tespis ma strój stylizowany na kostium aktora teatru starożytnej Grecji (jest bez maski, ale ma koturny). Wyspiański ma oczywiście młodopolską pelerynę. Widz nie może odróżniać się od reszty widzów, ma się z nimi identyfikować. Scenografia może przypominać wnętrze pokoju, sali lekcyjnej, scenę teatralną – według uznania reżysera.

BIBLIOGRAFIA:

Joachim GLENSK: Współczesna aforystyka polska. Antologia (1945-1984). Łódź. Wydawnictwo Łódzkie, 1986.

Księga cytatów z polskiej literatury pięknej. Ułożyli Paweł Hertz i Władysław Kopaliński. Warszawa. PIW, 1975.

Myślę, więc jestem... Aforyzmy, maksymy, sentencje Zebrali i opracowali Czesława i Joachim Glenskowie. Instytut Śląski w Opolu, 1986.

Strofy o teatrze. Antologia. Wybór, opracowanie i posłowie Katarzyna Madoń i Piotr Mitzner. Warszawa. Państwowe Wydawnictwo „Iskry”, 1982.

Henryka WITALEWSKA: Teatr a człowiek współczesny. Warszawa. WSiP, 1983.

Co w numerze?