Studium przypadku zaczerpnięte zostało z mojej codziennej pracy dydaktycznej. Mam nadzieję, że zainspiruje ono nauczycieli realizujących ścieżkę awansu zawodowego na stopień nauczyciela dyplomowanego do poszukiwania przypadków edukacyjnych w swoim najbliższym otoczeniu.

Identyfikacja problemu

Problemem, który zauważyłam w swojej pracy, jest spadek liczby bibliotekarzy korzystających z usług biblioteki pedagogicznej. Dotyczy to zarówno nauczycieli bibliotekarzy zatrudnionych w bibliotekach szkolnych, jak i bibliotekarzy z biblioteki miejskiej.

Problemem jest nie tylko spadek czytelnictwa, lecz także zmniejszenie liczby odwiedzin tej grupy użytkowników w wypożyczalni i czytelni. Potwierdza to analiza statystyki wypożyczeń i odwiedzin. Liczba bibliotekarzy odwiedzających naszą bibliotekę i korzystających z naszych zbiorów niestety systematycznie spada. Problem ten jest istotny dla bibliotek pedagogicznych, bowiem naszym zadaniem jest m.in. wspieranie codziennej pracy bibliotek szkolnych i zatrudnionych tam nauczycieli. Naszym priorytetem jest zatem wyjście naprzeciw oczekiwaniom tej grupy użytkowników.

Moim celem stała się wnikliwa analiza tego stanu rzeczy i opracowanie oraz wdrożenie działań dostosowanych do faktycznych potrzeb nauczycieli bibliotekarzy.

Biblioteka szkolna, wspierana przez bibliotekę pedagogiczną, ma przyciągać młodego użytkownika.

Geneza i dynamika zjawiska

Na podstawie rozmów z nauczycielami odwiedzającymi bibliotekę oraz wyników przeprowadzonej ankiety badającej stan ich wiedzy na temat działalności placówki mogę stwierdzić, że problem spadku zainteresowania biblioteką przez bibliotekarzy jest złożony. Przede wszystkim ma na to wpływ ich miejsce pracy – często nauczyciele bibliotekarze zatrudnieni w bibliotekach szkolnych nie widzą potrzeby korzystania z biblioteki pedagogicznej, argumentując to tym, iż sami pracują w bibliotece, zatem nie potrzebują już żadnego wsparcia merytorycznego czy dydaktycznego. Ponadto zdarza się, że szukając inspiracji do pracy z dziećmi czy młodzieżą, korzystają z gotowych pomysłów zamieszczonych w internecie, bez konieczności wychodzenia z domu. Zaistniała sytuacja związana jest również z awansem zawodowym nauczycieli – coraz większa część tej grupy uzyskała już stopień nauczyciela dyplomowanego, co nie obliguje do dalszych działań związanych z uzyskaniem kolejnego stopnia awansu. Co więcej, bibliotekarze nie mają pomysłów na udaną i ciekawą współpracę z biblioteką pedagogiczną – jedyne, co im się nasuwa, to wypożyczenia międzybiblioteczne. Nie bez znaczenia jest też ogólnopolska tendencja spadkowa czytelnictwa wśród wszystkich grup użytkowników wszystkich typów bibliotek.

Podsumowując: brak informacji o rzeczywistych działaniach placówki niewątpliwie może mieć wpływ na spadek zainteresowania nauczycieli bibliotekarzy ofertą biblioteki, której tak naprawdę do końca nie znają.

Znaczenie problemu

Zdiagnozowany problem jest o tyle istotny, że to nauczyciele bibliotekarze, obok nauczycieli języka polskiego i rodziców, są odpowiedzialni za rozbudzanie zainteresowań czytelniczych dzieci i młodzieży. Jeśli zatem nauczyciele bibliotekarze nie wykształcą w swoich podopiecznych od najmłodszych lat potrzeby korzystania z innych bibliotek niż tylko szkolna, spowoduje to znaczny zanik kultury czytelniczej, którego na kolejnych etapach kształcenia nie będzie można już tak łatwo odbudować. Biblioteka szkolna, wspierana przez bibliotekę pedagogiczną, ma przyciągać młodego użytkownika, by ten w przyszłości skierował swoje kroki do biblioteki pedagogicznej i publicznej.

Aktywizując grupę zawodową bibliotekarzy, można nie tylko wpłynąć na ich samorozwój, lecz także zapewnić sobie wymianę doświadczeń, a tym samym uatrakcyjnić ofertę działań każdej placówki. Dobra współpraca między biblioteką pedagogiczną a szkolną to również założenie nowego systemu wspomagania, który obowiązuje od 2016 r.

Moim priorytetem stało się zainteresowanie biblioteką jak największej liczby bibliotekarzy, poznanie ich oczekiwań względem naszej placówki oraz stworzenie odpowiadającej im oferty. Spowoduje to wzrost liczby odwiedzin w naszej placówce, a także wzmocni jej pozycję w środowisku jako ważnego czynnika w procesie edukacji i wspomagania.

Prognoza

Wszelkie działania podejmowane w bibliotece pedagogicznej mają wpływ na aktywność czytelników oraz na poziom czytelnictwa. Odpowiednio przygotowany program naprawczy zaakcentuje rolę biblioteki pedagogicznej w lokalnym środowisku bibliotekarskim i sprawi, że będzie ona odbierana jako otwarta na potrzeby bibliotekarzy, jako miejsce wymiany doświadczeń, zdobywania umiejętności i dzielenia się wiedzą. Prognoza negatywna Brak podjęcia jakichkolwiek działań naprawczych może spowodować:

utrzymanie się, a następnie pogłębianie niskiego poziomu zainteresowania ofertą biblioteki wśród innych bibliotekarzy;
postrzeganie biblioteki tylko jako skarbnicy książek, a nie równoprawnego partnera w procesie edukacji i wspomagania codziennej pracy bibliotekarzy szkolnych;
brak wzrostu świadomości na temat faktycznej działalności placówki;
dalszy spadek liczby bibliotekarzy wśród użytkowników biblioteki, a tym samym brak wzrostu ich poziomu czytelnictwa;
brak współpracy z lokalnym środowiskiem bibliotekarskim, dla potrzeb którego m.in. zostaliśmy powołani;
brak wymiany doświadczeń i pomysłów, inspirujących do ciekawej pracy pedagogicznej z czytelnikiem;
„odcięcie się” od środowiska zawodowego bibliotekarzy
brak podejmowania wspólnych inicjatyw, wychodzenia poza schemat, działanie tylko na „własnym terenie”.

Prognoza pozytywna

Opracowany program aktywizacji bibliotekarzy przyczyni się do:

aktywnej współpracy między biblioteką pedagogiczną a biblioteką szkolną, przejawiającej się m.in. w tworzeniu oferty bibliotecznej odpowiadającej rzeczywistym potrzebom użytkowników;
wspierania działalności bibliotek szkolnych w zakresie organizacji i zarządzania biblioteką;
inspirowania aktywności zawodowej nauczycieli bibliotekarzy;
wspierania doskonalenia kwalifikacji oraz rozwoju osobistego bibliotekarzy;
integracji środowiska bibliotekarskiego;
wzmocnienia roli biblioteki pedagogicznej w środowisku lokalnym;
wymiany doświadczeń i pomysłów inspirujących do podejmowania ciekawych i nowatorskich form pracy z czytelnikiem na różnych etapach kształcenia;
wzrostu zainteresowania ofertą biblioteki wśród tej grupy użytkowników;
zahamowania spadku czytelnictwa wśród bibliotekarzy;
wzrostu liczby bibliotekarzy korzystających z usług biblioteki;
wzrostu statystyki wypożyczeń bibliotecznych oraz odwiedzin w czytelni.

Propozycje rozwiązania problemu

Cele oddziaływań ukierunkowane są na:

integrację i aktywizację lokalnego środowiska bibliotekarskiego;
wspieranie rozwoju zawodowego i osobistego bibliotekarzy;
doskonalenie warsztatu pracy bibliotekarzy poprzez samokształcenie i wymianę doświadczeń;
wspieranie działań na rzecz podnoszenia jakości pracy bibliotek szkolnych i pedagogicznej poprzez zdobywanie wiedzy i kształcenie umiejętności praktycznych, wypracowywanie sposobów współpracy w zakresie pracy dydaktycznej i wychowawczej;
współpracę w zakresie wzmacniania pozycji bibliotekarza w placówce oraz rangi biblioteki w środowisku lokalnym;
kształtowanie umiejętności dzielenia się wiedzą, pracy w zespole.

Plan działań naprawczych

Aktywizacja lokalnego środowiska bibliotekarskiego to proces złożony i długofalowy. W jego ramach zaplanowałam następujące działania:

przeprowadzenie ankiety, badającej stan wiedzy bibliotekarzy na temat oferty placówki i oceniającej poziom zadowolenia z jej usług;
nawiązanie kontaktu z doradcą metodycznym ds. języka polskiego i bibliotek szkolnych w celu omówienia form współpracy z bibliotekarzami szkolnymi;
udział w doskonaleniu zawodo wym bibliotekarzy szkolnych (działania poprzedzone autorską ankietą badającą potrzeby szkoleniowe nauczycieli, uwzględnienie ich w harmonogramie szkoleń na dany rok szkolny, organizacja szkoleń własnych);
współpraca w zakresie prowadzenia zajęć edukacyjnych dla dzieci i młodzieży szkolnej;
zorganizowanie bibliotecznej autorskiej akcji „Książka
przyjacielem i nauczycielem”, której celem jest zbiórka książek dla różnych grup odbiorców zagrożonych wykluczeniem (włączenie bibliotekarzy szkolnych, a tym samym dzieci i młodzieży z ich placówek);
organizacja indywidualnych konsultacji lub szkoleń (w zależności od stopnia zainteresowania) dla bibliotekarzy szkolnych, dotyczących awansu zawodowego na stopień nauczyciela kontraktowego i mianowanego (lub innych zgłoszonych i zdiagnozowanych);
utworzenie sieci współpracy i samodoskonalenia bibliotekarzy szkolnych
zgodnie z nowym systemem wspomagania obowiązującym od 2016 r.;
promowanie pozytywnego wizerunku bibliotekarza w środowisku lokalnym (aktywny udział w akcjach, konkursach organizowanych przez instytucje miejskie);
rozbudowa księgozbioru zgodnie z oczekiwaniami bibliotekarzy
stworzenie „Skrzynki propozycji zakupów”, gdzie każdy może wrzucić swoją propozycję zakupu książkowego (głównie nowości z literatury psychologiczno-pedagogicznej, na których brak narzekają biblioteki szkolne).

Aktywizując bibliotekarzy, można zapewnić sobie wymianę doświadczeń, a tym samym uatrakcyjnić ofertę placówek.

Wdrażanie oddziaływań

Założone przeze mnie działania były na bieżąco wdrażane. Cały czas starałam się w pełni zrealizować to, co założyłam w programie naprawczym, dzięki czemu wszystkie z zaproponowanych przeze mnie form współpracy zostały spełnione. Osiągnięto to, co zakładano, czyli integrację bibliotekarzy, wzrost udziału bibliotekarzy szkolnych w działalności biblioteki pedagogicznej. Zaakcentowana została wspierająca rola biblioteki pedagogicznej względem bibliotek szkolnych. Dialog okazał się na tyle owocny, że zrodziło się kilka nowych inicjatyw, które nie miały miejsca w programie naprawczym. To potwierdza celowość podjęcia takich działań, wprowadzenia ich w życie oraz potrzebę kontynuacji.

Udało mi się także powołać sieć współpracy i samodoskonalenia nauczycieli bibliotekarzy. Zorganizowałam spotkanie dąbrowskich nauczycieli bibliotekarzy, w ramach którego przeprowadziłam warsztaty „Sieci współpracy i samokształcenia – nową formą doskonalenia zawodowego nauczycieli”. Zapoznałam uczestników z ideą i zasadami funkcjonowania sieci oraz jej formami i metodami pracy. W drugiej części spotkania oficjalnie powołano sieć współpracy i samokształcenia dąbrowskich nauczycieli bibliotekarzy oraz dokonano wstępnej diagnozy potrzeb szkoleniowych (rozwojowych), niezbędnych do zaplanowania wspólnych działań w kolejnym roku szkolnym.

Współpraca z bibliotekarzami rozwijała się stopniowo, jednak cały czas pojawiały się różne pomysły, kierunki, w jakich powinna ona zmierzać. Udało się nawiązać aktywną współpracę z doradcą metodycznym ds. bibliotek szkolnych oraz kilkunastoma bibliotekarzami szkolnymi, czego owocem jest m.in. zaangażowanie ich w przeprowadzenie trzech edycji akcji „Książka – przyjacielem i nauczycielem”, dzięki którym udało się zebrać prawie tysiąc woluminów książek i czasopism przekazanych placówce opiekuńczo-wychowawczej dla dzieci i młodzieży oraz domom pomocy społecznej. Z inicjatywy bibliotekarzy szkolnych z dwóch placówek oświatowych nauczyciele bibliotekarze z mojej placówki wystąpili trzykrotnie w charakterze jurorów w miejskim konkursie recytatorskim dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych.

Bibliotekarze szkolni byli bardzo otwarci na wszelkie formy wspomagania ich codziennej pracy, m.in. na ich prośbę przeprowadzono instruktaż szkoleniowy dotyczący obsługi programu Libra 2009. Dzięki wzajemnej wymianie umiejętności i wiadomości, opracowanie czy udostępnianie zbiorów oraz przeprowadzenie skontrum przy pomocy programu bibliotecznego nie jest już problemem.

Dwóch nauczycieli realizujących staż na stopień nauczyciela mianowanego skorzystało z indywidualnych konsultacji pomocnych przy tworzeniu planu rozwoju zawodowego, pisaniu sprawozdań półrocznych oraz sprawozdania opisowego za okres stażu. Dzięki stale aktualizowanej teczce tematycznej „Awans zawodowy” nauczyciele bibliotekarze nie mieli problemu z prawidłowym spełnieniem wymagań egzaminacyjnych.

W ramach współpracy z bibliotekarzami szkolnymi rozbudowana została oferta zajęć edukacyjnych dla dzieci i młodzieży – dzieciom z klas I-III szkoły podstawowej oferujemy zajęcia z elementami bajkoterapii („W krainie Duszka Książkouszka”) lub tematyczne („Wiosna w bibliotece”), połączone z pierwszą wizytą w naszej placówce. Starszym uczniom proponujemy zajęcia zapoznające ze specyfiką pracy biblioteki pedagogicznej, budową tradycyjnego katalogu alfabetycznego i działowego, klasyfikacją UKD oraz dokumentacją biblioteczną (księgi inwentarzowe w formie papierowej i komputerowej). Umożliwiamy im poznanie warsztatu biblioteki „od kuchni” – przez chwilę mogą poczuć się jak bibliotekarze, zapisując swoich kolegów do biblioteki, udzielając im porad bibliotecznych. W takich zajęciach biorą udział całe klasy, a także członkowie aktywów bibliotecznych.

Dzięki zaangażowaniu bibliotekarzy szkolnych w formy współpracy przez nas zaproponowane pojawił się pomysł przeprowadzenia konkursu na projekt logo naszej biblioteki, który miał zostać wykonany techniką graficzną w dowolnym programie komputerowym. Biblioteka otrzymała wiele prac, z których, przy współpracy z bibliotekarzami szkolnymi oraz doradcą metodycznym, wyłoniono trzy zwycięskie i pięć wyróżnionych. Logo, które zdobyło pierwsze miejsce, sygnuje wszystkie dokumenty i pisma wychodzące z biblioteki.

Wart podkreślenia jest również aktywny udział bibliotekarzy w warsztatach organizowanych w bibliotece wspólnie z ośrodkiem doskonalenia nauczycieli. Dużym zainteresowaniem cieszyły się zwłaszcza warsztaty plastyczne podczas, których zebrani mogli zdobywać nowe umiejętności praktyczne stosowane podczas prowadzenia zajęć dla różnych grup odbiorców.

Przez trzy lata wspólnie z bibliotekarzami szkolnymi dbaliśmy o promowanie pozytywnego wizerunku bibliotekarza w środowisku lokalnym, akcentując rolę biblioteki w procesie kształcenia i zdobywania wiedzy nie tylko poprzez uczestnictwo w targach edukacyjnych, w charakterze jurorów w konkursach miejskich, lecz także poprzez publikacje na łamach czasopiśmiennictwa naukowego oraz wystąpienia podczas zjazdów czy konferencji.

Dzięki zainicjowanym działaniom naprawczym odnotowywano wzrost zainteresowania ofertą biblioteki pedagogicznej wśród bibliotekarzy szkolnych o pięć procent w stosunku do roku szkolnego, w którym rozpoczęto prace nad programem naprawczym. Sukcesem jest zaktywizowanie grupy zawodowej bibliotekarzy, zintegrowanie i wspólne wypracowanie interesujących obie strony form pracy.

Założone w prognozie pozytywnej rezultaty zostały w pełni osiągnięte. Aktywny udział nauczycieli bibliotekarzy w działalności biblioteki pedagogicznej, w tworzeniu jej oferty edukacyjno-szkoleniowej powoduje, że jest ona pełnowartościowym partnerem w procesie edukacji, otwartym na zmiany i odpowiadającym potrzebom czytelników.

Co więcej, udało się nawiązać dialog, który stał się przyczynkiem do wymiany doświadczeń i pomysłów, i będzie stanowił bazę do dalszych wspólnych działań.

Efekty oddziaływań

Aktywność bibliotekarzy zachęca do dalszych działań skierowanych do tej grupy odbiorców i pozwala sądzić, że kolejne spotkają się z pozytywnym odzewem ze strony lokalnego środowiska bibliotekarskiego.

Bogata oferta biblioteki, nawiązana współpraca z aktywnymi bibliotekarzami szkolnymi oraz doradcą metodycznym, organizacja szkoleń, instruktaży, autorskich akcji, spowodowały, że do biblioteki zaczęli zaglądać również ci, którzy dotąd nie korzystali z jej usług.

Efekty wdrożonych działań:

integracja lokalnego środowiska bibliotekarskiego;
zaangażowanie bibliotekarzy w formy współpracy zaproponowane przez bibliotekę pedagogiczną;
wspólne podejmowanie inicjatyw na rzecz oświaty, lokalnego środowiska nauczycielskiego;
aktywizowanie i inspirowanie się do działań twórczych;
wymiana doświadczeń i pomysłów, wspieranie się nawzajem w codziennej pracy;
wzmocnienie pozycji bibliotekarza w środowisku lokalnym;
promocja biblioteki w środowisku lokalnym, jako placówki otwartej na zmiany i odpowiadającej na potrzeby otoczenia;
wykreowanie biblioteki jako miejsca spotkań, wymiany doświadczeń nauczycieli, gdzie można uczyć się od siebie nawzajem;
stworzenie oferty edukacyjno- -szkoleniowej odpowiadającej faktycznym potrzebom bibliotekarzy;
powołanie sieci współpracy i samokształcenia nauczycieli bibliotekarzy;
wzrost atrakcyjności oferty usług biblioteki w środowisku bibliotekarskim;
wzrost liczby wypożyczeń wśród grupy docelowej;
właściwa diagnoza problemu i skuteczne wdrożenie rozwiązań.

Bibliografia:

P. Fortuna: Studium przypadku w praktyce szkoleniowej, czyli jak uczyć się na doświadczeniach innych. Gdańsk: GWP, 2010
J. Jones, M. Jenkin, S. Lord: Jak wspierać rozwój zawodowy nauczycieli. Warszawa: WSiP, 2008
Jak radzą sobie inni? Studium przypadków. Analiza i sposoby rozwiązywania problemów edukacyjnych, wychowawczych i organizacyjnych. Red. B. Koteja. Chorzów: Deni-Press, 2007
E. Koźniewska: Zastosowanie metody studium przypadku w pracy nauczyciela. „Problemy Poradnictwa Psychologiczno-Pedagogicznego” 2003, nr 1, s. 159-169
Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. 3. Red. T. Pilch. Warszawa: Żak, 2004
Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku. T. 5. Red. T. Pilch. Warszawa: Żak, 2006
M. Ratajczak: Rozwiązywanie problemu wychowawczego. „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2004, nr 1, s. 35-40

Co w numerze?

Dodatek:Biblioterapia w Szkole 10/2016

Dodatek:
Biblioterapia w Szkole 10/2016