Jednym z najważniejszych zadań szkoły jest kształcenie umiejętności posługiwania się językiem polskim, dbałości o wzbogacanie zasobu słownictwa uczniów, rozwijanie świadomości językowej, dbałość o wszechstronny rozwój osobowy ucznia w sprzyjającym mu środowisku wychowawczym. Proponowany przeze mnie program wychowawczo- -edukacyjny wychodzi naprzeciw tym zadaniom. Jest efektem doświadczeń 20-letniej pracy z grupą uczniów o zainteresowaniach literackich.

Napisałam go z myślą o nauczycielach szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych, jako propozycję integrującą różne obszary życia szkoły, do wykorzystania w formie pracy z czytelnikiem, propozycji zajęć pozalekcyjnych w kołach zainteresowań, zajęć wychowawczych w internacie, zajęć świetlicowych. Część scenariuszy może być przydatna podczas godzin z wychowawcą.

Program ma charakter otwarty. Przeszedł wiele modyfikacji i wciąż ulega zmianom. Nie zmienia się jedynie cel główny, natomiast metody, formy, środki i warunki jego realizacji modelowane są poprzez doświadczenia twórcze zarówno nauczyciela, jak i grupy uczniów, z którymi pracuje.

Realizacja programu wspierana jest corocznym planem ustalanym przez zainteresowanych. Opracowano także dwa główne dokumenty usprawniające pracę grupy („Reguły obowiązujące w klubie literackim” – załącznik 1, „Dziesięć porad dla piszących” – załącznik 2).

Dołączone do programu przykłady jego wzbogacania potraktowałam jako materiały pomocnicze, także jako dowód na to, iż jest on jedynie swego rodzaju rusztowaniem, wokół którego koncentrują się działania wspólne nauczyciela i uczniów – twórcze doskonalenie się.

Cele programu

Celem nadrzędnym programu jest rozwój intelektualny młodzieży o zainteresowaniach literackich.

Warunki realizacji

Zaproponowany program jest zarówno dla ucznia, jak i nauczyciela elastyczną ofertą wspierającą programy szkolne: wychowawczy i języka polskiego, do wykorzystania w formie pracy z czytelnikiem, propozycji zajęć pozalekcyjnych w kołach zainteresowań, zajęć wychowawczych w internacie, w świetlicy. Część scenariuszy może być wykorzystana podczas godzin z wychowawcą.

W warunkach szkolnych do osiągania zamierzonych celów niezbędna jest podstawowa baza techniczna, czyli kilka stanowisk komputerowych z oprogramowaniem i dostępem do internetu, drukarka, skaner. Są one wykorzystywane do prowadzenia notatek, przygotowywania tekstów na konkursy, publikacji uczniowskich, do kontaktów z instytucjami współpracującymi, twórcami spoza najbliższego środowiska, do przeglądania serwisów i zdigitalizowanych czasopism literackich, do wyszukiwania informacji o konkursach i zapewnienia możliwości udziału w nich.

Ważne jest także wsparcie dyrekcji szkoły i całego grona pedagogicznego, zwłaszcza przy rozpowszechnianiu w klasach informacji i podczas realizacji przedsięwzięć szkolnych (np. konkursy, wystawy, promowanie na stronie internetowej szkoły), także życzliwość i twórcza atmosfera w najbliższym otoczeniu.

Duży wpływ na wzbogacanie programu mają kontakty ze środowiskiem lokalnym: media, biblioteki publiczne, młodzieżowy dom kultury, regionalni pisarze, poeci, także instytucje i osoby prywatne dające wsparcie materialne publikacjom uczniowskim.

Treści kształcenia i wychowania

Zasadniczą sprawą podczas poszczególnych spotkań klubu jest podanie treści dostosowanych do osobistych sytuacji uczestników, uwzględnienie ich potrzeb, oczekiwań i stanu wiedzy. Z tego względu treści programu zostały ujęte jako zestaw planowanych czynności pedagogicznych.

Na wstępie winno się określić czynności niezbędne do zaistnienia klubu literackiego, dotyczące organizacji pracy szkoły:

– zapis w rocznym planie pracy dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz w planie pracy prowadzącego klub nauczyciela;

– organizowanie szkolnych konkursów i wieczorów literackich;

– wybór szkolnych form publikacji;

– nawiązanie współpracy ze środowiskiem literackim regionu;

– określenie rodzaju dokumentacji pracy klubu.

Etap tworzenia grupy:

– współpraca z nauczycielami języka polskiego, wychowawcami i pedagogiem szkolnym ukierunkowana na określenie grupy uczniów o zainteresowaniach literackich i promocję działalności klubu literackiego;

– całoroczny konkurs literacki, np. na Wiersz Miesiąca, i towarzyszący mu konkurs na ilustrację tych utworów Korespondencja Sztuk, w których może ujawnić się spora liczba zarówno uczniów piszących, jak i czytających poezję (wiersze wybiera kilkunastoosobowa kapituła reprezentująca wszystkie klasy w szkole lub czytelnicy biblioteki i internauci odwiedzający stronę internetową klubu);

– rozmowy indywidualne z uczniami;

– ankietowe badanie zainteresowań uczniów;

– nawiązanie pierwszych kontaktów pocztą elektroniczną (młodzi ludzie czują się wtedy odważniejsi i mniej skrępowani w prezentowaniu swojej twórczości);

– kształtowanie pozytywnej hierarchii wartości poprzez wzorce osobowe nauczyciela o zainteresowaniach podobnych do zainteresowań uczniów.

Ponieważ klub literacki mogą tworzyć uczniowie różnych klas, z różnym bagażem doświadczeń edukacyjnych, należy początkowo zintegrować grupę rozmowami wstępnymi, prostymi ćwiczeniami, grami językowymi. Uczestnicy spotkań:

– poznają się wzajemnie;

– poznają swoje zainteresowania i umiejętności;

– określają swoje oczekiwania wobec grupy i prowadzącego;

– wypracowują zasady wspólnego działania, zapisują je i przyjmują jako obowiązujące.

Kolejnym etapem jest poznanie zasobu leksykalnego uczniów i wzbogacanie go:

– uczeń pogłębia wiedzę o różnych odmianach polszczyzny;

– korzysta ze słowników języka polskiego, poprawnej polszczyzny, frazeologicznego, wyrazów obcych, synonimów i antonimów, oraz szkolnego słownika terminów literackich

– w formie książkowej i elektronicznej;

– kształtuje świadomość własnej kompetencji językowej, dostrzega zróżnicowanie słownictwa, rozróżnia normę językową wzorcową oraz użytkową i stosuje się do nich;

– zna granice stosowania slangu młodzieżowego;

– tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się;

– świadomie dobiera synonimy i antonimy dla wyrażenia zamierzonych treści;

– stosuje związki frazeologiczne, rozumiejąc ich znaczenie;

– uświadamia sobie znaczenie słowa postrzeganego jako materiał do tworzenia własnej rzeczywistości.

Rozbudzanie wyobraźni, wrażliwości, m.in. poprzez ćwiczenia skojarzeniowe:

– uczniowie uczą się poszukiwać związków języka z rzeczywistością, kojarzenia świata nazwanego (wewnętrznego) ze światem doświadczanym na co dzień;

– odnajdują w sobie wrażliwość na słowo i na drugiego człowieka.

Poszukiwanie słów odpowiednich do określania i tworzenia własnej rzeczywistości:

– uczniowie poszukują metafor;

– poznają różnice – nie tylko formalne – wypowiedzi ustnej i wypowiedzi zapisanej;

– sporządzają notatki literackie – mają świadomość różnicy między myślą zanotowaną a utworem literackim.

– Układanie krótkich form literackich z otrzymanego tworzywa, z przypadkowych określeń:

– uczeń stosuje zasady organizacji tekstu zgodne z wymogami wybranego gatunku;

– tworzy wypowiedzi ze świadomością ich funkcji.

– Wyrażanie przeżyć i emocji z góry określoną formą:

– uczeń zna funkcję społeczną języka;

– potrafi nazwać swoje emocje i opisać je, świadomie używając synonimów i antonimów, metafor;

– przypomina sobie poznane wcześniej różne formy wypowiedzi, ich układ kompozycyjny, potrafi je odróżniać;

– kształci umiejętność poprawnego wykorzystania ich we własnych próbach literackich.

Wybór własnej formy wypowiedzi literackiej:

– uczeń korzysta z porady warsztatowej prowadzącego klub i innych kompetentnych osób;

– potrafi określić gatunek literacki, w którym chciałby doskonalić swoje umiejętności twórcze;

– tworząc wypowiedzi, dąży do precyzyjnego wysławiania się, świadomie dobiera właściwe słownictwo dla wyrażenia zamierzonych treści;

– zachowuje reguły kompozycyjne.

Sami dla siebie jesteśmy krytykami

– zajęcia warsztatowe przygotowujące do odbioru twórczości innych ludzi, do akceptowania emocji i sposobów ich wyrażania przez drugiego człowieka, do umiejętności określania swoich potrzeb intelektualnych, oczekiwań, gotowości do prób uczciwej krytyki i zdolności odróżnienia jej od krytykanctwa:

– uczeń korzysta ze stron internetowych poświęconych literaturze, przegląda artykuły i książki z zakresu teorii literatury, krytycznoliterackie;

– uczestniczy w dyskusjach, uzasadnia własne zdanie, przyjmuje poglądy innych lub polemizuje z nimi;

– wypracowuje metody pracy nad tekstem;

– formułuje oceny, opinie i recenzje, (nauczyciel prowadzący stosuje zasadę, że każda wypowiedź jest niepowtarzalna);

– podejmuje próbę samooceny i oceny prac innych zgodnie z zasadą, że artyzm jest pojęciem względnym.

Kontakt i współpraca ze środowiskiem regionalnym, a także

– za pomocą internetu

– z innymi twórcami.

– uczniowie spotykają się z literatami z najbliższego środowiska, poznają ich warsztat pracy twórczej, cechy osobowości, mają możliwość porównań;

– uczestniczą w życiu kulturalnym środowiska;

– wybierają adresy stron internetowych przydatnych w działalności klubu literackiego.

Udział uczniów w konkursach literackich szkolnych i pozaszkolnych. Publikacje szkolne i pozaszkolne, działalność edytorską promującą twórczość literacką uczniów:

– uczniowie korzystają ze stron poświęconych aktualnym konkursom literackim;

– uczestniczą we wszelkich dostępnych formach publikacji twórczości młodych na miarę swoich możliwości twórczych.

Metody, formy i środki realizacji programu

Metody aktywizujące oparte są na teorii trzech płaszczyzn komunikacji międzyludzkiej. Są to metody:

– pobudzające do przemyśleń i dyskusji;

– pobudzające do wyciągania wniosków, rozwiązywania problemów;

– takie, które rozbudzają zainteresowania;

– pomagające w lepszym poznawaniu siebie i swoich przeżyć, zwiększające poczucie wspólnoty;

– pomagające w uświadamianiu sobie własnych możliwości i trudności;

– dodające odwagi do wyrażania poglądów, opinii;

– stwarzające atmosferę zaufania, a nie konkurencji;

– pozwalające na lepsze poznanie, wzajemne rozumienie się.

Praca z klubem literackim ma formę pracy grupowej i indywidualnej. Ze względu na środki ekspresji i specyfikę organizacji pracy przewidziane są formy żywego słowa, małe formy teatralne, konkursy literackie, gry i zabawy.

Ze stosowanych form audytoryjnych, w których aktywny jest głównie nauczyciel lub współpracująca z nim grupa uczniów, a uczestnicy są tylko odbiorcami, preferowane są: głośne czytanie, opowiadanie, prezentowanie twórczości uczniów.

Główną grupę stosowanych form stanowią formy aktywizujące, skłaniające uczestników do aktywnego udziału w zajęciach, np. ćwiczenia, dyskusje, porady. Najczęściej dobierane środki dydaktyczne: kartki papieru, długopisy, ołówki, pisaki, księgozbiór podręczny biblioteki szkolnej, komputery z oprogramowaniem i dostępem do internetu, skaner, drukarka.

Ewaluacja

Ewaluację przeprowadzam na bazie informacji zwrotnej po zajęciach, udziału uczniów w konkursach literackich szkolnych i pozaszkolnych, publikacji w prasie, mediach regionalnych, publikacjach zwartych, publikacjach szkolnych (np. bibliotecznej „Galerii autorów”, podczas uroczystości szkolnych, na wystawach, stronie internetowej szkoły – strona klubu Wierszynka: joannadrabowicz.wix. com/wierszynka).

Jedna z metod oceny zajęć to anonimowa ankieta, w której uczestnicy uzupełniają następujące zdania:

Podobało mi się…

Nie podobało mi się…

Proponuję zmienić …

Przy krótkich gościnnych zajęciach z wykorzystaniem jednego lub kilku scenariuszy stosuję metodę Smily (uczestnicy zostawiają na swoich miejscach „buźki” odpowiednie do ich poziomu zadowolenia z zajęć).

Refleksja nauczyciela – autora programu

Uważam, że nauczyciel w swoich oddziaływaniach wychowawczych jest bardziej wiarygodny, kiedy ma do zaproponowania własną drogę do sukcesu, swój sposób na odnajdywanie się w chaosie współczesności, oryginalną filozofię życia. Jestem nauczycielką bibliotekarką w Zespole Szkół im. Stanisława Staszica w Pile. Ukończyłam filologię polską z bibliotekoznawstwem i pedagogikę. Od lat piszę i publikuję na łamach prasy, w almanachach, antologiach, indywidualnych książkach poetyckich. Spotykam wielu ciekawych ludzi, autorytety w dziedzinie krytyki literackiej. Wymieniamy korespondencję, uwagi, doświadczenia.

Wielu uczniów w mojej szkole korzystało z pisemnych porad uznanych krytyków za moim pośrednictwem. Istotą takich spotkań warsztatowych jest potrzeba kontaktu z ludźmi o zbliżonych zainteresowaniach, temperamentach, uzdolnieniach.

Zaoferowałam młodzieży w swojej szkole taką właśnie formę wzajemnego poznawania się w szkolnym klubie literackim Wierszynka, poprzez wymianę pomysłów, tematów, własnej twórczości, wypróbowanie swoich możliwości twórczych.

Służyły temu kolejne edycje znanego w środowisku szkolnego konkursu literackiego prowadzonego z zachowaniem reguł obowiązujących podczas konkursów ogólnopolskich, tak aby uczniowie potrafili odczytywać wymogi określone wszelkimi regulaminami konkursowymi. Zwykle laureaci tego konkursu uzyskiwali aplauz podczas innych „potyczek” literackich poza szkołą. Dopracowałam się wielu laureatów w konkursach regionalnych, wojewódzkich, ogólnopolskich.

Ze wspomnień odwiedzających nas absolwentów

– także napotykanych w internecie, przysyłanych pocztą elektroniczną, wysłuchanych podczas okazyjnych spotkań

– można wywnioskować, że klub pełnił wiele funkcji wychowawczych: dowartościowywał, zaspokajał potrzebę akceptacji, przynależności do grupy podobnych do siebie, ośmielał, budował więzi ze szkołą, uświadamiał znaczenie pracy nad sobą, uwrażliwiał na słowo, pokazywał różnorodność możliwości wykorzystania własnych cech osobowości, otwierał drogę do publikacji i poszukiwania swojego miejsca wśród piszących. Zatem osiągał wytyczone sobie cele.

Nie wszyscy próbują pisać dla określenia własnego miejsca w literaturze. Są tacy, którzy pisanie traktują jako swoiste antidotum na niepowodzenia, kompleksy, wyalienowanie. Problemy zapisane na kartce papieru można różnie potraktować, podrzeć albo przyjrzeć się im z oddali.

Są też i tacy spośród piszących uczniów, którzy mają za sobą publikacje w książkach, sukcesy w konkursach literackich regionalnych i ogólnopolskich, o których pisano w prasie, mówiono w radiu i telewizji.

Tworzenie uwrażliwia, pozwala na dystans do własnych emocji i przeżyć, umożliwia intelektualne, emocjonalne i duchowe dojrzewanie, przygotowuje do udziału w tworzeniu kultury, kształtuje pozytywną hierarchię wartości, umiejętności odnajdywania się we współczesnym świecie poprzez doskonalenie własnych zainteresowań i wzbogacanie życia wewnętrznego.

Młodzi ludzie, pisząc, poszukują siebie pomiędzy słowami. Pomagając im w tym poszukiwaniu, poznaję świat ich wrażliwości. Stajemy się sobie bliżsi.

Załącznik 1

Reguły obowiązujące w klubie literackim (wypracowane w grupie)

Dbamy o kulturę słowa.
Szanujemy autorów i ich teksty.
Zachowujemy opinie o analizowanych tekstach we własnym gronie.
Wypowiadamy się uczciwie i otwarcie na temat prezentowanych utworów, zawsze uzasadniając swoje wypowiedzi.
Wystrzegamy się złośliwości wobec autorów i ich tekstów.
Poznajemy prawo autorskie i przestrzegamy go.
Doskonalimy formy swoich wypowiedzi.

Załącznik 2

Dziesięć porad dla piszących

Czytaj utwory innych, nie tylko własne. Znajdź sobie mistrza wśród uznanych twórców.
Wybierz sobie ulubioną formę literacką i postaraj się poznać jej poetykę, czyli budowę dzieła literackiego, elementy, z jakich się składa. Poznaj najważniejszych jej twórców.
Pamiętaj, że utwór literacki jest komunikatem językowym. Zatem istotny jest dla pisarza stale wzbogacany zasób słownictwa, badanie logiki słów,„przymierzanie”im różnych znaczeń, tak aby„odpowiednie dać rzeczy słowo”.
Najważniejszy dla pisarza jest czytelnik. Dla niego warto zadbać o styl wypowiedzi literackiej, tzn.:

język prosty i poprawny;
umiejętny dobór słownictwa do własnych myśli, a zatem o zaprzyjaźnienie się ze słownikami języka polskiego;
unikanie zwrotów i wyrażeń bez treści, pustych, abstrakcyjnych;
unikanie wyrazów obcych, niezrozumiałych, archaicznych;
nieskomplikowaną budowę utworu;
unikanie zbędnych powtórzeń (pleonazmów);
stosowanie skrótowych odpowiedników dłuższych wyrażeń i zwrotów;
używanie krótkich zdań pojedynczych lub nieskomplikowanych złożonych;
żywość i obrazowość stylu, polegające na przekazywaniu za pomocą środków językowych myśli, obrazów i uczuć w sposób pobudzający wyobraźnię czytelnika; żywość stylu zapewni ci różnorodność zdań (pytające, wykrzyknikowe, rozkazujące, oznajmujące, równoważniki zdań); obrazowość – stosowanie przenośni, epitetów, porównań, wprowadzanie przysłów, zwrotów przysłowiowych, porzekadeł.

Kiedy już wiesz, jak zaskarbić sobie czytelnika, łatwiej będzie ci wypracować swój własny styl. Zadbaj o to.
Pisz najpierw„do szuflady”, by często tam zaglądać i nabierać dystansu do zapisanych emocji.
Pamiętaj, że równie ważne co twoje są przeżycia twojego czytelnika.
Na pierwszego czytelnika wybieraj kogoś z grona najbliższych –„doładuje ci akumulatory”.
Korzystaj z rad osób z dorobkiem literackim, np. opiekuna klubu literackiego.
Ucz się pokory wobec słowa i drugiego człowieka.

Pomocna literatura:

Jo Billingham: Redagowanie tekstów. Warszawa 2006. ISBN 978-83-01-14712-9

Stanisław Bortnowski: Jak uczyć poezji? Warszawa 1998. ISBN 83-86018-45-3

Stanisław Bortnowski: Scenariusze półwariackie, czyli poezja współczesna w szkole. Warszawa 1997. ISBN 83-86018-38-0

Stephen Bowkett: Wyobraź sobie, że… Ćwiczenia rozwijające twórcze myślenie uczniów. Warszawa 2000. ISBN 83-02-07687-2

Mariola Chomczyńska-Miliszkiewicz, Dorota Pankowska: Polubić szkołę. Ćwiczenia grupowe do pracy wychowawczej. Warszawa 1998. ISBN 83-02-05685-5

Judy W. Eby, Jon F. Smutny: Jak kształcić uzdolnienia dzieci i młodzieży. Warszawa 1998. ISBN 83-02-07025-4

Andrzej Janowski: Uczeń w teatrze życia szkolnego. Warszawa 1998. ISBN 83-02-05626-X

Helena Kajetanowicz: Licz się ze słowami. Ćwiczenia leksykalne i frazeologiczne. Gdańsk 1998. ISBN 83-85694-60-9

Ewa Kosińska, Barbara Zachara: Profilaktyka pierwszorzędowa w szkole. Kraków 2002. ISBN 83-88725-36-X

Edward Nęcka: Trening twórczości. Olsztyn 1992. ISBN 83-900685-0-8

Allan C. Ornstein, Francis P. Hunkins: Program szkolny. Założenia, zasady, problematyka. Warszawa 1999. ISBN 83-02-06755-5

Krystyna Pankowska: Edukacja przez dramę. Warszawa 1997. ISBN 83-02-06367-3

Małgorzata Simm, Ewa Węgrzyn-Jonek: Budowanie programu wychowawczego szkoły. Kraków 2000. ISBN 83-913275-3-1

Dwight V. Swain: Warsztat pisarza. Jak pisać, żeby publikować. Józefów 2010. ISBN 978-83- 930831-2-1

Hubert Templ: Relaks w nauczaniu. Warszawa 1997. ISBN 83-02-06456-4

Decker F. Walker, Jonas F. Soltis: Program i cele kształcenia. Warszawa 2000. ISBN 83-02- 07630-9

Elżbieta Wójcik: Metody aktywizujące w pedagogice grup. Kraków 2008. ISBN 978-83- 89947-61-1

Co w numerze?