Aby przyszłych studentów „oswoić” z procedurami obowiązującymi w bibliotekach uczelnianych, warto już w szkole średniej (na przykład w klasach maturalnych) przeprowadzić zajęcia, które przynajmniej w ogólnym zarysie przybliżą uczniom zasady wyszukiwania i wypożyczania książek za pomocą systemu rewersowego w katalogach kartkowych oraz z wykorzystaniem katalogów elektronicznych [1]. O ile samo wyszukiwanie w katalogach tradycyjnych (alfabetycznych i rzeczowych) nie powinno sprawiać studentom większych trudności (zakładam, że z katalogiem kartkowym mieli styczność w szkole średniej), o tyle rewersowy system wypożyczeń będzie dla nich nowością.

Student, aby wypożyczyć daną książkę, po jej wyszukaniu w katalogu, musi wypełnić rewers, czyli wpisać swoje dane: numer karty bibliotecznej, skrócony opis bibliograficzny książki (autora, tytuł, ewentualnie numer tomu) oraz sygnaturę lub sygnatury, jeśli w bibliotece znajduje się kilka egzemplarzy danej pozycji. Bardzo istotne jest, aby wypełnił wszystkie części rewersu i dokładnie sprawdził oznaczenia i dodatkowe symbole przy poszczególnych sygnaturach (może okazać się, że wybrana książka jest dostępna na przykład tylko w czytelni). Wypełnione rewersy wrzuca się do skrzynki umieszczonej zazwyczaj przy wyjściu z sal katalogowych. Na odbiór zamówionych pozycji czeka się przeciętnie od jednej do kilku godzin.

Wygodniejszym i szybszym sposobem wyszukiwania i zamawiania książek jest korzystanie z katalogów elektronicznych dostępnych przez sieć www lub telnet. W bibliotekach wyższych uczelni książki wydane po ok. 1990 r. są rejestrowane już wyłącznie w komputerowych bazach danych i tylko za pomocą komputera można je zamawiać.

Większość baz danych opracowana jest w systemach VTLS (np. Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie), INNOPAC (Biblioteka Narodowa), PROL1B (Biblioteka Śląska) i jest udostępniana w sieci wewnętrznej oraz przez internet. Wszystkie wymienione tu systemy charakteryzują się przyjaznym dla użytkownika interfejsem i podobnym systemem wyszukiwania informacji. Po wejściu na stronę danej biblioteki wybieramy opcję katalog (lub katalog przez www). Istnieją trzy sposoby wyszukiwania w tych katalogach: proste, złożone (z użyciem operatorów logicznych) oraz zaawansowane (za pomocą wyrażeń wyszukiwawczych). Początkujących użytkowników e-katalogów należy, jak sądzę, zapoznać przede wszystkim z pierwszym sposobem wyszukiwania, który umożliwia uzyskanie informacji poprzez wybór jednej z kilku opcji wyszukiwania (m. in. przez autora, sygnaturę, hasło przedmiotowe, tytuł, słowa kluczowe, serię. ISSN/ISBN).

Aby znaleźć interesujące nas pozycje, wybieramy jedną z opcji i w odpowiednim polu wpisujemy szukany termin lub nazwisko. Po zakończeniu wyszukiwania zostaje wyświetlony skrócony opis bibliograficzny znalezionych dokumentów (np. w katalogu Biblioteki Narodowej pojawi się informacja o liczbie wyszukanych pozycji oraz tytuły pierwszych ośmiu). Po kliknięciu w wybrany numer wyświetla się wykaz, egzemplarzy danej publikacji. Aby student mógł wypożyczyć książkę, musi ona posiadać w polu status napis dostępny. Zamówiony egzemplarz czeka na odbiór w wypożyczalni przez około 3-4 dni.

Katalogi niektórych bibliotek uczelnianych można przeglądać także (a w przypadku np. krakowskiej Akademii Pedagogicznej wyłącznie) za pomocą usługi telnet. W porównaniu z katalogami udostępnianymi przez strony www pozwala ona na szybsze przeglądanie zasobów bibliotecznych, jednak jej minusem jest nieprzyjazny dla użytkownika interfejs – typowy dla systemów DOS-owych ekran, poruszanie się po ekranie wyłącznie za pomocą klawiatury oraz dość skomplikowany system wyszukiwania z użyciem komend. Po wybraniu opcji katalog przez telnet należy wpisać hasło user, wybrać odpowiedni kod językowy, a następnie postępować zgodnie z instrukcją zamieszczoną na ekranie poprzez wybór odpowiednich opcji.

W omawianym systemie jest możliwe wyszukiwanie materiałów przez autora (komenda a/, po której należy wpisać nazwisko autora), tytuł (np. t/ chłopi), hasło przedmiotowe (s/ filozofia), słowa kluczowe (w/ komputer) oraz przez słowa kluczowe z użyciem operatorów logicznych (np. b/ komputer and zastosowania). Dla początkujących użytkowników jest dostępny system pomocy w wyszukiwaniu wywoływany po napisaniu znaku ?. Podobnie jak w katalogach online, po zakończeniu wyszukiwania pojawia się wykaz znalezionych materiałów wraz z liczbą dostępnych egzemplarzy. Po wpisaniu numeru wybranej pozycji wyświetla się jej opis bibliograficzny wraz z informacją o dostępności. Po wpisaniu komendy /req można przejść do trybu zamawiania książki.

Chociaż na pierwszy rzut oka wyszukiwanie przez telnet wydaje się dość złożone, to jednak uczniowie, po wstępnych objaśnieniach nauczyciela, dobrze radzili sobie z wykonywaniem poleceń związanych z korzystaniem z tego katalogu.

Chcąc zamówić daną pozycję drogą elektroniczną należy wypełnić formularz zamówienia egzemplarza poprzez podanie numeru swojej karty bibliotecznej, imienia i nazwiska, czasami także hasła (np. w Bibliotece Jagiellońskiej jest nim seria i numer dowodu tożsamości użytkownika). Następnie należy wybrać miejsce odbioru zamówionej pozycji. Katalogi komputerowe umożliwiają także sprawdzenie zawartości konta, swoich danych oraz ewentualnych zaległości.

Na zajęciach poświęconych systemom wypożyczeń w szkołach wyższych nie jest oczywiście możliwe szczegółowe omówienie tego zagadnienia w odniesieniu do wszystkich uczelni. Zasady organizacji udostępniania zbiorów w poszczególnych bibliotekach naukowych nieco różnią się między sobą. Dlatego należy zachęcić maturzystów, aby odwiedzili strony internetowe bibliotek wyższych uczelni, na których zamierzają studiować, i zapoznali się z ich regulaminami i organizacją udostępniania zbiorów.

Zakładając, że uczniowie potrafią korzystać z katalogów kartkowych, w moim projekcie zajęć skupiłam się na ćwiczeniu umiejętności poszukiwania materiałów w katalogach elektronicznych i poprawnego wypełniania rewersów na podstawie danych z e-katalogu. Podczas realizacji zajęć należy wyjaśnić, że w większości bibliotek część zbiorów jest rejestrowana wyłącznie elektroniczne i wypożyczyć je można tylko przez katalog online, natomiast część (zbiory sprzed ok. 1990 r.) można zamówić tylko za pomocą rewersu korzystając z katalogów kartkowych.

Zajęcia muszą być oczywiście przeprowadzone przy stanowiskach komputerowych z dostępem do internetu.

System rewersowy i katalogi komputerowe w bibliotekach szkół wyższych. Konspekt lekcji bibliotecznej w klasach maturalnych

Cel główny: zdobycie wiadomości na temat organizacji wypożyczania w bibliotekach szkół wyższych i wykształcenie umiejętności korzystania ze zbiorów tych bibliotek.

Cele operacyjne

uczeń po lekcji potrafi:

samodzielnie wyszukać informacje w katalogu elektronicznym biblioteki uczelnianej;
znaleźć poszukiwaną przez siebie książkę;
poprawnie zamówić wybraną pozycję za pomocą rewersu.

Pomoce dydaktyczne: stanowiska komputerowe z dostępem do internetu, kserokopie rewersów wybranych bibliotek szkół wyższych, karty z poleceniami ćwiczeń dla każdej grupy.

Tok lekcji:

Powitanie; przedstawienie tematu i celu zajęć;
Rozmowa z uczniami na temat wybieranych przez nich uczelni i kierunków studiów;
Podanie informacji o sposobie udostępniania zbiorów w bibliotekach szkół wyższych i możliwościach wyszukiwania informacji o ich zbiorach za pomocą katalogów komputerowych;
Uruchomienie komputerów – wejście na stronę biblioteki Akademii Pedagogicznej w Krakowie – omówienie zasad wyszukiwania książek w systemie TELNET – wspólne poszukiwanie materiałów w tym katalogu;
Wejście na stronę Biblioteki Jagiellońskiej – omówienie zasad wyszukiwania w systemie VTLS – wspólne poszukiwanie materiałów na określony temat;
Prezentacja rewersów bibliotek uczelnianych, omówienie sposobu ich poprawnego wypełniania;
Ćwiczenia praktyczne w grupach dwuosobowych (uczniowie wspólnie poszukują informacji w poszczególnych katalogach, następnie każdy wypełnia po dwa rewersy) – nauczyciel na bieżąco udziela wskazówek, sprawdza poprawność wykonania ćwiczeń;

Przykłady poleceń:

Wyszukaj w katalogu biblioteki Akademii Pedagogicznej (http://www.wsp.krakow.pl/biblio/) książkę A. Camusa Dżuma i zamów ją wypełniając rewers.
Wyszukaj w katalogu Biblioteki Jagiellońskiej (http://www.bj.uj.edu/pl/) pozycje zawierające w tytule słowo modernizm. Wybierz jedną z nich i wypełnij rewers.
Wyszukaj w katalogu biblioteki Akademii Pedagogicznej (http://www.wsp.krakow.pl/biblio/) książki dotyczące życia i twórczości Ernesta Hemingwaya. Wybierz jedną z nich i zamów wypełniając rewers.
Wyszukaj w katalogu Biblioteki Jagiellońskiej (http://www.bj.uj.edu/pl/) pozycje z serii A to Polska właśnie. Wybierz jedną z nich i wypełnij rewers.

Podsumowanie lekcji:

Podanie uczniom adresu Elektronicznej Biblioteki (http://ebib.oss.wroc.pl), zawierającej zestawienie linków do stron internetowych polskich bibliotek (w tym bibliotek wyższych uczelni). Zachęcenie uczniów do przejrzenia zawartości stron domowych bibliotek uczelnianych i zapoznania się ze sposobami korzystania z katalogów elektronicznych oraz samodzielnych poszukiwań bibliograficznych.

[1] Zob. artykuł M. Bogacz Jak wypełnić ren paragon?, „Biblioteka w Szkole” 2001 nr 12.

Co w numerze?