W niniejszym opracowaniu omawiam budowę opisu bibliograficznego czasopisma i artykułu oraz zasady doboru haseł do opisu. Określenia „czasopismo” i „artykuł” są znane bibliotekarzom szkolnym, przypomnijmy jednak ich znaczenie dla osób początkujących w tym zawodzie.

Czasopismo jest wydawnictwem periodycznym, którego zakończenia nie przewiduje się. Ukazuje się w regularnych odstępach czasu w postaci oddzielnych zeszytów, czyli numerów połączonych wspólnym tytułem. Ze względu na częstotliwość wydawania czasopisma dzielą się na: tygodniki, dwutygodniki, miesięczniki, dwumiesięczniki, kwartalniki, półroczniki i roczniki. Każdy zeszyt identyfikowany jest przez numerację1. Artykuł jest dokumentem niesamoistnym wydawniczo, opublikowanym jako z góry zaplanowana całość w jednym lub kilku zeszytach wydawnictwa ciągłego2.

Czasopisma należą do wydawnictw ciągłych, których definicja uległa zmianie w zaleceniach międzynarodowych. Obecnie wydawnictwo ciągłe to dokument ukazujący się na bieżąco w całości lub w częściach, zazwyczaj opatrzony numeracją, bez przewidywanego zakończenia. Wydawnictwa ciągłe obejmują czasopisma, czasopisma elektroniczne, okresowe informatory, sprawozdania roczne, gazety i serie wydawnicze. Taką definicję podano w najnowszym zaleceniu międzynarodowym pod tytułem – ISBD(CR) International Standard Bibliographic Description for Serials and Other Continuing Recources; polski tytuł – Międzynarodowy znormalizowany opis bibliograficzny dokumentów ciągłych. Dokument ten zastąpił drugie wydanie ISBD(S) Międzynarodowego znormalizowanego opisu bibliograficznego wydawnictw ciągłych. Zmiana w tytule oznacza, że w zaleceniu uwzględniono nie tylko wydawnictwa ciągłe publikowane w formie tradycyjnej, lecz także dokumenty elektroniczne o dostępie zdalnym i lokalnym. Dokument ciągły ukazuje się co jakiś czas, bez przewidywanego zakończenia. Definicja ta obejmuje wydawnictwa ciągłe i dokumenty aktualizowane (np. uzupełniane wydawnictwo skoroszytowe, dokument elektroniczny aktualizowany o dostępie zdalnym lub aktualizowana co pewien czas elektroniczna baza danych na CD-ROM)3.

Podstawową publikacją, z której się korzysta, tworząc opis bibliograficzny czasopisma i artykułu, jest norma PN-N-011 52-2:1997. Oparta jest ona na nieaktualnym już drugim wydaniu ISBD(S), dlatego w niniejszym opracowaniu wykorzystano także instrukcję tworzenia rekordu bibliograficznego w formacie MARC 21, która uwzględnia zmiany wprowadzone do nowego zalecenia ISBD(CR). Instrukcja ta jest dostępna online na stronie katalogu centralnego NUKat4 .

Według Polskiej Normy przedmiotem opisu bibliograficznego, czyli jednostką opisu może być: całość wydawnictwa ciągłego lub określony ciąg zeszytów, pojedynczy zeszyt i dokument niesamoistny wydawniczo, np. artykuł, ciągły dokument niesamoistny. W niniejszym opracowaniu omawia się zagadnienia najbardziej przydatne w bibliotece szkolnej. Dotyczą one katalogowania czasopisma ukazującego się na bieżąco i takiego, które już przestało się ukazywać, oraz opisu pojedynczego zeszytu i artykułu.

W bibliotekach szkolnych opis bibliograficzny tworzy się według drugiego stopnia szczegółowości, czyli podaje się elementy określone w normie jako obowiązkowe i zalecane. W tabeli zamieszczonej poniżej wymieniono strefy opisu bibliograficznego właściwe dla drugiego stopnia szczegółowości. Elementy są pogrupowane w strefy, a każdy element poprzedza określony znak umowny. Poszczególne strefy oddziela się kropką, odstępem, kreską, odstępem. W tabeli podano również źródła danych, określone w normie, dla poszczególnych stref opisu.

Zasady wypełniania poszczególnych stref opisu bibliograficznego

Strefa 1

Na pierwszym miejscu w tej strefie podaje się tytuł właściwy wydawnictwa ciągłego, czyli tytuł wspólny dla wszystkich zeszytów opisywanego ciągu. Jeżeli na stronie tytułowej występuje kilka tytułów w tym samym języku, jako tytuł właściwy przejmuje się tytuł wyróżniony typograficznie; jeśli brak wyróżnień, przejmuje się tytuł pierwszy. Jeżeli na stronie tytułowej występuje tytuł wyrażony w dwu lub więcej językach, jako tytuł właściwy przyjmuje się tytuł w języku tekstu głównej części zeszytu; jeżeli tego kryterium nie da się zastosować, przejmuje się tytuł wyróżniony typograficznie lub pierwszy. Odmiany tytułu występujące w innych miejscach zeszytu podaje się w strefie uwag.

Każde słowo tytułu właściwego pisze się z dużej litery poza przyimkami, spójnikami i rodzajnikami oraz wyrażeniami takimi jak „imienia” i „pod wezwaniem”. Występujące w tytule skróty, symbole i liczebniki pisane cyframi przejmuje się bez zmian.

Biuletyn Wojskowej Akademii Medycznej imienia Gen.

Dyw. Prof. Dr. Med. Bolesława Szareckiego

B jak Buda : gazetka szkolna Zespołu Szkół w Błażowej im.

Św. Jadwigi Królowej

Dom & Ogród

W akronimach i innych skrótach występujących w tytule nie stosuje się odstępów, ale poszczególne litery inicjałów imion występujące w tytule oddziela się kropką i odstępem.

Z Filmoteki Oświatowej PDF

Jeżeli na stronie tytułowej występuje pełny tytuł i jego akronim, to pełny tytuł traktuje się jako właściwy, a akronim podaje się jako dodatek do tytułu.

Wieczór Wrocławia : WW

Po tytule właściwym podaje się dodatek lub dodatki do tytułu. Jeżeli dodatków jest więcej niż jeden, przejmuje się je w porządku wskazanym przez wyróżnienia typograficzne; jeśli brak wyróżnień, to należy je podać w kolejności występowania na stronie tytułowej.

Szkwał : wrocławska gazetka żeglarska : pismo Wrocławskiego Okręgowego Związku Żeglarskiego

Można przejmować dodatki występujące poza stroną tytułową, jeśli wnoszą dodatkową informację o wydawnictwie; takie dodatki ujmuje się w nawiasy kwadratowe.

B 1 : niezależne forum kulturalne : [kwartalnik literacko-artystyczny]

W oznaczeniu odpowiedzialności podaje się nazwy lub wyrażenia określające ciała zbiorowe i/ lub osoby odpowiedzialne za intelektualną i/ lub artystyczną zawartość opisywanego wydawnictwa ciągłego.

Jeżeli liczba ciał zbiorowych lub osób pełniących tę samą funkcję nie przekracza trzech, wymienia się je w jednym oznaczeniu odpowiedzialności, zachowując kolejność występującą w zeszycie i oddzielając poszczególne nazwy przecinkami, jeśli nie są powiązane ze sobą składniowo. Jeżeli liczba ciał zbiorowych lub osób pełniących tę samą funkcję w opracowaniu opisywanego wydawnictwa jest większa niż trzy, przejmuje się nazwę pierwszą, dodając skrót „[et al.]”

Zazwyczaj w pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności podaje się nazwy ciał zbiorowych, a dane o redaktorach przejmuje się do drugiego oznaczenia odpowiedzialności. Uwzględnia się osoby pełniące funkcje kierownicze, np. redaktor naczelny (red. nacz.), redaktor odpowiedzialny (red. odpow.), przewodniczący komitetu redakcyjnego (przew. kom. red.).

Biuletyn / Fundacja Biblioteka Ekologiczna Język Polski – Biuletyn : czasopismo dla nauczycieli szkół średnich / Zarząd Okręgu Związku Nauczycielstwa Polskiego. Wydział Pedagogiczny w Kielcach

Baczność : dwutygodnik młodzieży / [kierownik literacki Stanisław Gieysztor ; red. i wydawca Edward Nowicki]

Język Polski : miesięcznik poświęcony sprawom języka polskiego / [red. i wyd. Roman Zawiliński].

Nie powtarza się w znaczeniu odpowiedzialności nazw, które występują w tytule lub dodatku do tytułu. Nauczyciel, Szkoła, Środowisko : biuletyn Wydziału Pedagogicznego ZNP.

Strefa 2

W tej strefie podaje się informacje dotyczące wydania opisywanego czasopisma: oznaczenie wydania, oznaczenie odpowiedzialności dotyczące wydania, dodatkowe oznaczenie wydania.

Za oznaczenie wydania uznaje się wyrażenia mówiące o: przedruku wydania, zmianie lub poszerzeniu wydania, wydaniu lokalnym (mutacji), wersji językowej, wydaniu o określonym przeznaczeniu czytelniczym oraz specjalnym typie druku lub postaci fizycznej wydania.

Numer wydania podaje się cyframi arabskimi, towarzyszące mu określenie skraca się według PN-N- -011 58:1985 Skróty wyrazów i wyrażeń w opisie bibliograficznym.

. – Wyd. 2

. – Reedycja

. – Wyd. AB

. – Wydanie terenowe. Obszar Centralny

. – Wydanie studenckie

. – [Wersja angielska]

. – [Druk alfabetem Braille’a]

. – Mutacja D / red. Jarosław Kaczorowski

Strefa 3

W strefie numeracji podaje się numerację zeszytów odpowiadających opisywanej jednostce wydawnictwa ciągłego.

W opisie całości wydawnictwa, które przestało się ukazywać, podaje się numerację pierwszego i ostatniego zeszytu, np.:

. – Vol.1, no.1 (Aug. 1970)-Vol.5, no.12 (Dec.1975)

. – T. 1 (1965)-T. 15 (1980)

(oznaczenie części występuje przed datą nominalną)

. – 1971, nr 1-1975, nr 12

(data występuje przed oznaczeniem części, ponieważ numeracja jest wznawiana w obrębie każdego roku)

. – R. 1, nr 1 (17 stycz. 1946)-R. 8, nr 207 (1953) = nr 1-2384

(po znaku równości podano numerację ciągłą pierwszego i ostatniego zeszytu)

W opisie całości wydawnictwa, które ukazuje się na bieżąco, podaje się numerację pierwszego zeszytu, np.:

. – Vol.1, nr 1 (1978)-

. – 1991, nr 1= 157-

W opisie pojedynczego zeszytu podaje się numerację tego zeszytu, np.:

. – Vol. 3, nr 7 (2003)

Strefa 4

W strefie adresu wydawniczego podaje się informacje dotyczące opublikowania, dystrybucji i druku pierwszego zeszytu. W opisie pojedynczego zeszytu dane przejmuje się z tego zeszytu. Na pierwszym miejscu podaje się nazwę miejscowości będącej siedzibą wydawcy. Jeżeli w pierwszym zeszycie brak nazwy miejsca wydania, to należy kolejno podać: 1. nazwę miejsca dystrybucji, 2. miejsce wydania ustalone na podstawie źródeł bibliograficznych ujęte w nawiasy kwadratowe, 3. nazwę państwa lub innego obszaru, 4. skrót „[S.l.]” lub „[B.m.]” ujęty w nawiasy kwadratowe.

Jeżeli w zeszycie stanowiącym podstawę opisu wymieniono dwie siedziby jednego wydawcy, podaje się obydwie nazwy; jeżeli miejsc wydania jest więcej, należy przejąć nazwę wyróżnioną typograficznie lub pierwszą, jeśli brak wyróżnień. Pominięcie nazw zaznacza się skrótem „[etc.]” lub „[i in.]” ujętym w nawiasy kwadratowe.

Kolejnym elementem występującym w strefie czwartej jest nazwa wydawcy; może nią być nazwa zbiorowego lub osoby organizującej proces wydawniczo- produkcyjny. Jeżeli w wydawnictwie nie występuje nazwa wydawcy, należy podać nazwę dystrybutora. Jeżeli i tej informacji brak, należy podać skrót „[s.n.]” lub „[b.w.]” ujęty w nawiasy kwadratowe. Wymienia się najwyżej dwóch wydawców; jeżeli wydawców jest więcej, przejmuje się nazwę wyróżnioną typograficznie lub pierwszą, jeśli brak wyróżnień. Pominięcie nazw zaznacza się skrótem „[etc.]” lub „[i in.]” ujętym w nawiasy kwadratowe.

Nazwę wydawcy podaje się w mianowniku, w pełnej formie, z pominięciem zbędnych wyrażeń. Jeżeli w wydawnictwie występuje pełna nazwa wydawcy i skrót (np. MON, IFLA), to należy do opisu przejąć pełną nazwę. Jeżeli jedyna nazwa wydawcy występująca w wydawnictwie zawiera skróty bądź występuje w formie akronimów – nie należy jej rozwijać. Ostatnim elementem strefy czwartej jest data wydania. Jeżeli opisuje się wydawnictwo ciągłe ukazujące się na bieżąco, to podaje się datę wydania pierwszego zeszytu z kreską na końcu. Jeżeli wydawnictwo przestało się ukazywać, to podaje się rok wydania pierwszego i ostatniego zeszytu.

Jeżeli w dokumencie występują różne daty wydania, podaje się datę najpóźniejszą. Jeżeli rok wydania różni się od roku copyright lub roku dystrybucji, można podać obie te daty oddzielone przecinkiem. Jeżeli w pierwszym lub ostatnim zeszycie wydawnictwa ciągłego brak roku wydania, podaje się jedną z dat, z odpowiednim wyjaśnieniem, zachowując następującą kolejność: rok dystrybucji poprzedzony skrótem „[dystr.]”, rok copyright, rok druku poprzedzony skrótem „cop.” i „dr.”, rok wydania przybliżony ujęty w nawiasy kwadratowe.

Miejsce druku i nazwę drukarni podaje się, jeżeli: 1. nie jest znane miejsce wydania lub dystrybucji i/ lub nazwa wydawcy; 2. miejsce wydania związane jest z wydawcą zagranicznym, a miejsce druku znajduje się na terenie Polski; 3. opisywane wydawnictwo ciągłe ukazywało się przed 1945 r. lub jest szczególnie cenne; 4. zachodzi potrzeba rozróżnienia tym elementem opisów dwóch podobnych wydawnictw ciągłych.

. – Londyn : EIU, 1982-1986

(nazwa wydawcy występowała wyłącznie w postaci akronimu; czasopismo przestało się ukazywać)

. – Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Kraków:

Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1961-

(dwa miejsca wydania, dwóch wydawców; czasopismo ukazuje się na bieżąco)

. – [Opole] : Społka „Edytorex” : „Gazeta Opolska”, 1992-

(jedno miejsce wydania, dwóch wydawców)

. – [S.l. : s.n.], 1981- (Wałbrzych : Dolnośląskie Zakłady Graficzne). –

(miejsce wydania i nazwa wydawcy są nieznane)

Strefa 6

W strefie szóstej podaje się informacje o serii lub podserii, w obrębie której ukazuje się opisywane wydawnictwo ciągłe. Dane te muszą występować na wszystkich zeszytach opisywanego dokumentu; jeżeli warunek ten nie jest spełniony, informacje o serii podaje się w strefie uwag. Jeżeli opisywany dokument należy jednocześnie do więcej niż jednej serii, strefę należy powtórzyć.

Strefa 7

W strefie tej podaje się dodatkowe informacje uznane za ważne, jeżeli przepisy nie pozwalają włączyć ich do innych stref opisu bibliograficznego lub dopuszczają przeniesienie do strefy uwag. Dodatkowe informacje zazwyczaj uzupełniają lub wyjaśniają elementy podane w innych strefach opisu. Uwagi informują także o zmianach występujących w kolejnych zeszytach wydawnictwa ciągłego wraz numerami zeszytów, w których te zmiany zaszły. Uwagi formułuje się w języku polskim. Jeżeli uwag jest kilka, każdą należy podać w odrębnej strefie.

W Polskiej Normie zaleca się podawanie uwag w kolejności podanej niżej.

Na początku podaje się uwagi dotyczące opisu bibliograficznego jako całości:

Określenie częstotliwości, np. dziennik, tygodnik, miesięcznik, kwartalnik.

. – Tyg.

. – Mies.

(uwagę tworzy się, jeżeli określenie nie wystąpiło wcześniej w tytule lub dodatku do tytułu; częstotliwość podaje się

w skrócie wg PN-N-01158:1985)

Uwaga o zeszycie stanowiącym podstawę opisu.

. – Opis na podst.: Vol. 1, nr 4 (czerw. 1993)

. – Opis na podst.: nr 517

(uwagę tworzy się, jeżeli opisu dokonuje się na podstawie innego zeszytu niż pierwszy)

Źródło tytułu właściwego.

. – Tyt. wg nagł.

. – Tyt. wg okł.

(uwagę tworzy się, jeżeli brak strony tytułowej i tytuł pochodzi z jej substytutu)

Uwaga o języku wydawnictwa.

. – Streszcz. ang., ros.

. – Spis treści ang., fr.

. – Tekst rownoległy ang. pol.

(uwaga zawiera informacje o języku tekstu głównego lub materiałów uzupełniających tekst główny)

Uwagi dotyczące zawartości.

. – Zawiera dodatki: Eksport-Import, Polityka Mieszkaniowa

. – Od Vol. 21 (1970) do Vol. 39 (1988) dodatek: Postępy Fizjologii

. – Liczne wkładki

. – Supl. do nr. 3 (1991)

. – Nr spec. z grudnia 1953

(uwaga zawiera informacje o nieopisywanych oddzielnie dodatkach ciągłych, spisach treści, indeksach i zeszytach specjalnych)

Uwagi dotyczące związków opisywanego wydawnictwa z innymi wydawnictwami.

. – Poprz.: Biuletyn Informacyjny Przemysłu Obrabiarkowego

(opisywane wydawnictwo jest kontynuacją; uwaga zawiera poprzedni tytuł wydawnictwa ciągłego)

. – Poprz.: HT. Horyzonty Techniki = ISSN 0137-8813, Zrob Sam = ISSN 0208-4570

(opisywane wydawnictwo jest wynikiem połączenia; uwaga zawiera tytuły poprzednich wydawnictw ciągłych i ich ISSN)

. – Cd.: Nasza Opinia

(opisywane wydawnictwo jest kontynuowane; uwaga zawiera tytuł następnego wydawnictwa ciągłego)

. – Wchłonięte przez Roczniki Gdańskie

(opisywane wydawnictwo zostało wchłonięte)

. – Dod. do Życia Warszawy = ISSN 0137-9437

(opisywane wydawnictwo jest dodatkiem ciągłym; uwaga zawiera tytuł wydawnictwa głównego)

Uwagi dotyczące poszczególnych stref opisu bibliograficznego:

Uwagi dotyczące strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności.

. – Tyt. okł.: Ochrona Środowiska

. – Tyt. nagł.: Cash to Pieniądz

. – Tyt. w żywej paginie: STI Scoreboard

(uwaga zawiera odmianę tytułu właściwego występującą poza stroną tytułową)

. – Rozwiązanie tytułu: Agencja Radiowa

(uwaga zawiera wyjaśnienie tytułu właściwego A.R.; rozwiązanie akronimu przejęto spoza zeszytu stanowiącego podstawę opisu)

. – Od nr 5/6 podtyt.: pismo Polskiego Związku Zielarskiego

. – Od nr 12 (1975) brak podtyt.

(uwagę o dodatku do tytułu tworzy się, jeżeli pojawia się kolejny dodatek lub brakuje go w dalszych zeszytach)

. – Od t. 36 (1991): / Instytut Archeologii i Etnologii

(uwagę dotyczącą instytucji sprawczej tworzy się, jeżeli w kolejnych zeszytach opisywanego wydawnictwa ciągłego

występują inne instytucje sprawcze)

Uwagi dotyczące strefy wydania mogą zawierać dodatkowe informacje o: 1. formie zapisu wydania, 2. zmianach w oznaczaniu wydaniu, 3. Aktualizacjach opisywanego wydawnictwa.

. – Wydanie drukowane na żołtym papierze

. – Od nr 21 (1974) Wersja A

. – Kumulacja mies., kwart.

Uwagi dotyczące strefy numeracji mogą zawierać informacje o: 1. numeracji pierwszego i/ lub ostatniego zeszytu ustalonej przez katalogującego, 2. numerze sygnalnym, 3. nieregularnościach i błędach w numeracji, 4. częściach, które się nie ukazały.

. – Nr sygnalny: Nr 0 (październik 1993)

. – R. 7-11 nie ukazały się

. – T. 8 omyłkowo pominięty w numeracji

. – T. 7 nie ukazał się

Uwagi dotyczące strefy adresu wydawniczego mogą zawierać informacje o: 1. zmianach miejsc wydania, 2. zmienionych wydawcach występujących w kolejnych zeszytach, 3. przerwach w publikowaniu kolejnych zeszytów z zachowaniem ciągłości numeracji.

. – Od R. 47(1979): Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich

. – Vol. 4 opublikowany w 1939 r., vol. 5 w 1946 r.

. – Nie ukazywało się w latach 1939-1946

. – Od 1995 m. wyd.: Kraków

Uwagi dotyczące strefy serii mogą zawierać informacje o: 1. zmianach tytułów serii lub podserii następujących

w czasie ukazywania się wydawnictwa, 2. tytule serii głównej, jeżeli opisywane wydawnictwo ukazuje się w obrębie podserii o tytule wyróżniającym, 3. numeracji serii głównej i jej ISSN.

. – Z. 5 ukazał się poza serią

. – T. 8 ukazał się jako ostatni w serii

. – Serii gł. ISSN 0239-6661

Uwagę o ISSN należy utworzyć, jeżeli w pierwszym zeszycie opisywanego wydawnictwa ciągłego występuje

błędny ISSN; można także podawać informacje o błędnych ISSN występujących w następnych zeszytach.

. – ISSN 0046-2254 (bł.)

Opis czasopisma ukazującego się na bieżąco

Opis bibliograficzny czasopisma tworzy się na podstawie pierwszego zeszytu wliczonego w ciąg numeracji. Informacje o zeszycie próbnym niewliczonym w ciąg numeracji można podać w uwagach. W przypadku istotnej zmiany tytułu lub nazwy instytucji sprawczej przy tytule będącym nazwą rodzajową tworzy się nowy opis bibliograficzny na podstawie pierwszego zeszytu, w którym wystąpiła ta zmiana.

W katalogu tradycyjnym opisy bibliograficzne wydawnictw ciągłych podaje się według wzorów dla poszczególnych jednostek opisu występujących w Polskiej Normie. W katalogu zautomatyzowanym dane należące do poszczególnych stref wpisuje się w formularz katalogowania.

Wzór budowy opisu

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności. – Oznaczenie wydania. – Numeracja pierwszego zeszytu–. – Pierwsze miejsce wydania : nazwa wydawcy, data wydania pierwszego zeszytu–. – (Tytuł serii lub podserii ; ISSN serii lub podserii, numeracja w obrębie serii lub podserii). – Uwagi. – ISSN

Przykład 1

Poznaj Swój Kraj

Poznaj Swoj Kraj : [organ Ministerstwa Oświaty]. – 1958, 1 (stycz.)-. – Warszawa : Państwowy Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1958-. – Mies. – Od 1960 podtyt.: miesięcznik krajoznawczo- turystyczny. – W latach 1965-1966 brak instytucji sprawczej. – W latach 1967-1972: / Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego. – Od 1973: / Ministerstwo Oświaty i Wychowania. – Od 1988: / Ministerstwo Edukacji Narodowej. – ISSN 0032-6151

Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Oświaty (1950-1966).

Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.

Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Oświaty i Wychowania.

Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Edukacji Narodowej.

Na początku opisu bibliograficznego występuje tytuł czasopisma przejęty ze strony tytułowej pierwszego opublikowanego zeszytu. Dodatek do tytułu przejęto z metryki wydawniczej, ujmując go w nawiasy kwadratowe. Występuje w nim nazwa instytucji sprawczej odpowiedzialnej za intelektualną zawartość czasopisma. Nazwy tej nie powtórzono w oznaczeniu odpowiedzialności.

W strefie drugiej zapisano numerację pierwszego zeszytu z kreską na końcu oznaczającą ciąg otwarty. W tym przypadku występują dwa znaki umowne obok siebie; zgodnie z Polską Normą nie należy żadnego z nich pomijać; wyjątek stanowi kropka, której się nie powtarza.

W strefie adresu wydawniczego podano: miejsce wydania w mianowniku, pełną nazwę wydawcy, bo taka występowała w zeszycie, oraz rok wydania pierwszego zeszytu z kreską na końcu oznaczającą ciąg otwarty.

Strefa uwag została powtórzona kilkakrotnie. Uwagi podano w kolejności zalecanej przez normę. Na początku występuje określenie częstotliwości; podano je, ponieważ nie wystąpiło w tytule lub dodatku do tytułu. Następna uwaga informuje o nowym dodatku do tytułu, który występuje w zeszytach od 1960 r. Kolejne uwagi dotyczą instytucji sprawczej zmieniającej się w przeciągu lat.

Opis bibliograficzny wydawnictwa ciągłego nie ma hasła głównego; pozycję główną w katalogu alfabetycznym szereguje się według tytułu właściwego czasopisma; w tym przypadku jest nim „Poznaj Swój Kraj”. Opisowi mogą towarzyszyć hasła dodatkowe, które stanowią hasła dla pozycji dodatkowych w katalogu alfabetycznym. Hasła dodatkowe tworzy się dla nazw instytucji sprawczych i osób (np. redaktorów, tłumaczy). Hasło dodatkowe zawierające nazwę instytucji sprawczej jest obowiązkowe w przypadku opisu wydawnictwa ciągłego. W omawianym przykładzie występują cztery hasła dodatkowe zawierające nazwy instytucji sprawczych podanych w pierwszej i siódmej strefie opisu. Hasła korporatywne przejęto w formie zapisanej w rekordach kartoteki haseł wzorcowych (KHW) w katalogu centralnym NUKat. Na końcu opisu bibliograficznego występuje numer ISSN. Czasopismom wydawanym w Polsce numery ISSN od 1977 r. nadaje Krajowy Ośrodek ISSN działający w strukturze Biblioteki Narodowej.

Przykład 2

Światełko

Światełko : miesięcznik dla dzieci starszych / Ewa Fraszka- -Groszkowska, red. nacz. – R. 1, nr 1 (stycz.1993)-. – Warszawa : Zakład Nagrań i Wydawnictw Związku Niewidomych, 1993-. – Tyt. wg okł. – Od nr 9 (1993): / Ministerstwo Edukacji Narodowej, PZN. – Od 2002: / Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu. – Od R. 14, nr 2 (2006): / Polski Związek Niewidomych. – W R. 13 (2005), nr 6, 7, 8 nie ukazały się. – ISSN 1230-3380

Hasło dodatkowe: Fraszka-Groszkowska, Ewa. Red.
Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Hasło dodatkowe: Polski Związek Niewidomych.
Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu.

Opisane powyżej czasopismo nie posiadało strony tytułowej; dane do pierwszej strefy przejęto z okładki czasopisma, o czym informuje uwaga występująca na początku strefy siódmej. Dodatek do tytułu zawiera określenie częstotliwości, którego nie powtórzono w strefie uwag. W oznaczeniu odpowiedzialności występuje nazwa redaktor naczelnej; określenie rodzaju współpracy podano w kolejności podanej w czasopiśmie. W opisie zawarto pięć uwag. Dowiadujemy się z nich, że w następnych zeszytach pojawiły się instytucje sprawcze, które się zmieniały, oraz że w roczniku trzynastym nie ukazały się trzy zeszyty.

Hasło dodatkowe utworzono dla nazwy redaktorki występującej w pierwszym zeszycie stanowiącym podstawę opisu bibliograficznego. Do hasła dodano określenie udziału tej osoby w powstaniu czasopisma. W przypadku, gdy jedna osoba wykonuje różne zadania w powstaniu dokumentu, przy haśle podaje się określenie funkcji uznanej za najważniejszą. Na przykład jeżeli jedna osoba jest jednocześnie redaktorem i wydawcą czasopisma, przy haśle należy podać tylko jedno określenie „Red.”. Utworzono także hasła dodatkowe zawierające nazwy instytucji sprawczych wymienionych w strefie uwag. Hasła korporatywne przejęto w formie zapisanej w rekordach kartoteki haseł wzorcowych (KHW) w katalogu centralnym NUKat.

Opis czasopisma, które przestało się ukazywać

Wzór budowy opisu

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności. – Oznaczenie wydania. – Numeracja pierwszego zeszytu-numeracja ostatniego zeszytu. – Pierwsze miejsce wydania : nazwa wydawcy, data wydania pierwszego zeszytu-data wydania ostatniego zeszytu. – (Tytuł serii lub podserii ; ISSN serii lub podserii, numeracja w obrębie serii lub podserii). – Uwagi. – ISSN

Przykład 3

Śpiew w Szkole

Śpiew w Szkole : czasopismo dla nauczycieli / Ministerstwo Oświaty. – R. 1, nr 1 (stycz./luty 1957)-R. 10, nr 5 (list./grudz. 1966) = 1-52. – Warszawa : Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1957-1966. – Dwumies. – Do każdego numeru „Dodatek Muzyczny”. – Cd: Wychowanie Muzyczne w Szkole = ISSN 0512-4255. – Od R. 7 podtyt.: czasopismo dla nauczycieli poświęcone wychowaniu muzycznemu

Hasło dodatkowe: Polska. Ministerstwo Oświaty (1950-1966).

Dane zapisane w strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności przejęto z pierwszego zeszytu stanowiącego podstawę opisu. W strefie numeracji uwzględniono także informację z ostatniego zeszytu; po numeracji pierwszego zeszytu i kresce podano numerację ostatniego zeszytu; taki zapis oznacza, że przedmiotem opisu jest ciąg zamknięty. W zeszytach występowała numeracja ciągła; podano ją po znaku równości. W uwagach zapisano informacje o: dodatku, dla którego nie tworzy się odrębnego opisu bibliograficznego; tytule, pod którym czasopismo jest kontynuowane, oraz nowym dodatku do tytułu.

Utworzono jedno hasło dodatkowe zawierające nazwę instytucji sprawczej. Hasło korporatywne przejęto w formie zapisanej w rekordach kartoteki haseł wzorcowych (KHW) w katalogu centralnym NUKat.

Opis pojedynczego zeszytu

Wzór budowy opisu

Tytuł właściwy : dodatek do tytułu / Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności. – Oznaczenie wydania. – Numeracja zeszytu. – Miejsce wydania : nazwa wydawcy, data wydania zeszytu. – (Tytuł serii lub podserii, ISSN serii lub podserii ; numeracja w obrębie serii lub podserii). – Uwagi dotyczące zeszytu. – ISSN

Przykład 4

Mowią Wieki : magazyn historyczny / Jerzy Kochanowski (red. nacz.). – R. 38, 3 (marz. 1995) = 430. – Warszawa : Oficyna Wydawnicza „Mowią Wieki”, 1995. - Dotyczy historii Szwecji i czasow wspołczesnych. – ISSN 1230-4018

Kolejny przykład dotyczy opisu pojedynczego zeszytu czasopisma. Wszystkie dane występujące w opisie, zgodnie z normą, przejęto z tego zeszytu. Poszczególne elementy opisu dobrano według tabeli opracowanej dla opisu całości wydawnictwa ciągłego. W strefie trzeciej podano numerację omawianego zeszytu; w strefie czwartej występuje data wydania zeszytu. Cały zeszyt poświęcony jest Szwecji, jej historii i współczesności; uwaga w opisie bibliograficznym uzupełnia dane występujące w pierwszej strefie.

W katalogu alfabetycznym opis bibliograficzny tego zeszytu powinien być wyszukiwany przez tytuł właściwy i/ lub hasło zawierające nazwę redaktora. W kartotece zagadnieniowej opis można opatrzyć hasłem „Szwecja” lub „Historia Szwecji”.

Przykład 5

Sekty w Polsce / red. nacz. Elżbieta Konderak, Cezary Sękalski. – Krakow : Stowarzyszenie Ewangelizacji przez Media „List”, 1999. – 36 s. : il. ; 29 cm. – (List ; R. 15, nr uzup.). – Specimen.

Powyższy przykład dotyczy pojedynczego zeszytu czasopisma, któremu nadano własny tytuł. Zeszyt zawiera artykuły różnych autorów poświęcone jednemu zagadnieniu. Taki zeszyt określa się jako specimen i można go opisać jak książkę; w takim przypadku tytuł czasopisma, jego ISSN i numerację podaje się w strefie serii.

W katalogu alfabetycznym pozycja główna zawierająca opis bibliograficzny tego zeszytu powinna być szeregowana pod tytułem właściwym. Można także utworzyć dwie pozycje dodatkowe opatrzone hasłami, w których wystąpią nazwy redaktorów. W kartotece zagadnieniowej opis może być opatrzony hasłem np. „Sekty”.

Opis artykułu

Jednostką opisu może być:

artykuł jednoczęściowy,
artykuł wieloczęściowy: całość, określona liczba części lub pojedyncza część,
fragment artykułu.

Opis powinien składać się z trzech części:

elementów opisu artykułu,
elementu łączącego,
cytaty wydawniczej.

Elementy opisu artykułu jednoczęściowego należy podawać według poniższej tabeli.

Nr strefy	Nazwa sterfy	Znak umowny	Elementy opisu
1	Strefa tytułu i oznaczenia odpowiedzialności	= : / ;	Tytuł artykułu Tytuł równoległy artykułu Dodatek do opisu artykułu Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności dotyczące artykułu Następne oznaczenie odpowiedzialności dotyczące artykułu
6	Strefa cyklu	.–( / ;)	Tytuł cyklu (rubryki) Oznaczenie odpowiedzialności dotyczące cyklu (rubryki) Numeracja w obrębie cyklu (rubryki)
7	Strefa uwag	. -	Uwagi

Jako element łączący stosuje się znak umowny „//”, który można uzupełnić przyimkiem „In:” lub „W:”. Jeśli element łączący chcemy podać na początku wiersza, to podaje się tylko przyimek „In:” lub „W:”.

W cytacie wydawniczej podaje się tytuł wydawnictwa ciągłego (zaleca się formę skróconą) oraz lokalizację artykułu (numer zeszytu, w którym występuje artykuł wraz z paginacją).

Elementy opisu artykułu należy przejmować z następujących źródeł, w podanej poniżej kolejności:

z nagłówka artykułu oraz z napisów znajdującychsię bezpośrednio pod tekstem artykułu,
ze spisu treści zeszytu,
z pozostałych części zeszytu,
spoza wydawnictwa ciągłego.

Wzór budowy opisu artykułu jednoczęściowego

Tytuł artykułu : dodatek do tytułu artykułu / Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności dotyczące artykułu ; następne oznaczenie odpowiedzialności dotyczące artykułu. – (Tytuł cyklu (rubryki) / Oznaczenie odpowiedzialności dotyczące cyklu (rubryki) ; Numeracja w obrębie cyklu (rubryki)). – Uwagi dotyczące artykułu // Tytuł wydawnictwa ciągłego. – Lokalizacja artykułu

Przykład 6

Nemecek, Sasha

Jak zapobiec przemocy / Sasha Nemecek . – (Pod Lupą) // Świat Nauki. – 1998 (list.), nr 11, s. 6-7

W przedstawionym powyżej przykładzie do elementów opisu artykułu należy tytuł właściwy artykułu, jego autorstwo oraz tytuł rubryki ujęty w nawias okrągły. Jako elementu łączącego użyto znaku umownego „//”. Cytata wydawnicza zawiera tytuł właściwy czasopisma oraz lokalizację artykułu w jego obrębie. Lokalizację artykułu określa numeracja zeszytu i stronice, na których występuje opisywany artykuł. Artykuł ma jednego autora i jego nazwę podano w haśle głównym. W kartotece zagadnieniowej artykuł można umieścić pod hasłem „Przemoc”.

Przykład 7

Chętkowski, Dariusz

Nauka przemija, problemy zostają / Dariusz Chętkowski. – (Pedagogika). – Rec.: Pedagogika dziecka / Bogusław Śliwerski. Gdańsk, 2007.

W: Nowe Książki. – 2007, nr 9, s. 75

Przykład dotyczy recenzji książki zamieszczonej w czasopiśmie. Ostatnim elementem opisu artykułu jest uwaga zawierająca podstawowe informacje bibliograficzne o omawianej książce. Cytatę wydawniczą zapisano od nowego wiersza.

Wzór budowy opisu artykułu wieloczęściowego

Tytuł artykułu : dodatek do tytułu artykułu / Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności dotyczące artykułu ; następne oznaczenie odpowiedzialności dotyczące artykułu. – (Tytuł cyklu (rubryki) / Oznaczenie odpowiedzialności dotyczące cyklu (rubryki) ; Numeracja w obrębie cyklu (rubryki). – Uwagi dotyczące całości artykułu // Tytuł wydawnictwa ciągłego. – Numeracja zeszytow Oznaczenie części : Tytuł części / Pierwsze oznaczenie odpowiedzialności dotyczące części. Uwagi dotyczące części // Tytuł wydawnictwa ciągłego. – Lokalizacja części Oznaczenie następnej części : …

Przykład 8

Churchill, Winston

Druga wojna światowa / Winston Churchill ; tł. Włodzimierz Skupiński. – Tyt. w żywej paginie: Pamiętniki Churchilla // Literatura. – 1992, nr 2-4 15 : Zniewolenie Austrii // Literatura. – 1992, nr 2, s. 56-59 16 : Czechosłowacja // Literatura. – 1992, nr 3, s. 49-53 17 : Tragedia Monachium // Literatura. – 1992, nr 4, s. 49-51

Przykład dotyczy artykułu składającego się z trzech części opublikowanych w kolejnych zeszytach czasopisma. Artykuł opisano metodą na dwóch poziomach.

Na pierwszym poziomie podano elementy wspólne dla wszystkich części, na drugim poziomie dane indywidualne poszczególnych części. Artykuły mają jednego autora i jego nazwa występuje w haśle głównym.

Bazy zawierające opisy czasopism

Zasady tworzenia opisu bibliograficznego całości czasopisma nakładają obowiązek podania danych występujących w pierwszym zeszycie, a dla niektórych stref i w ostatnim opublikowanym zeszycie. W praktyce może okazać się to trudne w przypadku, kiedy biblioteka szkolna zaczyna gromadzić kolejne zeszyty czasopisma, o ono ukazuje się już od kilku lat. Poszukiwania bibliograficzne bardzo ułatwia internet. Dane do opisu czasopisma można znaleźć w bazach Biblioteki Narodowej. Po wpisaniu adresu internetowego: http://mak.bn.org.pl/ ukaże się lista Baz Biblioteki Narodowej. Na pierwszym miejscu tej listy występuje Bibliografia Narodowa i bibliografie specjalne; po wybraniu tej linijki wyświetlą się na ekranie Bibliografie czasopism polskich. Na początku występuje baza Czasopisma polskie 1885-2000 (MARC BN), na drugim miejscu baza Czasopisma polskie 2001- (MARC 21). Bazy te zawierają opisy pierwszych numerów tytułów czasopism nowych oraz numerów ostatnich, o ile wydawnictwo przestało się ukazywać lub zmieniło tytuł. Przeglądając bazę, należy pamiętać, że opisy z lat 1885-1996 sporządzono według ISBD(S), a od 1997 zgodnie z normą PN-N-011 52-2. W bazach można wyszukiwać według różnych kryteriów, np. tytułu, numeru ISSN. Jeżeli poszukujemy informacji o pierwszym opublikowanym zeszycie „Biblioteki w Szkole”, to wystarczy wpisać ten tytuł w okienko wyszukiwawcze pierwszej z baz, aby uzyskać na ekranie następujące informacje:

nr_ident.	bnbc 91 1535
inform.kod.	n a b ci a a 1
dane_kod	pol m c 1991 9999 1
nr_bbn	273/91 3
język	pol
tytuł	Biblioteka w Szkole czasopismo pracowników bibliotek oświatowych
zn.odp.	red. nacz. Juliusz Wasilewski
numeracja	[R. 1, nr] 1 (1991)→
adres.wydaw.	Warszawa Agencja „Sukurs” 1991→ Warszawa „Reprint”
opis_fiz.	30 cm
ISSN	0867-5600 zł 10000
u.częstotl.	Mies
u.adres_red.	ul. Bytomska 9/4, 01-612 Warszawa
u.inne	Opis wg okł.
słowo_klucz.	Bibliotekarstwo
słowo_klucz.	Szkolnictwo
odp.osob.	Wasilewski Juliusz rd
akronim	IBMM

Z powyższych danych należy przejąć do opisu bibliograficznego te, które występują we wzorze budowy opisu czasopisma ukazującego się na bieżąco. W przykładzie zaznaczono je pogrubioną czcionką. Tworząc opis, należy poszczególne elementy poprzedzić odpowiednimi znakami umownymi, a kolejne strefy oddzielić znakiem kropki, spacji i kreski. Opis tworzy się według drugiego stopnia szczegółowości, dlatego nie wystąpią w nim informacje o drukarni i cechach fizycznych czasopisma. Poszczególne elementy numeracji należy zapisać według postanowień normy, czyli na początku podać datę, ponieważ numery zeszytów powtarzają się w obrębie roku; obecnie nie tworzy się sztucznej numeracji w nawiasach kwadratowych. W katalogu bibliotecznym czasopismo powinno być wyszukiwane przede wszystkim przez tytuł właściwy; nazwa redaktora może stanowić hasło dodatkowe.

Biblioteka w Szkole

Biblioteka w Szkole : czasopismo pracownikow bibliotek oświatowych / red. nacz. Juliusz Wasilewski. – 1991, nr 1-. – Warszawa : Agencja „Sukurs”, 1991- . – Mies. - Opis wg okł. - ISSN 0867-5600

Hasło dodatkowe: Wasilewski, Juliusz. Red.

Drugim źródłem gotowych danych bibliograficznych, które można polecić nauczycielom bibliotekarzom, jest Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKat. Obecnie w katalogu tym jest 46 209 rekordów zawierających opisy wydawnictw ciągłych (stan z 3 IV 2008). Dane zawarte w katalogu można przeglądać jako czytelnik lub osoba katalogująca. Jeżeli wyszukujemy jako czytelnik, to dane bibliograficzne zobaczymy tylko na karcie katalogowej; jeśli chcemy zobaczyć rekord bibliograficzny wydawnictwa ciągłego w formacie MARC 21, to musimy wyszukiwać jako osoba, która kataloguje.

Poniższej pokazano, jak wygląda w NUKat informacja o omawianym wcześniej czasopiśmie „Poznaj Swój Kraj”; dane przedstawia się w formacie przeznaczonym dla czytelnika. Są one wystarczające do utworzenia opisu czasopisma w katalogu bibliotecznym.

Tytuł	Poznaj Swój Kraj : [organ Ministerstwa Oświaty].
Adres wydawniczy	Warszawa : Państ. Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1958-.
Opis fizyczny	30 cm.
Obecna częstotliwość	Mies.
Numeracja	1958, 1 (styczeń)-.
Uwaga	Od R.3 1960 podtyt.: miesięcznik krajoznawczo-turystyczny.
Uwaga	W latach 1965-1966 brak instytucji sprawczej.
Uwaga	Od 1992 brak instytucji sprawczej.
Uwaga	W latach 1967-1972: / Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.
Uwaga	Od 1973: / Ministerstwo Oświaty i Wychowania.
Uwaga	Od R.31 1988: / Ministerstwo Edukacji Narodowej.
Uwaga	0032-6151
Hasło dodatkowe	Polska. Ministerstwo Oświaty (1950-1966).
Hasło dodatkowe	Polska. Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.
Hasło dodatkowe	Polska. Ministerstwo Oświaty i Wychowania.
Hasło dodatkowe	Polska. Ministerstwo Edukacji Narodowej.

Jeżeli bibliotekarz pracujący w szkole zechce zobaczyć te same dane w formacie MARC 21, to poniższe zestawienie trzycyfrowych etykiet pól wraz z objaśnieniem ich zawartości będzie pomocne.

001-008	Pola danych kontrolnych
022	\a Numer ISSN \y Błędny ISSN \z Unieważniony ISSN
040	\a Instytucja, która sporządziła opis \c Instytucja, która sporządziła rekord \d Instytucja, która zmodyfikowała rekord
041	\a Język tekstu \b Język streszczeń \h Język tekstu oryginalnego i/lub przekładu
210	\a Tytuł skrócony \b Dopowiedzenie
222	\a Tytuł kluczowy \b Dopowiedzenie
245	\a Tytuł : \b dodatek do tytułu / \c oznaczenie odpowiedzialności.
246	\a Wariant tytułu
250	\a Oznaczenie wydania \b ciąg dalszy strefy wydania.
260	\a Miejsce wydania : \b Nazwa wydawcy, \c Data wydania.
300	\a Określenie formy wydawnictwa i/lub objętość : \b Oznaczenie ilustracji ; \c Format.
362	\a Strefa numeracji.
440	\a Strefa serii – forma do wyszukiwania
490	\a Strefa serii – forma nie do wyszukiwania
5XX	\a Strefa uwag.
6XX	\a Pola charakterystyki rzeczowej.
7XX	\a Hasła dodatkowe
760-787	\a Pola związków bibliograficznych
830	\a Hasło dodatkowe serii
9XX	\a Informacje lokalne

Poniżej przykład rekordu bibliograficznego zawierającego opis omawianego już czasopisma.

001		vtls000026493
003		NUKAT
005		20020924130600.0
008		961017c19589999\|\|\|m\|p\| \|\|\|\|\|0 \|0pol\|\|
022		\a 0032-6151
035		\a ee95401665
040		\a WR U/EG \c WR U/EG \d WR U/JL \d GD U/MR \d WR U/SN
041	0	\a pol
222	0	\a Poznaj Swój Kraj
245	00	\a Poznaj Swój Kraj : \b [organ Ministerstwa Oświaty].
260		\a Warszawa : \b Państ. Zakłady Wydawnictw Szkolnych, \c 1958-.
300		\c 30 cm.
310		\a Mies.
362		\a 1958, 1 (stycz.)-.
500		\a Od 1960 podtyt.: miesięcznik krajoznawczo- -turystyczny.
500		\a W latach 1965-1966 brak instytucji sprawczej.
550		\a W latach 1967-1972: / Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.
550		\a Od 1973: / Ministerstwo Oświaty i Wychowania.
550		\a Od 1988: / Ministerstwo Edukacji Narodowej.
710	1	\a Polska. \a Ministerstwo Oświaty (1950-1966).
710	1	\a Polska. \a Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.
710	1	\a Polska. \a Ministerstwo Oświaty i Wychowania.
710	1	\a Polska. \a Ministerstwo Edukacji Narodowej.
930		\a BG UMCS, BG UG, BHL, BG AEK, BUWr, BG PAN, B UMK, BU KUL

Wiele katalogów bibliotek szkolnych jest już dostępnych w internecie. Pobieżne przejrzenie kilkunastu z nich pozwala zauważyć, że bibliotekarze mają problem ze zdobyciem informacji bibliograficznych wymaganych jako podstawa opisu całości wydawnictwa ciągłego. Autorka artykułu ma nadzieję, że to krótkie opracowanie przybliży bibliotekarzom najważniejsze zagadnienia związane z katalogowaniem czasopism i artykułów. Przestrzeganie standardów w bibliotekach szkolnych nie jest obowiązkowe, podobnie jak w bibliotekach innego typu. Niemniej jednak biblioteki starają się korzystać z rozwiązań zawartych w normach i instrukcjach, bo ułatwia to pracę, wymianę danych, a uczniowie dzięki temu nie powinni odczuć różnicy między przedstawianiem informacji w katalogu szkolnym i wyższej uczelni.

Co w numerze?