Na początku zadaj sobie trzy pytania:

Kto jest inicjatorem wydawania szkolnej gazety – uczniowie, czy nauczyciele?
Wśród jakiego grona pomysłodawcy szukać będą oparcia?
Na czyją z kolei pomoc liczyć może ów szczęśliwiec, który zadeklaruje swoje wsparcie uczniom?

Jeśli odpowiedź na pytanie pierwsze brzmi: nauczyciele, dyrektor itp. – to szanse powodzenia nie są zbyt duże. Uczniowie nie lubią narzucanych inicjatyw, traktują je jako kolejne formy szkolnego przymusu. Trudno w takich przypadkach wywołać w nich autentyczne zaangażowanie, zapał, bez których wydawanie prawdziwej szkolnej gazety, z którą by się utożsamiali, wydaje się niemożliwe. Sytuacja nie jest zupełnie beznadziejna, ale o sukces będzie bardzo trudno. Wrócimy dalej do tego problemu, a na razie załóżmy, że w twoim przypadku inicjatywa wydawania gazety wyszła od uczniów. Jest spora szansa, że coś z tego wyjdzie.

Odpowiedź na pytanie drugie brzmieć będzie prawdopodobnie tak: uczniowie szukać będą wsparcia wśród tych, których lubią, którym ufają, których cenią, w których towarzystwie dobrze się czują. Jeśli czytasz te słowa, to zapewne właśnie TY jesteś szczęśliwcem, o którym mowa w pytaniu trzecim. Odwagi! Przeanalizuj, dlaczego tak się stało, i pomyśl, że to dzień twojej małej zawodowej satysfakcji - uczniowie lubią cię i akceptują, a to znaczy, że jesteś w grupie wybrańców. Rozejrzyj się. Na kogo możesz liczyć? Może na dyrektora, który lubi, kiedy w szkole „coś się dzieje”, a może na tę nową polonistkę z entuzjazmem w głosie? Zaraz...zaraz... przecież niedawno informatyk mówił ci o jakimś edytorze tekstów, a plastyczka o konkursie, który zaproponowali jej uczniowie – na poczet grona pedagogicznego w karykaturze. Na pewno ktoś ci pomoże. A mając wsparci – możesz zaczynać! No, właśnie, tylko...

od czego zacząć?

Uczniowie, przychodząc do ciebie, mogą mieć zaledwie mgliste pojęcie o tym, co chcieliby wydawać, albo przeciwnie – gotowy, w miarę dokładnie przemyślany plan działania. Często podejmowali już próby wydawania gazetek klasowych, czasem gazety szkolnej. Czego zatem oczekują od ciebie? Zwykle potrzebny im jest „dobry duch”, ktoś, kto wspierałby redakcję, podpowiadał, ale nie narzucał, korygował, ale nie zmieniał, radził, ale nie decydował.

Jeżeli uczniowie wiedzą jedynie, że chcą TU i TERAZ, ale nie wiedzą CO i JAK, proponuję zastosować „burzę mózgów” – umów się z grupą inicjatywną na spotkanie, ale niech każdy z kandydatów do pracy w redakcji przyniesie wynotowane na kartce wszystkie pomysły, które przyjdą mu do głowy w związku z gazetą - a zwłaszcza dotyczące kształtu pisma, jego zwartości, szaty graficznej, źródła pozyskiwania papieru, sposobu powielania (druku), formy kolportażu, zasad pracy redakcji itp. W większych szkołach (zespołach szkół), w których międzyklasowe lub wręcz międzyszkolne kontakty uczniów bywają bardzo luźne, można wywiesić (w szatni, przy wyjściu ze szkoły itp.) ogłoszenie o terminie spotkania. Ty nie musisz na razie specjalnie się do tego spotkania przygotowywać. Oczywiście wypada poinformować dyrektora (nie tylko dlatego, że powinien wiedzieć, co się w szkole dzieje, ale również ze względów pragmatycznych – pomoc dyrekcji prędzej lub później może się redakcji przydać), warto mieć wstępne deklaracje pomocy od kilku nauczycieli. Ale broń Boże nie przychodź na to pierwsze spotkanie organizacyjne z gotowymi rozwiązaniami typu: „dyrektor obiecał mi, że da wam papier i możliwość wykorzystywania szkolnej kopiarki, polonistka zadeklarowała, że sprawdzi wszystkie teksty, a za najlepsze artykuły będzie stawiać piątki, informatyk udostępni komputer, załatwiłam wam na potrzeby redakcji szafkę w bibliotece, pani Zosia ze sklepiku szkolnego nie widzi przeszkód, by rozprowadzać nakład... itp.”. Pozwól, żeby uczniowie uświadomili sobie, jaka skala problemów technicznych, finansowych i organizacyjnych przed nimi stoi, daj im zmierzyć się z tą materią, poszukać na własną rękę rozwiązań. To będzie próba ich determinacji, chęci działania, możliwości intelektualnych i organizacyjnych, czynnik konsolidujący. Dlatego twoja rola podczas pierwszego spotkania kandydatów do pracy w redakcji powinna ograniczyć się do kierowania dyskusją, porządkowania problemów, ułatwiania formułowania ustaleń, które powinny być zapisane (trwale, nie kredą na tablicy).

Dobre efekty daje praca z dużymi arkuszami papieru (choćby pakowego), na których zapisywane są konkluzje z dyskusji nad poszczególnymi problemami. A do głównych punktów dyskusji należeć powinny:

zawartość pisma

Powinna tu zostać wypracowana wstępna koncepcja - zakres tematyczny, stałe działy itp. Słowem, uczniowie powinni sobie odpowiedzieć na pytanie, o czym w gazecie będą pisać. Nie przejmuj się, jeżeli zgłoszone propozycje bardziej będą przypominały program dla wielkiego magazynu społeczno-kulturalnego niż dla gazety szkolnej. Wszystkie pomysły powinny zostać wynotowane (później realia i tak je zweryfikują). Staraj się jednak doprowadzić do uporządkowania ich w możliwie klarowne bloki tematyczne (np. dział informacji o szkole, tematyka regionalna, muzyka, sport, rozrywka, problemy młodzieży, felieton itp.). Na tym etapie mogą już pojawić się nazwiska osób odpowiedzialnych w powstającej redakcji za poszczególne działy, może tytuł czasopisma. Nie gaś zapału twoich podopiecznych, ale też zbytnio nie narzucaj im zadań na wyrost. Nie przenoś na nich swoich ambicji. Jeżeli chcą wydawać gazetkę skromną, o ograniczonej tematyce, zbyt mocno nie naciskaj. Widocznie na tyle mierzą swoje siły i możliwości. Niech pracują swoim tempem. Może z czasem dojrzeją do rozszerzenia profilu. Jeżeli nie, też nic złego się nie stanie.

kształt pisma

Pod tym hasłem kryją się sprawy typu: nakład, format, objętość. Muszą zatem wypłynąć tu także problemy techniczne dotyczące strony edytorskiej, sposobu powielania itp. Zacząć trzeba od określenia realnych możliwości. Być może twoja grupa inicjatywna ma już te sprawy „obgadane” i załatwione. Jeżeli nie, to pewnie na pierwszym spotkaniu nie uda się rozwiązać wszystkich problemów. Warto je jednak jakoś skatalogować i ustalić, kto co załatwia.

Papier – żeby ustalić, ile papieru potrzeba na jeden numer, należy najpierw ustalić format, nakład i objętość. Lepiej unikać formatów nietypowych (wymagających jakichś dodatkowych zabiegów związanych z przycinaniem kartek itp.), zbyt dużych (trudności techniczne, „nieporęczność” w warunkach szkolnych) i zbyt małych. W praktyce do wyboru są dwa formaty: A4, który daje spore możliwości edytorskie (rozplanowanie materiałów na poszczególnych stronach, ilustracje itp.), wygląda „poważnie” – jak prawdziwy tygodnik – a jednocześnie nie utrudnia czytania (także na lekcji pod ławką) lub A5, który jest oszczędny, poręczny, ale za to źle się kojarzy (z zeszytem szkolnym). Rada jest taka: jeżeli twoja grupa inicjatywna rokuje duże nadzieje, jeżeli macie sporo papieru i możliwość robienia składu bardziej zaawansowanymi technikami komputerowymi – wybierzcie raczej format A4. Jeżeli potencjał redakcji nie jest jeszcze znany, gazetka będzie składana pismem ręcznym, na maszynie do pisania lub przy pomocy prostego edytora tekstów – zacznijcie od formatu A5, najwyżej – po ewentualnym sukcesie pisma – szumnie zmienicie format i szatę graficzną. Dla gazetek wydawanych w szkołach podstawowych lub w młodszych klasach gimnazjum format A5 wydaje się optymalny. Objętości gazetki szkolnej nie należy traktować sztywno. Objętość zależeć będzie od ilości materiałów do druku, możliwości technicznych. Doświadczenie uczy, że po pierwszej fali entuzjazmu, deklaracjach „zawalenia” redakcji materiałami na placu boju pozostaje często wąska grupka osób, a w tece redakcyjnej jest niewiele materiałów, zwłaszcza dobrych. Warto wziąć na to poprawkę. Lepiej mieć w zapasie kilka artykułów do następnych numerów, niż zacząć z wielkim rozmachem od wydania grubej księgi, by zaraz potem mieć trudności z sensownym wypełnieniem kilku stron.

Zabrzmi to banalnie, ale trzeba powiedzieć, że nakład szkolnej gazety nie może być ani za mały, ani za duży. Zbyt mały nakład ogranicza krąg czytelników (a tym samym blokuje rozwój pisma), a z kolei nadmiar egzemplarzy (które „walają się” gdzieś po korytarzu) dewaluuje gazetę, powoduje, że jest ona odbierana jako coś niepotrzebnego, mało wartościowego. Szacując minimalny nakład gazetki ogólnoszkolnej należy wziąć pod uwagę: po kilka egzemplarzy na każdą klasę, po kilka egzemplarzy do pokoju nauczycielskiego i do biblioteki (warto spowodować, by biblioteka archiwizowała jeden egzemplarz każdego numeru, a jeden udostępniała w czytelni), po jednym egzemplarzu dla dyrektora szkoły, opiekuna gazetki i członków zespołu redakcyjnego, kilka egzemplarzy rezerwowych dla potrzeb redakcji. Ten minimalny nakład można – w miarę możliwości technicznych i organizacyjnych – nieco powiększyć, ale bez przesady. W razie czego zawsze lepiej „dodrukować” kilka czy kilkanaście egzemplarzy niż martwić się, co zrobić z paczką nikomu niepotrzebnej makulatury. Mając ustalony format, znając szacunkowy nakład i objętość gazetki, łatwo obliczyć zapotrzebowanie na papier. Otwarta pozostaje oczywiście kwestia źródeł uzyskania papieru dla redakcji. Możliwości jest kilka: zakup (za co?), zasoby szkolne, rodzice, sponsor. Pozwól uczniom zmierzyć się z tym problemem, poczekaj na ich pomysły. Należy jedynie pamiętać, że gazetka szkolna jest periodykiem, więc redakcja powinna mieć jakieś „widoki” na papier potrzebny przynajmniej na jeden numer do przodu. Gdy nie ma żadnych szans na uzyskanie zaplanowanej ilości papieru, nie pozostaje nic innego, jak zweryfikować nakład lub objętość.

Sposób powielania nakładu

„Prawdziwa” gazeta powstaje w drukarni. Do produkcji gazetek szkolnych używa się najczęściej kopiarek, zwanych też kserografami lub kserokopiarkami. Na szczęście jest to już urządzenie dosyć popularne, również w szkołach. Dla operatywnej grupy uczniów powielenie gazetki w odpowiedniej liczbie egzemplarzy w większości szkół nie powinno być przeszkodą nie do pokonania. Jedna uwaga: sporo osób (nie tylko dzieci) uważa, że używanie kserokopiarki nic nie kosztuje, że wystarczy papier i już. Otóż nie. Ktoś musi płacić za dosyć drogie materiały eksploatacyjne (toner), okresowe (wyznaczone liczbą wykonanych kopii) przeglądy oraz naprawy. Biorąc pod uwagę te wydatki oraz amortyzację sprzętu szacuje się, że sam papier stanowi ok 10-15% rzeczywistych kosztów wykonania kopii. Dlatego nie można się dziwić, że właściciel (dyspozytor) kserokopiarki stawia warunki dotyczące objętości i nakładu kopiowanych materiałów. Redakcja gazetki szkolnej musi mieć zatem świadomość, że nawet najbardziej przychylny dla niej dyrektor szkoły zacznie ograniczać dostęp do szkolnej kserokopiarki, jeżeli stwierdzi, że np. znaczna część nakładu gazetki nie znalazłszy czytelników ląduje w śmieciach lub na makulaturze (za duży nakład, za małe zainteresowanie ze strony potencjalnych czytelników) lub że ambicje redakcji związane z objętością poszczególnych numerów zdecydowanie nie idą w parze z dbałością o poziom merytoryczny zamieszczanych tekstów.

Są szkolne zespoły redakcyjne, które pracują w komfortowych warunkach, bo np. któryś z rodziców prowadzi własny zakład poligraficzny. Gazetka jest wówczas profesjonalnie drukowana. Takie przypadki to jednak rzadkość. Pewnie częściej się zdarza, że zła sytuacja finansowa szkoły, brak odpowiedniego sprzętu, opór dyrektora itp. uniemożliwiają powielanie gazetki na kserografie. Zdeterminowani uczniowie ratują się wówczas wydrukami komputerowymi (z konieczności objętość gazetki ogranicza się do 1-2 stron, a nakład jest niewielki) lub szukając „dojścia” do kserografu decydują się tymczasem na gazetkę ścienną. Wcale nie jest powiedziane, że gazetka drukowana musi być lepsza od gazetki ściennej. Może być akurat odwrotnie. W tej dziedzinie najważniejsze są bowiem pomysłowość, zapał, talent.

*

Problemów organizacyjnych i technicznych, przed którymi staje zespół redakcyjny, jest sporo. Być może na pierwszym spotkaniu nie uda się wszystkich rozwiązać. Warto je jednak kolejno omawiać i wspólnie ustalać, co jest załatwione, a co wymaga jakichś dodatkowych działań (oraz kto i kiedy je podejmie). A potem szybko przechodzić do następnych spraw, takich jak np. tytuł gazetki, sprawy kolportażu, szata graficzna itp. W ten sposób jedna przeszkoda nie zatrzyma postępu waszych prac. Każde spotkanie kończcie przypomnieniem (i zapisaniem), kto do czego się zobowiązał. Spotkanie następne zaczynajcie od omówienia stanu realizacji tych zobowiązań. W przypadku trudności wspólnie szukajcie nowych, skuteczniejszych rozwiązań. Takie konsekwentne działanie z pewnością da efekty, a zespół redakcyjny, od początku przyzwyczajony do konstruktywnego działania, będzie mógł pokazać wszystkie swoje możliwości.

Znacznie trudniej powołać szkolną gazetę, gdy inicjatywa wychodzi nie od uczniów, lecz od nauczyciela, dyrektora szkoły itp. Mowa tu oczywiście o prawdziwej gazecie dla uczniów. W wielu szkołach funkcjonują bowiem gazetki robione przez uczniów ale dla nauczyciela. Powstają ona na zasadzie „odwalania pańszczyzny” pod wpływem „sugestii” nauczyciela, który – z różnych powodów – chce lub musi być opiekunem gazetki. Jeżeli masz zamiar uczestniczyć w wydawaniu gazetki „dla nauczyciela”, to sprawa jest prosta – wystarczy załatwić wszystkie kwestie techniczne (papier, kserograf itp.) i dać uczniom do zrozumienia, że osoby, które będą dostarczać artykuły, mają zapewnione specjalne traktowanie przy wystawianiu stopni z twojego przedmiotu. Tego nie trzeba mówić wprost, wystarczy kilka gestów, „przychylność” dla młodych redaktorów podczas lekcji. Dzieci wyjątkowo szybko orientują się, o co chodzi i część z nich odrabia lekcje z... gazetki. Znane są przypadki szkól, w których wiadomo, że u polonistki X nie ma szans na piątkę osoba, która czynnie nie „udziela się” w gazetce. Taka gazetka, owszem, ukazuje się, ale nie ma duszy i żadnych szans na prawdziwe życie w uczniowskim środowisku. Staje się jednym z elementów szkolnego zakłamania.

Jeżeli chcesz zainicjować wydanie prawdziwej gazety uczniowskiej, wystrzegaj się jak ognia pokusy wykorzystania swojej pozycji nauczyciela. Najlepiej zacznij od zabawy. Zaproponuj grupie uczniów wydanie tzw. jednodniówki – niewielkiej objętościowo, lekkiej w formie i treści publikacji okolicznościowej (każdy pretekst jest dobry: jakaś rocznica, wydarzenie z życia szkoły, Andrzejki, Prima Aprilis, Dzień Nauczyciela, Dzień Wagarowicza itp.). Zorganizuj pracę „na luzie”. Jeżeli przedsięwzięcie wypali, jeżeli uczniowie zobaczą, że potrafią coś takiego zrobić, jeżeli poczują satysfakcję, jest szansa, że część z nich będzie chciała spróbować sił jeszcze raz. Nie naciskaj. Czekaj na ich inicjatywę. Może ziarno zacznie kiełkować. Jeżeli nie – daj sobie spokój.

Redakcje wszystkich szkolnych gazetek (i ich opiekunowie) stają przed podobnymi problemami. Spróbujmy omówić najbardziej typowe.

Ludzi mrowie, czyli zbyt liczna redakcja

Zwykle tak bywa, że na początku chętnych do pracy w redakcji szkolnej gazetki jest mnóstwo. Co robić? Przetrzymać, nikogo nie zniechęcać, zaproponować podział pracy zgodny z zainteresowaniami i możliwościami uczniów. Z czasem zespół się wykrusza i w końcu zostają na polu bitwy najwytrwalsi.

Styl to nie wszystko, czyli kogo mamy w zespole?

Problem łączy się ściśle z poprzednim. Zdarza się często, że wschodzące gwiazdy literatury, zbierające na lekcjach języka polskiego oceny bardzo dobre i celujące, przemkną przez redakcję niczym meteoryt, a zostaną w niej uczniowie słabsi, ale mający „reporterskiego nosa”. Redakcja może przyjąć i wchłonąć na stałe uczniów uzdolnionych plastycznie, biegłych komputerowców, miłośników pisania na maszynie, fotografów-amatorów, sportowych zapaleńców itp. Ale znajdą w niej miejsce i zajęcie również osoby, które nie ujawniły jeszcze swoich zainteresowań, uzdolnień, możliwości. Po pierwsze nie wiadomo, co w kim drzemie, po drugie – pracy przy powielaniu, kolportażu, reklamie jest sporo. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na wychowawcze walory wspólnej pracy w zespole redakcyjnym. Tzw. „uczeń trudny”, uczeń z obniżonym stopniem samoakceptacji, uczeń mający kłopoty w nawiązywaniu kontaktów może „odnaleźć się” w grupie, dowartościować, nauczyć sensownie spędzać wolny czas itp. Pracując przy gazetce zapomnijmy więc o szkolnych kryteriach „dobry uczeń-zły uczeń”. Kierujmy się raczej zasadą, która powinna brzmieć: „Chcemy z tobą pracować. Nie mów nam, jakie masz oceny, powiedz, co umiesz, czym się interesujesz, co chciałbyś robić w redakcji”. Konsekwencją tej zasady jest zasada druga: „Pracujesz w redakcji z własnej woli i dla przyjemności, poza satysfakcją nie oczekuj w zamian jakichkolwiek ulg czy specjalnego traktowania przez nauczycieli”. Warto to członkom redakcji z góry uświadomić, żeby później nie usłyszeć: „Co, nie mam piątki z polskiego?! To po co ja przez pół roku tu przychodziłam?”.

Szkoła odpowiedzialności, czyli kto tu rządzi?

Na pewno nie ty! Ale twoim zadaniem jest uświadomienie uczniom, że redakcja to zespół stałych współpracowników mających swoje zadania, pracujących w rytmie określonym częstotliwością pisma. Dlatego wyłonienie już na początku redaktora naczelnego, sekretarza redakcji, redaktora graficznego i precyzyjne określenie zakresu ich obowiązków może ułatwić dalsze działania. Zwróć uwagę, by uczniowie sami dokonali wyboru. Z reguły znają oni nawzajem swoje możliwości i uzdolnienia. Poza tym młodzież jest najczęściej samokrytyczna i trudno przypuszczać, by np. osoba, która nie umie trzymać ołówka w ręku, chciała być redaktorem graficznym. Często grupa inicjatywna ma już swojego uznanego przez uczniów lidera, który zostaje redaktorem naczelnym i sam dobiera sobie najbliższych współpracowników, a reszta osób akceptuje jego wolę. Gdy zespół jest dosyć liczny, składa się z uczniów, którzy niezbyt dobrze się znają (np. w dużych szkołach) i trudno jest wyłonić kandydata do którejś funkcji, pozostają wybory (po autoprezentacji) lub wręcz losowanie. Można też na początku ustalić, że wszystkie funkcje przydzielone są na okres próbny (np. 2-3 numery), po którym nastąpi analiza działalności redakcji. Pozwoli to zespołowi sprawdzić się „w praniu”. Pamiętajmy o zadaniach, które przed poszczególnymi członkami redakcji stoją. Redakcja nie może być tzw. towarzystwem wzajemnej adoracji. Dlatego np. osoba niezorganizowana, która znana jest z „uroczego roztargnienia” i właśnie jak zwykle nie wie, gdzie zostawiła plecak, nie powinna być sekretarzem redakcji tylko dlatego, że wszyscy ją lubią, a redaktor naczelny nawet się w niej podkochuje. O konieczności pozostawienia na boku kryteriów szkolnych (uczeń dobry-zły, grzeczny-niegrzeczny itp.) już była mowa.

Ogólny podział obowiązków:

Zespół redakcyjny (wszyscy członkowie redakcji, czyli tzw. kolegium redakcyjne) jest najwyższą władzą. Wyznacza ogólny program i koncepcję graficzną pisma, stałe działy, główne obszary zainteresowań, cyklicznie ocenia pracę redaktora naczelnego, sekretarza redakcji, redaktora graficznego.
Redaktor naczelny odpowiada (przed zespołem redakcyjnym i czytelnikami) za całokształt pracy redakcji, realizuje program określony przez zespół redakcyjny, reprezentuje redakcję na zewnątrz (w sytuacjach przyjemnych i nieprzyjemnych), podejmuje ostateczne decyzje o zawartości poszczególnych numerów, przydziela zadania członkom zespołu redakcyjnego.
Sekretarz redakcji organizuje pracę redakcji (gromadzenie materiałów, pilnowanie terminów, ponaglanie autorów, przekazywanie materiałów i informacji itp.).
Redaktor graficzny opracowuje makiety poszczególnych stron, decyduje (w porozumieniu z redaktorem naczelnym) o sposobie rozmieszczenia poszczególnych artykułów, liternictwie, ilustracjach itp.

Niektóre większe gazetki szkolne mają bardziej rozbudowaną strukturę redakcji. W stopkach redakcyjnych pojawiają się osoby odpowiedzialne za poszczególne działy (np. sportowy, muzyczny, szkolny), korektorzy, a także pracowici „przepisywacze” na maszynie, komputerze itp. Wszystko jest dozwolone. Nie ma tu żadnych obowiązujących reguł. Jednak w przeciętnej szkolnej redakcji prawdopodobnie wszystkie prace redakcyjne wykonywane są przez kilkuosobowe grono i fakt, że ktoś ma tytuł redaktora naczelnego wcale nie oznacza, że nie przepisuje tekstów lub na przykład nie robi korekty. Nie powinno to jednak deprecjonować jego pozycji i kompetencji. To redaktor naczelny ostatecznie decyduje, co i w jakiej postaci ukazuje się w poszczególnych numerach, może skracać i poprawiać materiały, a nawet odrzucać je w całości. Sytuacja (to autentyczny przypadek), w której zespół redakcyjny ustalił, że redaktor naczelny nie ma prawa nic zmieniać w dostarczonych tekstach, jest chora i wymaga natychmiastowego intensywnego leczenia. Redaktor naczelny może wszystko, ale musi umieć (merytorycznie, a nie na zasadzie: „Jolki nie drukujemy, bo ja jej nie lubię”) uzasadnić swoje decyzje.

Nie za często, nie za rzadko, czyli złoty środek

Terminem „gazetka szkolna” posługujemy się w sposób potoczny. W istocie będzie to czasopismo o częstotliwości, nad którą warto się zastanowić. Tygodnik? Raczej nie. Pamiętaj, że redagowanie szkolnego czasopisma ma być dla młodzieży zabawą (to, na ile kształcącą, zależy w pewnym stopniu również od ciebie). Tygodnik wymagałby stałej pracy redakcyjnej i zamienił się w kolejny obowiązek. A to byłby koniec pisma. Więc może dwutygodnik? Jego walorem jest dłuższy cykl wydawniczy, a co za tym idzie – więcej czasu na gromadzenie materiałów i pisanie tekstów. Dobra częstotliwość, zwłaszcza dla dobrze zorganizowanej, sprawnej redakcji. Idźmy dalej: miesięcznik. To jeszcze większy komfort pracy redakcji, ale i niebezpieczeństwo „wietrzenia” niektórych tematów. Praktyka mówi, że szkolne miesięczniki są dosyć popularne, pozwalają na swobodne planowanie prac redakcji, nie przeciążają jej członków obowiązkami, a jednocześnie częstotliwość jest na tyle duża, że uczniowie nie zapominają o szkolnym tytule. Można też wybrać opcję niekonwencjonalną i wydawać „nieregularnik”, choć raczej odradzamy ten pomysł, zwłaszcza w szkołach podstawowych.

Sprzedawać czy rozdawać, czyli skąd wziąć pieniądze?

Sprzedawać czy rozdawać? Teoretycznie możliwość sprzedawania gazetki szkolnej i pozyskiwanie w ten sposób pieniędzy na niezbędne materiały i opłacenie powielania nakładu stworzyłaby sytuację najzdrowszą. Z co najmniej dwu powodów: pierwszy to prawdziwa niezależność redakcji, drugi – poddanie pisma rynkowej weryfikacji (nikt nie kupi czegoś, czego nie chce). W praktyce samofinansowanie się szkolnej gazety jest na dłuższą metę prawie niemożliwe. Zespoły redakcyjne, przekonane o swojej genialności i niezwykłej atrakcyjności swojego produktu, bywają szybko sprowadzane na ziemię i przeżywają bolesne rozczarowania. Wielu nauczycieli i pedagogów jest z zasady przeciwna sprzedawaniu uczniom gazetek wydawanych przez uczniów. Twierdzą oni m.in., że pieniądze, nawet niewielkie, wyzwalają pewne niezdrowe emocje i pokusy (które prędzej czy później doprowadzają do nieporozumień i antagonizmów na różnych płaszczyznach) oraz że pismo szkolne nie może różnicować dzieci według zamożności ich rodziców. W argumentach tych jest dużo racji i chyba rzeczywiście w szkołach podstawowych (a może i w gimnazjach) należałoby wariantu sprzedawania gazetki nie brać w ogóle pod uwagę. W szkołach ponadgimnazjalnych sprawa nie jest taka jednoznaczna. Po pierwsze mamy tam do czynienia z dorosłymi i prawie dorosłymi ludźmi, którzy, jak zechcą, to będą sprzedawać swoją gazetę, a wszelkie odgórne zakazy mogą najwyżej im to ułatwić. Po drugie możliwość wspomnianej wcześniej weryfikacji przydatności pisma przez rynek jest kusząca. Redakcja musi się wówczas liczyć z opiniami czytelników, nie odrywa się od ich potrzeb, jest zmuszona do utrzymywania wysokiego poziomu, dba o atrakcyjność. Ewentualne kłopoty ze sprzedażą są sygnałem ostrzegawczym. Ba, całe przedsięwzięcie może się zakończyć plajtą. Ale jest też druga strona medalu: sukces rynkowy przynosi podwójną satysfakcję. Redakcja gazetki rozpowszechnianej bezpłatnie jest tego rynkowego sprawdzianu pozbawiona. Powoduje to czasem odrywanie się od rzeczywistości, wpadanie redakcji w samozadowolenie, rutynę. Warto więc pomyśleć nad jakimś sposobem mierzenia faktycznej poczytności i przydatności pisma (np. ankieta).

Funkcjonują w polskich szkołach gazetki, za które uczniowie muszą płacić (z reguły symbolicznie, ale jednak) – rzecz jest więc do zrobienia, ale tylko w przypadku gazetek naprawdę dobrych. Decyzja o sprzedawaniu pisma musi być głęboko przemyślana i poparta dużymi możliwościami zespołu redakcyjnego. Łatwo tu o faulstart, po którym redakcja zostaje ze stertą gazety, której nikt nie chce kupić. Spod takiego zimnego prysznica trudno wyjść suchą nogą i bez kataru. Następuje rozgoryczenie, wzajemne pretensje, zniechęcenie i najczęściej zespół się rozlatuje, a część jego członków na dłuższy czas jest „wyleczona” z dziennikarskich zapędów. A przecież wcale nie jest powiedziane, że po zdobyciu doświadczenia, po „dotarciu się”, po zakorzenieniu pisma w środowisku szkolnym ta sama redakcja nie mogłaby z powodzeniem sprzedawać swojego (użyjmy języka marketingu) produktu.

Jeżeli mimo wszystko porywacie się na pismo odpłatne, już na początku wprowadźcie jasne zasady gospodarki finansowej. Kasę (nawet gdyby to były tzw. śmieszne pieniądze) musi trzymać jedna skrupulatna, ciesząca się zaufaniem osoba, która skrzętnie notuje wszystkie wpływy i wydatki, a okresowo przedstawia wiarygodne rozliczenia. Wszystkie uzyskane ze sprzedaży pieniądze powinny być przeznaczane na wydawanie gazetki i działalność redakcji. Sytuacja, gdy redaktor gazetki wrzuca „utarg” z numeru do kieszeni, a potem zaprasza kolegów na piwo, jest bardzo fajna, ale tylko na krótką metę. Po jakimś czasie okazuje się, że na którymś piwie nie byli wszyscy ci, którzy uważali, że powinni być, że podobno kolega redaktor wydał mniej niż mówi, więc niech teraz nie ściemnia i kupi papier na następny numer z własnej kasy, że Beata, która nie pije piwa, nie chce już wklepywać tekstów do komputera, że IIIB przestała kupować gazetę, bo „nie ma zamiaru finansować komuś browaru”, a w ogóle dyrektor się wkurzył, bo jakiś rodzic na zebraniu powiedział, że podczas zebrania redakcji spożywany jest alkohol... Wystarczy. Sprawa pieniędzy od początku musi być czysta.

Od dawna wiadomo, że dźwignią handlu jest reklama. Chcąc skutecznie sprzedawać gazetę, trzeba o tym pamiętać. Planujcie kampanie reklamowe przed ukazaniem się każdego numeru – im bardziej oryginalne, bardziej zaskakujące, tym lepiej.

Nie ma na ten temat żadnych badań, ale z obserwacji wynika, że zdecydowana większość gazetek szkolnych jest jednak kolportowana bezpłatnie. Prawdopodobnie z reguły papier i kserokopiarkę „zabezpiecza” szkoła, ewentualnie wykorzystywane są tzw. możliwości rodziców. W niektórych uczniowskich pismach pojawiają się reklamy sąsiadujących ze szkołą sklepów spożywczych, sklepów muzycznych i komputerowych, księgarń, biur podróży, prywatnych liceów i szkół językowych, a nawet banków. Skoro są reklamy, to znaczy, że instytucje te w jakimś stopniu sponsorują gazetki. Ktoś jednak musiał o to zadbać – miał pomysł, poszedł, porozmawiał, przekonał, że warto...

Świetną (chociaż chyba zbyt rzadko wykorzystywaną) możliwość zarobienia sporych pieniędzy mają redakcje w liceach największych miast. Przed egzaminami wstępnymi odbywają się tam prawdziwe „wędrówki ludów”, bo 95% absolwentów podstawówek i ich rodzice przemieszczają się na zebrania informacyjne dla kandydatów w celu wybrania najlepszej szkoły. W największych warszawskich ogólniakach zebrania muszą odbywać się w kilku terminach, a i tak na każde z nich przychodzą setki osób spragnionych wszelkich informacji o danej szkole. Przeciętny ósmoklasista lub jego rodzic odwiedza w ten sposób 3-4 szkoły. W innych dużych miastach jest podobnie. Czy przemyślany, dobrze zrobiony numer specjalny gazetki szkolnej (adresowany właśnie do kandydatów), z najróżniejszymi informacjami o szkole, opiniami jej uczniów, radami egzaminacyjnymi itp. nie rozszedłby się w tym wystraszonym tłumie jak przysłowiowe ciepłe bułeczki, w dodatku po paskarskiej cenie? Z pewnością tak. W mniejszych ośrodkach szanse zarobienia na kandydatach do szkół ponadpodstawowych (niebawem ponadgimnazjalnych) też są, chociaż chyba już nie na tak dużą skalę.

O szkole, nie o świecie, czyli tematyka gazety

Zbyt szeroka tematyka to błąd kardynalny wielu gazet szkolnych. Trzeba się tego wystrzegać jak zarazy, gdyż niewłaściwe obszary zainteresowania redakcji doprowadziły niejeden tytuł do przedwczesnej śmierci. Pamiętaj: dobra szkolna gazeta to GAZETA SZKOLNA, „zanurzona” w życie konkretnej szkoły w konkretnym czasie. Redaktorzy prasy uczniowskiej mają często ambicje wydawania „normalnej” gazety – problemy i tematy czerpią z czasopism kupowanych w kioskach. To nie ma sensu! Rocznica wybuchu powstania listopadowego czy trzęsienie ziemi w Turcji to bardzo ważne wydarzenia, ale o tym każdy zainteresowany może przeczytać w odpowiednich publikacjach, uzyskać pełne informacje z radia i telewizji. Gazetka szkolna powinna pisać o tym, o czym może pisać tylko ona. Na tym polega jej siła i atrakcyjność. Od tego zależy jej powodzenie czytelnicze. Każda szkoła ma jakieś indywidualności (wśród uczniów, nauczycieli, pracowników administracji), każda ma swoje „podskórne” życie, swoje własne problemy, ważne wydarzenia i niepowtarzalną atmosferę. Gazetka szkolna z oczywistych względów nie ma szans konkurowania z profesjonalną prasą w ogólnych tematach społeczno-politycznych, kulturalnych czy obyczajowych, ale przecież ma swój wcale niemały odcinek, na którym jest poza wszelką konkurencją. Bo kto np. napisze, jaki system odpytywania ma nauczyciel fizyki, gdzie można przeczytać reportaż ze studniówki, wycieczki do Krakowa, czy z zielonej szkoły, skąd można się dowiedzieć, że Janek Kowalski z II b zbiera plakaty, Tomek Wiśniewski z III a chce zamienić walkmana na aparat fotograficzny, a Marta Pokrybała pisze wiersze? Gdzie, jak nie w gazetce szkolnej, może się ukazać list otwarty do nauczyciela wf, by nie katował dziewczyn bieganiem na 1000 m na każdej lekcji, lecz przynajmniej raz w miesiącu pozwolił zagrać w siatkówkę? Gdzie znajdzie się miejsce na wypowiedzi uczniów o przemocy w internacie...? Do zagospodarowania są wielkie obszary! Jest też cały dział ułatwiających szkolne życie informacji kół zainteresowań, drużyny sportowej, szkolnego zespołu muzycznego itp. Są komunikaty dyrekcji szkoły, biblioteki, kierownika warsztatów czy internatu. Są wreszcie tzw. problemy młodzieżowe. Słowem, są oceany tematów, na które gazetka szkolna ma absolutną wyłączność. Trzeba to wykorzystać.

W wyniku przeprowadzonej „burzy mózgów” dysponujesz niezbędnym zaczynem w postaci kilkunastu (kilkudziesięciu) pomysłów na zawartość pisma. Podczas rozmowy z redakcją poddaj je selekcji. Prawdopodobnie nie będzie ona drastyczna – uczniowie instynktownie wybierają tematy w jakimś stopniu związane ze szkołą. Drugą grupę stanowią z reguły pomysły dotyczące pozaszkolnych zainteresowań, uprawianego sportu. Także w tej grupie niewiele będzie do odrzucenia, ale uważaj: dział sportowy nie może przypominać wiadomości z ostatnich stron gazet. Pomysły na „wychodzenie poza szkołę” rodzą się najczęściej nieco później i – niestety – w większości przypadków przerastają umiejętności młodych adeptów dziennikarstwa, rozmijają się z oczekiwaniami potencjalnych czytelników. Jednak czym innym będą działania zmierzające do stworzenia forum gazet szkolnych np. na terenie gminy czy powiatu, zabranie głosu na temat ważnego problemu lokalnej społeczności, wywiad z rzecznikiem praw ucznia lub trenerem miejscowej drużyny piłkarskiej, a czym innym powielanie informacji i publicystyki z prasy profesjonalnej. To ostatnie tęp delikatnie, ale skutecznie.

Nie dla siebie, nie dla nauczycieli, czyli pamiętaj, dla kogo piszesz

Z lektury niektórych gazetek szkolnych wieje nudą i napuszeniem lub przeciwnie – miałkością, infantylizmem. Niektóre teksty sprawiają wrażenie, że ich autorzy piszą dlatego, że chcą coś napisać, a nie dlatego, że mają coś do powiedzenia. Albo wysilają się na „mądre”, wyszukane tematy, nadają im formę pseudoseju, skleconego z „uczonich” słów, których znaczenia sami dobrze nie rozumieją, albo „odwalają” coś na kolanie, przedrukowują dziesiątki głupawych dowcipów z tygodnika „Kaczor Donald”. Często już na pierwszy rzut oka widać, że piszą nie to, co myślą, lecz to, co wydaje im się, że powinni napisać (bo przecież tak „wypada”). Po prostu piszą sami dla siebie. Piszą, żeby zobaczyć swoje nazwisko wydrukowane pod artykułem, pochwalić się przed rodzicami, „zapunktować” u polonisty. Kreują w gazetce fikcyjny świat, który niewiele ma wspólnego z ich światem realnym. Tak redagowanej gazetki nigdy uczniowie nie będą traktować jako „swojej”.

Podstawowa, bardzo prosta zasada, którą musisz starać się przekazać swoim redaktorom, brzmi: „Nie piszesz dla siebie, piszesz dla czytelników”. Gazetka szkolna nie jest dla nauczycieli ani dla rodziców (chociaż ani jednym, ani drugim nikt nie może zabraniać jej czytać). Czytelnikami gazetki szkolnej są uczniowie! – to powinno przesądzać o tematyce, poruszanych problemach, języku, szacie graficznej. Głównym miernikiem kompetencji zespołu redakcyjnego jest stopień zainteresowania gazetką ze strony uczniów danej szkoły. Jeżeli polonistka chwali waszą gazetkę, dyrektor zabiera ją do kuratorium, żeby z dumą pokazać kolegom-dyrektorom, ale uczniowie nie czytają jej na przerwach, nie rozmawiają o niej między sobą, to znaczy, że coś nie jest w porządku.

Skromne początki, systematyczny rozwój, czyli nie wszystko od pierwszego numeru

Bańka z pomysłami, która rozbiła się nad waszymi głowami, może doprowadzić do katastrofy. Zrobicie znakomity, wspaniały, błyskotliwy, rewelacyjny, fantastyczny, kapitalny, krótko mówiąc – odlotowy pierwszy numer i... opadną wam skrzydła. Tutaj twoja rola opiekuna i doradcy jest szczególnie ważna. Tak pokieruj pracami redakcji, by nauczyła się selekcjonować materiały, planować zawartość kolejnych numerów z wyprzedzeniem, rezygnować z chęci „upchnięcia” do najbliższego numeru wszystkiego, czym dysponuje. I pamiętaj: szkolna gazeta nie może być zbyt obszerna. Przemawiają za tym nie tylko względy psychologiczne (ach te grube książki, uczniowska zmora!) i ekonomiczne (weź pod uwagę możliwości wydawnicze), lecz także tzw. czynnik ludzki – po prostu prędzej czy później redakcja nie da rady zagospodarować dużej objętości bez obniżania lotów.

Zawsze można lepiej, czyli troska o poziom

Młodzież łatwo zapala się do nowych inicjatyw, ale często dosyć szybko traci impet, zaczyna się nudzić. Tak bywa również w redakcjach szkolnych czasopism, które stwierdzają, że osiągnęły swój główny cel (wydanie gazetki), sprawdziły, że są w stanie to zrobić, więc tracą zapał, wpadają w rutynę. Twoim zadaniem jest uświadomienie redakcji, że jej celem nie jest samo wydawanie gazety, lecz wydawanie dobrej gazety. Wprowadź zwyczaj analizowania każdego numeru po jego ukazaniu się. Wspólne zastanawianie się, rozmawianie o wydanym numerze jest bardzo istotne. Zacznijcie od ogólnej oceny „wyglądu” numeru (szata graficzna, sposób rozmieszczenia artykułów, ilustracje, tytuły, wyróżnienia itp.), omówcie jego zawartość pod kątem tematycznej różnorodności materiałów (poważniejsze, lżejsze, dla chłopców, dla dziewcząt itp.) i pod kątem wykorzystywania różnorodnych form dziennikarskich (np. artykuł, wywiad, felieton, sonda, recenzja, reportaż, polemika, listy) wreszcie wspólne pogadajcie o samych artykułach – ich mocnych i słabych stronach, przydatności, atrakcyjności dla czytelnika. Co jakiś czas warto porównać wszystkie dotychczas wydane numery, a także sięgnąć do materiałów z waszych pierwszych spotkań, kiedy formułowany był program pisma. Pozwoli to sprawdzić, w jakim stopniu redakcja realizuje zamierzenia (a jeżeli od nich odchodzi, to czy we właściwym kierunku), pozwoli na „uchwycenie” rozwoju pisma. Dobrym pomysłem jest organizowanie co jakiś czas spotkań redakcji z wybraną klasą w celu skonfrontowania opinii o gazetce. Daje to redakcji istotny materiał do przemyśleń, a jednocześnie popularyzuje gazetkę wśród uczniów. Atrakcją dla adeptów dziennikarstwa są zawsze wizyty w „prawdziwych” redakcjach gazet i czasopism, rozgłośniach radiowych lub telewizyjnych. Instytucje te z reguły życzliwie przyjmują tego rodzaju wycieczki. Redakcje uczniowskie z mniejszych ośrodków mają tu nieco utrudnioną sytuację, ale wiele z nich jakoś sobie radzi z pokonywaniem odległości. Można też pomyśleć o zaproszeniu dziennikarza do szkoły.

Ktoś was przygarnie, czyli warto mieć swoje miejsce

Redakcja to nie tylko grupa osób. Redakcja to także miejsce, w którym te osoby się spotykają, przechowują materiały, wykonują część prac. Takie stałe miejsce jest ważne ze względów praktycznych (nie trzeba wszystkiego nosić do domu, „dobytek” redakcji nie rozprasza się) oraz jako czynnik łączący zespół i po prostu stały „adres” w szkolnej dżungli. Zadbajcie o pozyskanie takiego swojego miejsca. Przede wszystkim zwracamy uwagę na bibliotekę, w której przy odrobinie dobrej woli znajdzie się jakaś wolna półka, szuflada (nie mówiąc o miejscu do pracy w czytelni, księgozbiorze podręcznym i coraz częściej także... komputerze z edytorem tekstów, drukarce, kserokopiarce). Biblioteka to zdecydowanie dobre miejsce dla redakcji (zresztą bardzo często wykorzystywane), ale przecież możliwości jest więcej: świetlica, harcówka, któraś z pracowni. Są wreszcie szkoły, w których redakcje mają swoje własne pomieszczenia.

Każdy pomysł jest dobry, czyli jak ma wyglądać wasza gazeta?

Żadnych stresów, żadnych kompleksów. To nic, że ktoś gdzieś dysponuje programami do DTP i składa swoją gazetę w sposób niemal profesjonalny. Uroda szkolnej gazety nie polega wcale na edytorskim profesjonalizmie. Róbcie taką gazetę, jaką możecie robić, na jaką pozwalają wam warunki. Brak dostępu do najnowocześniejszych sposobów obróbki tekstów nie może przekreślać waszych szans. Znajdźcie dobrego redaktora graficznego (zespół graficzny) – dokona cudów.

Na uboczu, czyli rola nauczyciela-opiekuna

Niech cię nie korci, żeby drzemiące w tobie pokłady nadopiekuńczości przelewać na redakcję. To ICH gazeta, ICH sukcesy, ICH błędy, ICH nauka odpowiedzialności za słowo i wobec innych. Twoja rola powinna się ograniczać do funkcji życzliwego opiekuna, czasem doradcy, mediatora w sprawach spornych. Zachęcaj swoich kolegów-nauczycieli do współdziałania z młodymi redaktorami, traktowania serio ich pracy, wspierania pomysłów. Nie angażuj się bezpośrednio w cykl wydawniczy, nie wyręczaj redakcji w jej pracy. Staraj się natomiast nauczyć przestrzegania zasad dobrego wychowania, dziennikarskiego kodeksu obyczajowego, odpowiedzialności. Nie cenzuruj tekstów! Walcz z ewentualnymi zapędami cenzorskimi innych nauczycieli lub członków dyrekcji szkoły. Nie trzymaj kurczowo nad głowami swoich podopiecznych otwartego parasola ochronnego. W zasadzie powinien on się otwierać (i to automatycznie) tylko wówczas, gdy stwierdzisz, że któryś z autorów lub redaktorów za swoją pracę w gazetce jest w jakimś sensie szykanowany jako uczeń. Takie sytuacje się zdarzają. Niestety nie wszyscy nauczyciele mają poczucie humoru, a wielu dyrektorów każdą próbę spojrzenia na rzeczywistość szkolną w sposób nieco krytyczny, z przymrużeniem lub po prostu niekonwencjonalny traktuje jako zamach na swój autorytet, lub „szkalowanie gniazda”. W takich okolicznościach musisz zdecydowanie przekonywać kolegów-nauczycieli lub dyrektora, by grali z uczniami w tę samą grę. Jeżeli ktoś gra w szachy, to nie można po jego ruchu wieżą zadać mu ciosu w ucho i powiedzieć, że przerzucamy się na boks. Gdy piłkarz na boisku zagra nieczysto, to nie zabiera mu się za to paszportu, nie daje mu się mandatu za przekroczenie przepisów ruchu drogowego. Jeżeli ktoś się czuje urażony artykułem w gazetce, to nie może stawiać za to jedynki z matematyki. Natomiast zawsze można opublikować w gazetce ostrą polemikę lub wyjaśnienie.

Wielu opiekunów gazetek prowadzi ze „swoimi” redakcjami różnego rodzaju zajęcia warsztatowe. Warsztaty powinny dać uczniom odpowiedzi na trzy fundamentalne pytania:

Do kogo piszę?
Co chcę powiedzieć?
Po co chcę to powiedzieć?

W czasie spotkań trzeba zwrócić uwagę na różnorodność gatunków dziennikarskich, cechy stylu, funkcjonowanie redakcji.

Co w numerze?