Oczekiwania społeczności szkolnej wobec nauczyciela bibliotekarza

Priorytetem współczesnej edukacji jest indywidualizowanie wymagań i sposobów oddziaływania na uczniów, ustawiczne poszukiwanie nowych, lepszych rozwiązań i stosowanie aktywizujących metod, by zwiększyć efektywność nauczania. W dobie globalizacji szkoła powinna być placówką otwartą, elastyczną i dynamicznie rozwijającą się, placówką, w której skutecznie wykorzystuje się nowoczesne media i multimedia, tak by jej absolwenci mogli swobodnie funkcjonować w społeczeństwie informacyjnym, by znali swoją wartość, byli asertywni, by byli gruntownie i wszechstronnie wykształconymi Polakami, znającymi swoje dziedzictwo kulturowe, lecz także by byli otwarci na nowoczesne technologie, preferowali zdrowy styl życia, by posługiwali się piękną poprawną polszczyzną na co dzień.

Nauczyciel bibliotekarz może w znacznym stopniu przyczynić się do podniesienia jakości pracy szkoły, tworząc wartościowe programy edukacyjne adresowane do konkretnych grup społeczności szkolnej. Współpracując z pedagogiem szkolnym, innymi nauczycielami, a także przedstawicielami lokalnych instytucji kultury, pomocy społecznej, użyteczności publicznej itd., może skonstruować i zrealizować programy edukacyjne, profilaktyczne i przedmiotowo-wychowawcze, które wzbogacą wiedzę i umiejętności społeczności szkolnej w zakresie profilaktyki uzależnień, edukacji medialnej, redagowania gazety szkolnej, poznawania tradycji narodowej i dziedzictwa kulturowego itd.

Edukacyjne programy nauczycielskie obejmują zazwyczaj działania twórcze i odtwórcze, więc zaleca się określać je jako programy własne, a nie autorskie. Realizacja tych programów powinna sprzyjać rozwijaniu potencjalnych możliwości ucznia i nauczyciela, powinny modyfikować i wzbogacać wiedzę, a także wyposażać adresatów w nowe pożądane umiejętności oraz sprzyjać rozwijaniu nowych wzorców zachowania. Program powinien być oparty na podstawie programowej określonego szczebla kształcenia, powinien wprowadzać nowe koncepcje, cele, treści kształcenia spójne z priorytetami szkoły. Nauczyciel powinien jasno i rzeczowo uzasadnić, że proponowany przez niego program jest gruntownie osadzony we współczesnej nauce, a efekty, które uzyska wspólnie z uczniami, są pożądane przez społeczność szkolną.

Od współczesnego nauczyciela bibliotekarza oczekuje się, by był kreatywny, umiał stworzyć własne narzędzia badawcze, służące poznaniu potrzeb i możliwości edukacyjnych uczniów, którzy korzystają ze zbiorów biblioteki. Powinien znać zasady tworzenia programów edukacyjnych na bazie przeprowadzonej diagnozy wstępnej, by autonomiczne kształtować i realizować proces uczenia się i nauczania. Tworząc program własny, trzeba wiedzieć, z jakich elementów powinien się on składać i jak je sformułować, a także w jaki sposób go zrealizować, by uwzględnić indywidualne potrzeby, uzdolnienia, zainteresowania i pasje uczniów.

Niezbędne elementy składowe programu

Aby program nauczycielski był prawidłowo skonstruowany pod względem merytorycznym i metodycznym, musi składać się z jedenastu elementów, takich jak:

1. Tytuł programu

Powinien być spójny z jego problematyką.

2. Wstęp (wprowadzenie)

Należy krótko i jasno uzasadnić w nim potrzebę napisania programu. Ponadto krótko scharakteryzować program (konstrukcja, układ treści, zalecane warunki realizacji). Opisać założenia programowo-organizacyjne na podstawie wyników badań diagnostycznych. Określić adresata programu (wiek, liczbę itd.). Podać ogólną charakterystykę zaplanowanych efektów końcowych.

3. Cele ogólne

Ogólne cele kształcenia (programu) określa się przez transformację celów kształcenia zamieszczonych w podstawie programowej. Zapisuje się je jako czynności za pomocą tzw. czasowników operacyjnych, np.: analizowanie, planowanie, wykonywanie, porównywanie.

4. Cele szczegółowe (cele operacyjne)

Cele zapisuje się jako zoperacjonalizowane czynności (umiejętności) za pomocą czasowników takich jak: zaplanować, porównać, ocenić, obliczyć, rozróżnić itd. Użycie czasownika dokonanego (bezokolicznika) precyzyjnie określa czynność i umożliwia dokonywanie oceny osiągnięć uczniów oraz samooceny w trakcie realizacji programu. Zastosowanie bezokolicznika pozwala również na określenie warunków i kryteriów wykonywania czynności. Umożliwi to prowadzenie pomiaru dydaktycznego w trakcie i na zakończenie realizacji programu.

5. Treści kształcenia i wychowania (treści programowe)

Obejmują zakres podstawowych informacji określonych na podstawie odpowiednich dyscyplin naukowych. W materiale wyróżnia się: fakty, pojęcia, prawa i teorie wybranych dziedzin nauki, techniki, strategie, zasady. Materiał nauczania powinien tworzyć ustrukturyzowany układ treści z określonymi powiązaniami i zależnościami między poszczególnymi elementami. Treści kształcenia i wychowania zapisuje się jako hasła programowe w formie równoważników zdań, np.: definicja agresji; rodzaje agresji; przyczyny agresji; techniki relaksacyjne.

6. Środki dydaktyczne (pomoce dydaktyczne lub media)

To wykaz pomocy niezbędnych do realizacji treści programowych. Wykaz pomocy powinien być uporządkowany według określonych grup środków dydaktycznych, np.:

proste i złożone,
tradycyjne i elektroniczne,
wizualne, audialne, audiowizualne.

Trzeba jednak pamiętać o tym, że wymieniając konkretne utwory literackie, filmy dydaktyczne czy edukacyjne programy multimedialne na różnorodnych nośnikach informacji, należy podać ich tytuł i najważniejszych twórców.

Jeśli ta część programu zostanie zatytułowana „media”, nauczyciel ma prawo wymieniać środki dydaktyczne (nośniki informacji) i wszelkiego rodzaju urządzenia ułatwiające ich odtwarzanie.

7. Wskazania metodyczne do realizacji programu (procedury osiągnięć uczniów lub uwagi o realizacji programu)

W nauczycielskich programach własnych najlepiej tę część zatytułować „uwagi o realizacji”. Należy wskazać najtrudniejszą tematykę do opanowania przez uczniów oraz istotne elementy w realizacji celów kształcenia. Określić też efektywne metody nauczania, sposoby organizacji zajęć, rodzaj pracowni (warunki realizacji), a także wskazać optymalną liczbę uczniów na określonych zajęciach (ćwiczeniach). W tej części można umieścić opis przykładowych ćwiczeń. Ćwiczenia umożliwiają kształtowanie umiejętności intelektualnych i praktycznych określonych w szczegółowych celach kształcenia. Przykładowe ćwiczenia zapisuje się w formie zadaniowej. Zadania powinny być tak sformułowane, żeby efekty wykonania były mierzalne lub możliwe do zaobserwowania. Ćwiczenia mogą być realizowane w warunkach rzeczywistych lub symulowanych. Można tu także zamieścić tzw. rozkład materiału czy harmonogram wdrażania programu.

8. Propozycje metod sprawdzania i oceny osiągnięć edukacyjnych ucznia (pomiar osiągnięć uczniów)

W tej części należy opisać ogólne kryteria oceny poziomu i zakresu umiejętności określonych w szczegółowych celach edukacyjnych programu. Autor programu powinien wskazać propozycje metod sprawdzania osiągnięć uczestników. Dobór metod sprawdzania i oceny jest uzależniony od treści programowych oraz dydaktycznych, technicznych i organizacyjnych możliwości szkoły. Sprawdzania i oceniania osiągnięć uczniów zaleca się dokonywać przez cały czas realizacji programu, zgodnie z ustalonymi kryteriami. Powinno ono dostarczyć informacji dotyczących zakresu i poziomu opanowania umiejętności określonych w celach programu. Można stosować sprawdziany pisemne, np. wypełnienie testu lub napisanie krótkiego tekstu na określony temat, a także sprawdziany praktyczne.

9. Ewaluacja programu

W tej części należy opisać sposoby pozyskiwania systematycznie zbieranych informacji w kolejnych fazach realizacji programu. Trzeba zaproponować metody i narzędzia, które posłużą do badania rezultatów realizacji konkretnych części programu. Ewaluacja może służyć różnym celom, np. można dzięki niej sprawdzać, czy metody i formy realizacji są odpowiednio dobrane, czy realizatorzy programu byli kompetentni, jaka atmosfera panowała na zajęciach, czy zaplanowana tematyka była interesująca dla adresatów programu, a jeśli tak, to dlaczego.

10. Literatura

Należy umieścić wykaz literatury zalecanej dla realizatorów i adresatów programu. Adresatami mogą być uczniowie i ich rodzice, a także wychowawcy klas.

11. Załączniki

W tej części można umieścić: scenariusze wybranych zajęć, przykłady ćwiczeń, wzory wykorzystanych narzędzi badawczych, ankiet i inne.

Konstrukcja programu modułowego

Dogodną propozycją dla nauczycieli bibliotekarzy jest program tematyczny (modułowy). Analizując schemat takiego programu, łatwo zauważyć, że występują w nim takie same elementy składowe jak w powyższej propozycji, lecz są one usytuowane w innej konfiguracji. Taka konstrukcja doskonale się sprawdza w realizacji tematyki dotyczącej rozwiązywania osobistych problemów uczniowskich, np. z wykorzystaniem metod biblioterapii, ogólnoszkolnych problemów wychowawczych i tych dotyczących profilaktyki uzależnień, a także zagadnień indywidualnej pracy z uczniem zdolnym czy mającym trudności w nauce. Program modułowy dobrze się sprawdza w realizacji zadań zespołu redagującego gazetę szkolną lub zespołu teatralnego, działalności miłośników poezji i innych. Program modułowy może się składać z dowolnej liczby części (modułów).

Schemat programu modułowego

A. Nazwa (tytuł) programu B. Wstęp (wprowadzenie)

Założenia programowo-organizacyjne na podstawie wyników badań diagnostycznych.
Zalecenia dotyczące procesu dydaktyczno-wychowawczego.
Charakterystyka programu.
Adresat.
Ogólna liczba godzin dydaktycznych dla jednego uczestnika, w tym:

– liczba godzin zajęć teoretycznych,

– liczba godzin zajęć praktycznych.

Planowane terminy rozpoczęcia i zakończenia realizacji programu.

C. Ogólne cele kształcenia (programu)

Cele kształcenia (ogólne) określa się przez transformację celów kształcenia zamieszczonych w podstawie programowej. Cele kształcenia (umiejętności) zapisuje się jako czynności za pomocą tzw. czasowników operacyjnych, np.: analizowanie, planowanie, wykonywanie, porównywanie.

D. Moduł I: liczba godzin

Tytuł modułu I
Cele operacyjne (szczegółowe) Tu należy wpisać cele operacyjne odnoszące się tylko do modułu I. Cele te (umiejętności) zapisuje się jako zoperacjonalizowane czynności za pomocą czasowników, takich jak: zaplanować, porównać, ocenić, obliczyć, rozróżnić itd. Przykład: Po realizacji tego modułu uczeń potrafi: – opisać zjawisko … – scharakteryzować … – dokonać analizy … – wykonać model…
Treści programowe Podać należy materiał nauczania i zakres pojęciowy zapisany w postaci równoważników zdań, spójny z tytułem i problematyką modułu I. Przykład: Stres; mechanizmy stresu; techniki relaksacyjne.
Ćwiczenia Opis ćwiczeń (zadań) umożliwiających nabycie umiejętności określonych w szczegółowych celach kształcenia do I modułu. Zadania powinny być tak sformułowane, żeby efekty wykonania były mierzalne lub możliwe do zaobserwowania.
Środki dydaktyczne (pomoce dydaktyczne lub media)

Wykaz środków dydaktycznych odnoszący się tylko do modułu I.

6. Uwagi o realizacji (wskazania metodyczne do realizacji modułu lub procedury osiągnięć uczniów)

Tylko te, które odnoszą się do modułu I.

7. Propozycje metod sprawdzania i oceny osiągnięć edukacyjnych uczniów

Tylko te, które odnoszą się do modułu I.

8. Literatura

Tylko ta, która odnosi się do modułu I.

9. Ewaluacja Opis ewaluacji odnoszący się do modułu I.

E. Moduł II: liczba godzin

Tytuł modułu
Cele operacyjne

Należy wpisać cele operacyjne odnoszące się tylko do modułu II.

3. Treści programowe