Zmieniająca się rzeczywistość sprawia, że od wszelkich instytucji publicznych, między innymi szkół, bibliotek oczekuje się przejmowania odpowiedzialności za jakość swojej pracy. Jakość można zdefiniować m.in. jako zgodność (wyrobu, usługi) ze standardami. Podstawą jakościowego działania są klienci i spełnianie ich oczekiwań. W innym ujęciu jakość może być rozumiana jako sposób myślenia, który powoduje, że stosuje się i bez przerwy poszukuje najlepszych rozwiązań.

Mierzenie jakości wymaga rzetelnego zbierania informacji poprzez rozmowy i wywiady, ankiety i kwestionariusze, badanie dokumentów, obserwację. Na podstawie uzyskanych danych i po ich przeanalizowaniu sporządza się plan rozwoju szkoły (biblioteki) w celu lepszego jej funkcjonowania.

Biblioteka szkolna jest częścią szkoły i musi być uwzględniana w procesie mierzenia jakości pracy szkoły. W marcu 2001 odbyło się w Lublinie spotkaniu na temat „Jakość w bibliotece” zorganizowanym przez OIC Poland (Polska Fundacja Ośrodków Wspomagania Rozwoju Gospodarczego OIC Poland – organizacja pozarządowa z siedzibą w Lublinie; założona przy współpracy OIC International Inc. z siedzibą w USA – międzynarodowej sieci organizacji edukacyjnych działającej od ponad 30 lat w wielu krajach świata).

W wyniku wspólnej pracy wszystkich uczestników (również moim) powstała praca pt.: „Jakość w bibliotece szkolnej”. Opracowano obszary pracy biblioteki, dla których wyznaczono standardy oraz wskaźniki. Pracę, nowatorską i chyba jedną z pierwszych w Polsce, postanowiono opublikować i udostępnić innym bibliotekom szkolnym.

Obszary pracy biblioteki

Obszar – baza (lokal, wyposażenie w środki techniczne i sprzęt, finanse)

Standard I. Lokal biblioteki spełnia oczekiwania użytkowników

Wskaźniki:

Czy biblioteka ma wystarczającą powierzchnią na zbiory?
Czy w bibliotece jest oddzielna czytelnia?
Czy w bibliotece jest wydzielone miejsce do cichej pracy dla czytelnika?
Czy w bibliotece jest wyznaczone miejsce do pracy własnej bibliotekarza?
Czy biblioteka znajduje się w miejscu łatwo dostępnym dla każdego użytkownika?
Czy w bibliotece jest odpowiednie oświetlenie?
Czy biblioteka ma estetyczny wygląd?
Czy godziny pracy biblioteki zapewniają dostęp do zbiorów wszystkim użytkownikom?

Standard II. Wyposażenie biblioteki umożliwia optymalne korzystanie z niej

Wskaźniki:

Czy w czytelni jest wystarczająca liczba miejsc?
Czy w bibliotece jest wystarczająca liczba regałów na książki?
Czy biblioteka jest wyposażona w odpowiedni sprzęt dostosowany do rodzaju zbiorów?
Czy każdy bibliotekarz ma oddzielne stanowisko pracy?
Czy w bibliotece jest:

kserokopiarka,
drukarka,
skaner,
telewizor,
magnetowid,
aparat fotograficzny,
kamera wideo,
komputer multimedialny?

6. Czy biblioteka ma dostąp do Internetu?

7. Czy użytkownicy potrafią korzystać z Internetu?

Standard III. Praca biblioteki jest skomputeryzowana

Wskaźniki:

Czy biblioteka ma wyspecjalizowany biblioteczny system komputerowy?
Czy w bibliotece udostępnianie zbiorów jest skomputeryzowane?
Czy w bibliotece jest zautomatyzowany katalog zbiorów?
Czy uczniowie potrafią korzystać z zautomatyzowanego katalogu zbiorów?

Standard IV. Finanse zapewniają planowy rozwój biblioteki

Wskaźniki:

Czy w budżecie szkoły jest określona pula na uzupełnianie zbiorów do biblioteki?
Czy zakupy do biblioteki dokonywane są systematycznie i planowo?
Czy są pieniądze przeznaczone na działalność kulturalną biblioteki?
Czy dyrekcja szkoły zna potrzeby biblioteki?
Czy potrzeby biblioteki uwzględniane są w planach szkoły?
Czy są środki przeznaczane na modernizację wyposażenia biblioteki?
Czy praca bibliotekarza jest dostrzegana i oceniana?

Obszar – zbiory

Standard I. W bibliotece istnieje zbiór biblioteczny dostosowany do potrzeb szkoły

Wskaźniki:

Czy w księgozbiorze podręcznym jest wystarczająca ilość książek?
Czy lektury w bibliotece dostosowane są do kanonu lektur zawartych w programie nauczania szkoły?
Czy w bibliotece jest wystarczająca ilość lektur?
Czy zbiory z zakresu literatury popularnonaukowej są dostosowane do rodzaju szkoły i wieku uczniów?
Czy podręczniki są dostosowane do programów nauczania?
Czy w bibliotece są aktualne programy szkoły?
Czy zbiory z zakresu literatury pięknej są dostosowane do wieku i zainteresowań uczniów?
Czy zbiory z zakresu literatury fachowej, literatury naukowej i pedagogiczno-psychologicznej występują w wystarczającej ilości?

Standard II. Struktura zbiorów biblioteki jest zgodna z wymogami

Wskaźniki:

Czy w zbiorach występuje:

księgozbiór podręczny,
literatura piękna,
lektury dla każdej klasy,
literatura popularnonaukowa,
podręczniki,
literatura fachowa,
literatura metodyczna,
literatura pedagogiczno-psychologiczna,
programy nauczania?

2. Czy w zbiorach występują czasopisma:

młodzieżowe,
fachowe,
metodyczne,
popularnonaukowe,
pedagogiczno-psychologiczne?

3. Czy w zbiorach występują następujące multimedia?

CD-romy,
płyty CD,
kasety wideo,
programy komputerowe.

4. Czy w zbiorach występują przepisy prawne, oświatowe i inne?

Standard III. Organizacja zbiorów biblioteki jest zgodna z wymogami

Wskaźniki:

Czy księgozbiór biblioteki jest właściwie ustawiony?
Czy księgozbiór biblioteki jest właściwie opracowany pod względem rzeczowym i technicznym?
Czy księgozbiór biblioteki jest systematycznie aktualizowany?
Czy księgozbiór biblioteki jest systematycznie selekcjonowany?
Czy księgozbiór biblioteki jest estetyczny?
Czy księgozbiór biblioteki jest z ogólnym dostępem do półek?

Obszar – kadra

Standard I. Kwalifikacje: W bibliotece pracuje wykwalifikowana kadra

Wskaźniki:

Czy wszyscy pracownicy posiadają wykształcenie bibliotekarskie?
Czy wszyscy pracownicy posiadają wykształcenie pedagogiczne?

Standard II. Doskonalenie: Nauczyciele bibliotekarze systematycznie uczestniczą w różnych formach doskonalenia zawodowego

Wskaźniki:

Czy nauczyciele bibliotekarze doskonalą się w zakresie zastosowania technologii komputerowych?
Czy nauczyciele bibliotekarze biorą udział w szkoleniach wewnątrzszkolnych?
Czy nauczyciele bibliotekarze biorą udział w szkoleniach zewnętrznych (kursach, warsztatach, szkoleniach metodycznych)?

Standard III. Umiejętności: Nauczyciele bibliotekarze posiadają różnorodne umiejętności

Wskaźniki:

Czy nauczyciele bibliotekarze wykorzystują umiejętności nabyte w różnych formach szkolenia?
Czy nauczyciele bibliotekarze dzielą się zdobytą wiedzą i umiejętnościami z innymi pracownikami szkoły?
Czy nauczyciele bibliotekarze posiadają umiejętność łatwego nawiązywania kontaktów z uczniem i nauczycielem?
Czy nauczyciele bibliotekarze potrafią budować przyjazną atmosferę?
Czy nauczyciele bibliotekarze są kreatywni w swojej pracy?
Czy nauczyciele bibliotekarze prowadzą działalność mającą na celu integrację środowiska szkolnego?
Czy nauczyciele bibliotekarze wykazują wszechstronność w swoich działaniach?

Obszar – reklama

Standard. Reklama wewnętrzna i zewnętrzna: biblioteka prowadzi świadomą i celową promocję swojej działalności w środowisku szkolnym i lokalnym

Wskaźniki:

Czy biblioteka organizuje wystawki tematyczne, okolicznościowe?
Czy biblioteka wykonuje gazetki okolicznościowe?
Czy biblioteka ma miejsce swojej stałej ekspozycji?
Czy w bibliotece udzielane są porady indywidualne?
Czy w bibliotece organizowane są konkursy czytelnicze?
Czy biblioteka organizuje spotkania z ciekawymi ludźmi?
Czy bibliotekarze prowadzą koła zainteresowań?
Czy biblioteka wspiera działalność innych kół zainteresowań?
Czy biblioteka publikuje i rozpowszechnia swoje materiały (w formie biuletynów, gazetek, informatorów, strony internetowej, w formie kroniki)?
Czy biblioteka propaguje swoje formy pracy w środowisku szkolnym i lokalnym?
Czy biblioteka organizuje lub uczestniczy w organizowaniu imprez szkolnych?
Czy biblioteka prowadzi świadomą i celową promocję swoich zbiorów?

Obszar – współpraca

Standard I. Biblioteka współpracuje z instytucjami prowadzącymi doradztwo metodyczne

Wskaźniki:

Czy w bibliotece są informacje o placówkach doskonalenia zawodowego:

o pracy metodyków,
o formach doskonalenia zawodowego oferowanych przez instytucje?

Czy w bibliotece są informatory wydawane przez instytucje doradztwa metodycznego (np. „Wiadomości, Opinie, Myśli”)?
Czy biblioteka współpracuje z biblioteką pedagogiczną:

w zakresie doradztwa metodycznego dla bibliotek szkolnych,
w zakresie prowadzonych zajęć z edukacji czytelniczej i medialnej,
w zakresie edukacji regionalnej,
korzysta ze zbiorów Biblioteki Pedagogicznej?

Standard II. Biblioteka współpracuje w szkole z dyrekcją, wychowawcami, zespołami przedmiotowymi, radą rodziców, organizacjami szkolnymi, pedagogiem szkolnym

Wskaźniki:

Czy biblioteka uczestniczy w tworzeniu programu wychowawczego, programu rozwoju szkoły, wewnątrzszkolnego systemu oceniania?
Czy biblioteka ustala z dyrekcją szkoły plan wydatków (budżet biblioteki)?
Czy biblioteka uzgadnia z nauczycielami wykaz lektur szkolnych i literatury przedmiotowej?
Czy biblioteka współpracuje z wychowawcami w diagnozowaniu potrzeb czytelniczych uczniów?
Czy biblioteka diagnozuje wśród rodziców znajomość gustów czytelniczych ich dzieci?
Czy biblioteka diagnozuje wśród rodziców oczekiwania dotyczące pracy biblioteki szkolnej?
Czy biblioteka współpracuje z organizacjami szkolnymi w organizowaniu konkursów, imprez szkolnych?
Czy biblioteka diagnozuje potrzeby czytelnicze i zainteresowania uczniów?

Standard III. Biblioteka współpracuje ze środowiskiem lokalnym

Wskaźniki:

Czy biblioteka szkolna zgłasza swoje potrzeby władzom samorządowym?
Czy biblioteka przedstawia władzom samorządowym projekty rozwoju biblioteki?
Czy biblioteka przedstawia władzom samorządowym swoje osiągnięcia?
Czy biblioteka współpracuje z innymi bibliotekami w realizacji swoich zadań:

z Biblioteką Pedagogiczną,
z bibliotekami publicznymi,
z bibliotekami uczelnianymi,
z bibliotekami innych szkół?

5. Czy biblioteka współpracuje z placówkami kultury:

czy ma informacje o aktualnym repertuarze teatrów, filharmonii, kin itp.,
czy ma informacje o pracy muzeów (godziny otwarcia, aktualne ekspozycje),
czy organizuje wyjścia na imprezy kulturalne,
czy organizuje spotkania z „ludźmi kultury”,
czy ma informacje o formach zajęć proponowanych przez domy kultury?

6. Czy biblioteka współpracuje z placówkami prowadzącymi profilaktykę uzależnień i patologii:

czy zna stopień zagrożeń patologiami środowiska szkolnego,
czy organizuje spotkania z przedstawicielami instytucji i organizacji zajmującymi się patologiami (np. Monar, poradnia psychologiczna)?

Standard IV. Biblioteka szkolna współpracuje z innymi instytucjami

Wskaźniki:

Czy biblioteka poszukuje sponsorów do finansowania zakupów książek i sprzętu?
Czy biblioteka ma oferty, katalogi wydawnicze?
Czy nauczyciele bibliotekarze systematycznie odwiedzają księgarnie i domy książki w celu zakupu nowości wydawniczych?
Czy biblioteka współpracuje ze stowarzyszeniami i związkami zawodowymi?

Obszar – organizacja pracy biblioteki

Standard I. Biblioteka efektywnie planuje swoją pracę

Wskaźniki:

Czy biblioteka ma plan pracy na bieżący rok szkolny?
Czy plan pracy biblioteki jest skorelowany z planem dydaktyczno-wychowawczym szkoły?
Czy zostały opracowane przydziały czynności dla poszczególnych bibliotekarzy?

Standard II. Zbiory biblioteki są dostępne

Wskaźniki:

Czy biblioteka jest otwarta w godzinach zajęć dydaktycznych szkoły?
Czy liczba zatrudnionych bibliotekarzy odpowiada potrzebom?
Czy biblioteka posiada opracowane regulaminy korzystania ze zbiorów?
Czy regulaminy biblioteki są znane użytkownikom biblioteki?

Standard III. Uczniowie wspierają pracę biblioteki

Wskaźniki:

Czy istnieje „aktyw biblioteczny”?
Czy uczniowie aktywnie uczestniczą w pracach biblioteki?
Czy „aktyw” ma wpływ na pracę biblioteki?

Standard IV. Biblioteka prowadzi dokumentację

Wskaźniki:

Czy dokumentacja biblioteki jest prowadzona zgodnie z obowiązującymi zarządzeniami?
Czy zgromadzona dokumentacja (statystyki wypożyczeń, zeszyt odwiedzin w czytelni, zestawienia wyników ankiet) wpływa na podniesienie jakości pracy biblioteki?

Obszar – warsztat informacyjny biblioteki

Standard I. W bibliotece istnieją katalogi

Wskaźniki:

Czy w bibliotece istnieje:

tradycyjny katalog alfabetyczny.
tradycyjny katalog rzeczowy,
komputerowa baza danych?

2. Czy uczniowie znajdują potrzebne informacje w katalogach?

3. Czy dyrekcja szkoły zapewnia fundusze na:

zakup komputerów,
specjalistycznego oprogramowania bibliotecznego?

Standard II. W bibliotece są kartoteki zagadnieniowe

Wskaźniki:

Czy w bibliotece jest kartoteka zagadnieniowa?
Czy kartoteka zagadnieniowa jest aktualizowana?

Standard III. Biblioteka dysponuje księgozbiorem podręcznym

Wskaźniki:

Czy w zbiorach biblioteki są:

encyklopedie ogólne,
encyklopedie dziedzinowe,
słowniki,
poradniki,
leksykony?

Czy w zbiorach informacyjnych biblioteki uczniowie znajdują potrzebne informacje?
Czy dyrekcja szkoły zapewnia fundusze na aktualizację księgozbioru podręcznego?

Standard IV. Biblioteka ma dostęp do Internetu

Wskaźniki:

Czy uczniowie potrafią korzystać z Internetu?
Czy biblioteka posiada adresy stron www związanych z edukacją?
Czy uczniowie potrafią dokonać selekcji potrzebnych informacji?

Standard V. Warsztat informacyjny spełnia oczekiwania użytkowników

Wskaźniki:

Czy nauczyciele bibliotekarze znają potrzeby i oczekiwania użytkowników?
Czy nauczyciele otrzymują w bibliotece potrzebne im informacje?
Czy uczniowie znajdują w bibliotece potrzebne im informacje?
Czy istniejący warsztat informacyjny biblioteki sprzyja samokształceniu?

Obszar – praca pedagogiczna biblioteki

Standard I. Biblioteka przygotowuje ucznia do samokształcenia

Wskaźniki:

Czy dokumenty zgromadzone w bibliotece spełniają oczekiwania czytelnika?
Czy biblioteka dysponuje odpowiednim warsztatem informacyjnym (księgozbiór podręczny, katalogi, kartoteki)?
Czy uczeń potrafi samodzielnie poszukiwać potrzebnych informacji i tekstów, posługując się warsztatem informacyjnym biblioteki?
Czy biblioteka uczy posługiwania się wydawnictwami informacyjnymi (encyklopedie, słowniki, podręczniki)?
Czy biblioteka prowadzi planowe lekcje biblioteczne?
Czy efekty zajęć bibliotecznych są badane?

Standard II. Biblioteka stwarza warunki do rozwoju zainteresowań

Wskaźniki:

Czy biblioteka posiada aktualne i różnorodne zbiory?
Czy zbiory biblioteki są dostosowane do wieku uczniów?
Czy uczniowie znają nowości wydawnicze?
Czy biblioteka rozbudza potrzeby czytelnicze uczniów?
Czy biblioteka organizuje różne formy pracy z czytelnikiem (praca indywidualna z czytelnikiem, różnorodne konkursy, turnieje, gry, prezentacja prac uczniów)?

Standard III. Biblioteka wspiera ucznia w dziedzinie wychowania

Wskaźniki:

Czy biblioteka współuczestniczy w tworzeniu systemu wychowawczego szkoły?
Czy biblioteka bierze udział w tworzeniu tradycji szkoły?
Czy w bibliotece istnieje przyjazna atmosfera?
Czy każdy czytelnik traktowany jest podmiotowo?
Czy uczeń czuje się bezpiecznie w bibliotece?
Czy biblioteka kształtuje postawę szacunku i troski o dobro innych?
Czy biblioteka uczy wewnętrznego wyciszenia?
Czy biblioteka stwarza warunki do rozpoznawania wartości moralnych?
Czy biblioteka uczy szacunku do polskiego dziedzictwa kulturowego?

Standard IV. Biblioteka wspiera kreatywność ucznia

Wskaźniki:

Czy biblioteka umożliwia uczniom zaprezentowanie własnej twórczości, czy stwarza możliwość twórczych działań uczniów?
Czy uczniowie chętnie uczestniczą w różnych formach pracy z czytelnikiem proponowanych przez bibliotekę?

Standard V. Biblioteka wspiera ucznia w dziedzinie kształcenia

Wskaźniki:

Czy godziny otwarcia biblioteki są dostosowane do planu lekcji, pozwalają skorzystać z biblioteki po skończonych lekcjach?
Czy biblioteka ma czytelnię, która umożliwia cichą prace ucznia?
Czy w bibliotece jest dobrze wyposażony księgozbiór?
Czy uczniowie są zapoznawani z nowościami wydawniczymi?
Czy bibliotekarz prowadzi indywidualne rozmowy z uczniami?
Czy bibliotekarz pomaga uczniom w dotarciu do potrzebnych materiałów?
Czy uczeń po zajęciach z edukacji czytelniczej potrafi sam skorzystać ze źródła informacji?

Literatura:

J. J. Bonstingi: Szkoły jakości. Wprowadzenie do Total Quality Managment w edukacji. Warszawa 1999.

Dzierzgowska, M. Kalinowska: Mierzenie jakości pracy liceum. Poradnik. Warszawa 1999.

M. Konieczniak: O zmianie, reformie i górze lodowej słów parę. Biuletyn Informacyjny. Vulcan Wrocław 1998.

Sposób sprawowania nadzoru pedagogicznego. Praca zbiorowa. Lublin Kur. Ośw. i Wych. 2000.

Co w numerze?