Realne potrzebny ukraińskich czytelników

Książki w języku ukraińskim znajdziemy na półkach wielu polskich bibliotek i nie powinno to nikogo dziwić, choć czasami jako bibliotekarze musimy – sama już się o tym niestety przekonałam – się z tego tłumaczyć. Część osób uparcie twierdzi, że Ukraińcy powinni uczyć się języka polskiego, więc należy im wypożyczać książki właśnie w tym języku, co oczywiście jest całkowitym nonsensem.

Księgozbiór książnic uzależnia się zawsze od realnych potrzeb czytelników, a literatura ukraińskojęzyczna jest teraz szczególnie istotna dla setek tysięcy osób z Ukrainy przebywających w naszym kraju. W sytuacji toczącej się wojny literatura ta łączy w sobie funkcję terapeutyczną, zawartą nie tyle (czy raczej w przypadku niektórych pozycji – nie tylko) w treści, ile w samym języku, z funkcją rozrywkową i edukacyjną. Przebywający w Polsce Ukraińcy (w szczególności dzieci i młodzież) potrzebują wsparcia, odskoczni od tego, co nowe i obce, a namiastką normalności niejednokrotnie jest dla nich książka w rodzimym języku. Należy także pamiętać, że biblioteki gromadzą literaturę w różnych językach obcych, a zainteresowanie językiem ukraińskim przejawiają także sami Polacy.

Pomoc ukraińskim pracownikom książki

Walka o pozyskiwanie książek z ogarniętej wojną Ukrainy wynika nie tylko z chęci pomocy samym uchodźcom, ale także z realnej potrzeby wspierania ukraińskich pracowników książki. Chodzi o dziesiątki tysięcy osób, które na co dzień żyły z wydawania lub sprzedawania książek, a dziś ich praca jest niemożliwa lub znacząco utrudniona. Dużym ciosem dla funkcjonowania ukraińskiej branży księgarskiej i wydawniczej było m.in. zniszczenie hurtowni papieru w Charkowie. Takich przykładów można wymieniać setki. Codziennie niszczone są kolejne obiekty, a wśród nich m.in. papiernie, magazyny książek, księgarnie, hurtownie, biura wydawnictw oraz biblioteki. Zniszczenia tych ostatnich stara się dokumentować Stowarzyszenie Bibliotek Ukraińskich – organizacja wspierająca naprawę uszkodzonych budynków (otrzymuje na ten cel pieniądze m.in. z Funduszu na rzecz Bibliotek Ukrainy) oraz pomagająca samym bibliotekarzom, którzy znacząco ucierpieli w wyniku działań wojennych (otwarto specjalny fundusz wsparcia takich bibliotekarzy¹).

Należy pamiętać, że w obecnej sytuacji sprowadzanie do Polski książek jest konkretnym wsparciem finansowym dla wydawnictw, a jednocześnie sposobem na ocalenie samych druków przed ich ewentualnym zniszczeniem.

Projekt „Książka chroni”

Fundacja Powszechnego Czytania prowadzi akcję „Książka chroni”, w ramach której pozyskuje publikacje dla dzieci w języku ukraińskim i przekazuje je nieodpłatnie polskim placówkom, gdzie przebywają ukraińscy uchodźcy, a jednocześnie pomaga finansowo samym ukraińskim wydawcom (w ramach niedawno przyznanej subwencji otrzymają oni w sumie 150 tys. dol.)². Książki przeznaczone dla ukraińskich dzieci przebywających w Polsce są darmowo pozyskiwane m.in. dzięki wsparciu ukraińskich wydawców oraz polskich drukarzy (drukarnie Totem, Sowa, Intro-Druk i Zapolex) i wydawców (m.in. Powergraph, Esteri, Premium, Znak Emotikon, Media Rodzina). Fundacja dystrybuuje te druki wspólnie z firmą Motyle Książkowe, która od początku akcji wspiera ją od strony logistycznej.

Jeśli biblioteka szkolna chce, aby dotarł do niej pakiet książek od Fundacji Powszechnego Czytania, musi się skontaktować z przedstawicielem Wydawnictwa Nowa Era, które organizuje wysyłki pakietów do szkół i przedszkoli, lub napisać wiadomość mailową do Moniki Skóry-Kaniewskiej (monika.skora@fpc.org.pl). Sama skorzystałam z takiej możliwości, dzięki czemu otrzymałam 60 egzemplarzy książek do swojej biblioteki szkolnej. W Warszawie książki można odbierać osobiście dzięki Polskiej Izbie Książki, która udostępniła na ten cel część swojego biura. Należy jednak pamiętać, że Fundacja Powszechnego Czytania nie przekazuje książek do bibliotek publicznych, ponieważ realizacji tego zadania podjęła się współpracująca z nią Fundacja Metropolia Dzieci.

Projekt „Podaruj książkę ukraińskim dzieciom”

Fundacja Metropolia Dzieci oraz Instytut Książki zrealizowały wspólnie projekt „Podaruj książkę ukraińskim dzieciom”³, dzięki któremu ponad 12 tysięcy egzemplarzy książek dotarło do ponad pięciuset bibliotek publicznych w Polsce. W dodatku nie chodzi o jakieś pojedyncze tytuły: rozdysponowano kilkadziesiąt różnych publikacji zwartych dla dzieci i młodzieży.

Skąd pochodziły te zbiory? Instytut Książki ze środków własnych przyznawanych mu przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zakupił książki bezpośrednio od pięciu wydawnictw z Ukrainy: Wydawnictwa Stary Lew, Wydawnictwa Apriori, Wydawnictwa Urbino, Wydawnictwa Książki XXI Wieku i Wydawnictwa Astrolabe. Fundacja Metropolia Dzieci rozdysponowała ponadto druki przekazane jej (w ramach współpracy z Fundacją Powszechnego Czytania) przez Wydawnictwo Insignium i Wydawnictwo Media Rodzina oraz otrzymane od amerykańskich przedsiębiorstw Avant Assessment i Linguacious.

Cały projekt podzielono na dwa etapy – pierwszy sprowadzał się do przekazania przez Instytut Książki 7 tysięcy książek do bibliotek wojewódzkich, skąd były one kierowane przez te książnice dalej, do bibliotek terenowych. Drugi polegał na przeprowadzeniu przez Fundację Metropolia Dzieci rekrutacji online wyłaniającej 210 bibliotek publicznych, do których rozdysponowano ponad 5200 książek. Realizację projektu wsparli również darczyńcy, wpłacając pieniądze przez stronę Zrzutka.pl. Biblioteki publiczne, którym jeszcze nie udało się otrzymać książek w języku ukraińskim, nie powinny się martwić, ponieważ już niebawem pojawią się kolejne inicjatywy.

Akcje planowane przez Fundację Metropolia Dzieci i Instytut Książki

Fundacja Metropolia Dzieci jeszcze podczas tegorocznych wakacji będzie realizowała drugą edycję swojego projektu „Podaruj książkę ukraińskim dzieciom”. Warto więc śledzić jej stronę internetową oraz fanpage na Facebooku. Także Instytut Książki dalej pragnie wspierać ukraińskich uchodźców przebywających w Polsce. We współpracy z Ukraińskim Instytutem Książki i ukraińskimi wydawcami zostanie wkrótce wydrukowanych i przekazanych do bibliotek 80 tysięcy książek dla dzieci w języku ukraińskim. Trwają także prace nad książką dla przedszkolaków, która będzie rozdawana w bibliotekach w ramach kampanii „Mała książka – wielki człowiek”⁴.

Działania Fundacji Świętego Mikołaja

Bardzo aktywnie pomaga ukraińskim dzieciom także Fundacja Świętego Mikołaja. Wśród wielu prowadzonych przez nią działań znalazły się również druk i dystrybucja ukraińskich książek. Przekazano już ponad 12 tysięcy egzemplarzy takich druków, z czego większość do bibliotek. Książki zostały wydrukowane przez Fundację Świętego Mikołaja, dzięki wsparciu jej darczyńców. Ukraiński Instytut Książki udostępnił gotowe pliki do wydruku publikacji oraz prawo do ich bezpłatnej dystrybucji.

Wydano 12 tytułów: Try metełyky, Kazoczka pro muraszynyj gryb, Bida nauczyć, Żenczyk, żenczyk newełyczkyj, Limeryky, Pro bidnoho parubka i cariwnu, Samczykiwśkyj Jiżaczok, Dyktuwała ce soroka, a zapysuwaw jiżak, Kołosok, Didowa doczka ta babina doczka, Ekoabetka, Zahadky. Fundacji Świętego Mikołaja zostało jeszcze około stu pakietów książek, które mogą trafić do bibliotek i placówek pomocowych⁵. Zgłoszenia należy wysłać poprzez formularz rejestracyjny: https://bit.ly/3ReQibW. W przypadku osób indywidualnych oraz placówek warszawskich możliwy jest jedynie odbiór osobisty książek w siedzibie Fundacji (Warszawa, ul. Koszykowa, 24/7, od poniedziałku do piątku w godz. 8-17).

Akcje wydawnictw

Polskie biblioteki mogą pozyskiwać darmowe egzemplarze książek w języku ukraińskim nie tylko od fundacji, ale także od wydawnictw. Tego typu pomoc została zorganizowana m.in. przez: Wydawnictwo Powergraph (rozdano 5 tysięcy egzemplarzy książki Rafała Kosika Feliks, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi przetłumaczonej na język ukraiński), Wydawnictwo Story House Egmont (rozesłano 150 bibliotekom pakiety komiksów Kajko i Kokosz. Wielki turniej), Wydwanictwo Insignis (przekazywano darmowo publikację Szo wybirajesz?). Aby nie przegapić podobnych akcji, polecam przede wszystkim śledzenie stron internetowy wydawnictw i pisarzy oraz ich profili w mediach społecznościowych. Większość informacji jest podawana na Facebooku.

Szukanie darczyńców

Biblioteki bardzo często szukają także darczyńców wśród swoich własnych czytelników oraz całej lokalnej społeczności. Wiele firm chętnie wspiera instytucje oraz wszelkie miejsca, w których przebywają uchodźcy z Ukrainy. Znam książnice, które zorganizowały zbiórki książek w języku ukraińskim. Warto to robić nawet wówczas, gdy otrzymamy pojedyncze egzemplarze. Każdy jest na wagę złota, ponieważ zapotrzebowanie na tego typu publikacje jest ogromne, a bywają one trudno dostępne i drogie.

Organizację zbiórek zawsze warto ogłaszać w mediach społecznościowych, na stronach internetowych oraz na plakatach wieszanych w widocznych i często odwiedzanych miejscach. Nie bójmy się także wysyłać e-maili z prośbą o wsparcie. Tego typu wiadomości warto kierować nade wszystko do lokalnych firm, przedsiębiorców oraz instytucji. Moja biblioteka otrzymała np. bardzo przydatny polsko-ukraińsko-angielski słownik od Urzędu Miasta w Bytomiu, a MBP w Katowicach – Filię nr 3 wsparła grupa pomocowa Skoda Octavia Team, która nieodpłatnie zajmuje się transportem zaopatrzenia na teren Ukrainy.

Darmowe e-booki w języku ukraińskim

Warto także, aby każda biblioteka pamiętała o możliwości proponowania swoim czytelnikom darmowych e-booków i audiobooków w języku ukraińskim. Tego typu publikacji znajdziemy w internecie bardzo dużo, ponieważ wiele wydawnictw⁶ oraz pisarzy⁷ w sytuacji trwającej wojny właśnie w taki sposób udostępnia bezpłatnie swoje książki. Należy jednak pamiętać, że robią to na bardzo różnych licencjach. Część e-booków jest dostępna tylko online bez możliwości ich drukowania i powielania, inne zaś można bez problemu rozpowszechniać. Zestawienia ukraińskojęzycznych publikacji dostępnych w sieci znajdziemy m.in. na stronach Mała Ka(f)ka⁸ i Lustro Biblioteki⁹.

Tysiące otwartych serc

Nie sposób wymienić wszystkich instytucji oraz osób prywatnych, które niosą pomoc ukraińskim dzieciom przebywającym w Polsce poprzez proponowanie im literatury w ich rodzimym języku. Oprócz wspomnianych już organizacji nadmienię jedynie, że rozprowadzaniem książek dla ukraińskich dzieci zajmują się także: Fundacja Działamy, Fundacja Emic, Fundacja Wolna Ukraina i Fundacja Unaweza, a działania Fundacji Metropolia Dzieci nie byłyby możliwe bez wsparcia m.in.: Fundacji Orlen, Fundacji PZU, Fundacji Banku Gospodarstwa Krajowego, Fundacji Lotos, a także wydawnictw (np. Wydawnictwa Media Rodzina, Wydawnictwa Insignis), działań mediów i całej rzeszy ludzi dobrych serc.

Wyzwania stojące przed poszczególnymi osobami i instytucjami angażującymi się w dostarczanie książek do przebywających w Polsce ukraińskich dzieci bywają różne – mogą sprowadzać się np. do wypełniania stert dokumentów, zajmowania się cłami, opłatami, przewozami, logistyką, drukowaniem, dystrybuowaniem, magazynowaniem książek – ale zawsze są nakierowane na jedno: niesienie realnej pomocy ukraińskim dzieciom. Pamiętajmy o tej kolosalnej pracy tysięcy osób i wspierajmy ją, jak tylko potrafimy. Ważne, aby podejście bibliotekarzy w kwestii pozyskiwania darmowych zbiorów nie były roszczeniowe. Starajmy się udostępniać informacje o trwających zbiórkach, zachęcać do udziału w nich, a organizacjom, od których otrzymujemy dary, dziękować za nie i oznaczać je w mediach społecznościowych. To drobny gest, ale także istotny. Wspierajmy się nawzajem!

Co w numerze?