Bez porządnej biblioteki w porządnej szkole porządnie uczyć się nie da!

Co to jest porządna nowoczesna biblioteka? To taka, która pełni funkcję głównej interdyscyplinarnej pracowni szkoły, w której uczniowie pod kierunkiem nauczycieli i indywidualnie, zgodnie ze swoimi pasjami i zainteresowaniami uczą się samodzielnie zdobywać wiedzę po to, by rozwiązywać różne problemy i wykonywać zadania niezbędne do przyszłego pomyślnego funkcjonowania w społeczeństwie. Nowoczesna biblioteka i nowoczesny bibliotekarz uczestniczą w pełnieniu podstawowych funkcji szkoły:

kształcąco-wychowawczej – umożliwiając nauczycielom i uczniom realizację programów nauczania i wychowania;
diagnostyczno-prognostycznej i opiekuńczo-wychowawczej – rozpoznając we współpracy z nauczycielami uzdolnienia i zainteresowania, a także trudne osobiste problemy wychowanków oraz spiesząc im z pomocą odpowiednio dobranych materiałów w ich rozwiązywaniu, a także w wyborze kierunku dalszego kształcenia się i zawodu zgodnie z tezą amerykańskiego psychologa Abrahama Maslowa: Człowiek powinien być tym, kim może być[1];
kulturalno-rekreacyjnej – proponując dowolną lekturę i inne media oraz wyzwalające twórcze możliwości uczniów różne formy pracy pozalekcyjnej w wypełnianiu wolnego czasu.

Biblioteka pomaga nauczycielom w codziennej pracy dydaktyczno-wychowawczej i w doskonaleniu się, współpracuje z rodzicami, oferując im literaturę z zakresu wychowania domowego.

Współczesna biblioteka szkolna w wielu zachodnich krajach – to centrum dydaktyczne (MC – media centre, SLMC – school library media centre). Istotnymi cechami tego modelu biblioteki są:

zgromadzenie w niej wszelkiego typu dokumentów, piśmienniczych i niepiśmienniczych, przydatnych w nauczaniu, czyli jest to medioteka;
odbywanie w niej 10 do 30% wymiaru zajęć dydaktycznych pod kierunkiem nauczycieli, którzy zlecają uczniom grupowo i indywidualnie zadania do wykonania. Ten typ nauczania jest określany jako project work, individualised learning, resource-based learning, library learning. Zajęcia te uczą wyboru odpowiednich do danego zadania źródeł informacji, ich analizy oraz oceny, selekcji, przetwarzania i syntezy uzyskanych informacji oraz tworzenia na ich podstawie własnych komunikatów. W warunkach lokalowych naszych bibliotek przenoszenie znacznej części zajęć do biblioteki jest niemożliwe. Np. każdy oddział liceum profilowanego pracowałby w bibliotece 3 do 9 godzin tygodniowo. Niemniej warto podejmować bodaj skromne próby w tym kierunku.

Z powyższych założeń wynikają cechy pochodne centrum dydaktycznego:

duży lokal liczący kilkaset do 1000 m², umożliwiający pracę większej liczbie uczniów (np. w szkole średniej I stopnia w Vero Beach na Florydzie jednorazowo w bibliotece mogą przebywać dwie klasy i po pięciu uczniów z pozostałych klas). Zapewnia też nauczycielom przygotowanie zajęć i materiałów dydaktycznych.
Liczny personel (nieraz 1 etat na 100 uczniów) ze zróżnicowanymi funkcjami i kwalifikacjami (kierownik, specjaliści od mediów, asystenci biblioteczni, laboranci, pracownik biurowy). Pracownicy MC są współorganizatorami i współuczestnikami procesu dydaktycznego.

W Polsce mamy już kilka bibliotek-mediotek, które mogą pretendować do miana centrum dydaktycznego (np. w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 6 w Łodzi (450 m²), w Szkole Podstawowej nr 11 w Jeleniej Górze (603 m²), w X Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu (352 m²), w Zespole Szkół Żeglugi Śródlądowej we Wrocławiu (290 m²). Brak im jednak podstawowego atrybutu centrum – szerszego zainteresowania całego grona pedagogicznego odbywaniem w nich zajęć, choć dzięki staraniom bibliotekarek, kol. Joanny Bohdziun z Łodzi i kol. Teresy Miodek we Wrocławiu, są już w tej materii pierwsze osiągnięcia.

Wniosek 1

Upowszechniajmy zatem u nas ideę centrum dydaktycznego. W tym celu Departament Inwestycji MEN powinien opracować nowe normy dla lokali bibliotecznych w nowo wznoszonych budynkach szkolnych, tak by mogły w nich powstać centra dydaktyczne [2]. Niestety, zdarza się, że w otwieranych z całą pompą szkołach nie ma pomieszczeń na bibliotekę.

Wniosek 2

MEN powinno wpłynąć na organizatorów zreformowanych jednostek szkolnych (szkoły podstawowe, gimnazja, licea profilowane, szkoły zawodowe), by starali się wygospodarować większe niż dotychczas pomieszczenia na biblioteki, tak by dysponowały one przynajmniej wypożyczalnią, czytelnią i pokojem opracowania zbiorów. Jeśli absolutnie nie ma możliwości zorganizowania czytelni, trzeba przeznaczyć salę lekcyjną obok wypożyczalni na biblioteczną pracownię dydaktyczną, w której obok innych lekcji mogłyby odbywać się zajęcia biblioteczne.

Wniosek 3

Centra dydaktyczne to pieśń dość odległej przyszłości. Pilniejszym zadaniem na dziś jest zapewnienie obecności biblioteki w szkole. Należy zmienić niefortunny zapis w Ustawie o systemie oświaty w art. 67.1.2: „Do realizacji celów statutowych szkoła publiczna powinna zapewnić możliwość korzystania z biblioteki” na: „Do realizacji celów statutowych szkoła powinna zapewnić funkcjonowanie biblioteki szkolnej w budynku szkoły”. Niestety, w projekcie zmian w Ustawie nie ma takiego zapisu[3].

Ustawa w dotychczasowej wersji spowodowała przenoszenie bibliotek szkolnych do bibliotek publicznych, nieraz znacznie odległych od szkoły. Nie będę tu mówić o szkodliwości takich decyzji – wypisano morze atramentu na ten temat[4]. Decydenci rugujący biblioteki ze szkół pojmują je jako tradycyjne wypożyczalnie lektur obowiązkowych i dowolnych rodem z XIX i I poł. XX wieku, a nie jako pracownie ogólnoszkolne.

Ustawa o systemie oświaty w dotychczasowej wersji jest sprzeczna z Ustawą o bibliotekach, uchwaloną 27 VI 1997 r., która w art. 22.1 mówi o tym, że w każdej szkole publicznej jest prowadzona biblioteka szkolna, a w art. 13, że przepisów dotyczących łączenia i likwidacji bibliotek nie stosuje się do bibliotek szkolnych i pedagogicznych.

Reasumując: porządna biblioteka jest obecna w szkole i zmierza do przekształcenia się w centrum dydaktyczne lub przynajmniej w pracownię interdyscyplinarną.

Co to jest porządna, nowoczesna szkoła?

Wniosek 4

To szkoła dająca wykształcenie otwarte na całe życie wychowanka. Szkoła, która potrafi przygotować ucznia do sprostania wyzwaniom współczesności, cechującej się szybkim rozwojem nauki i techniki. Powinna umotywować go do kształcenia się ustawicznego i wyposażyć w odpowiednie kompetencje samokształceniowe, by chciał i potrafił ciągle doskonalić się zawodowo, a nawet w razie potrzeby przekwalifikować się, by w pełni mógł realizować swoje zdolności i predyspozycje, twórczo uczestnicząc w życiu rodzinnym, zawodowym, społecznym i kulturalnym.

Co to więc znaczy porządnie uczyć u progu XXI wieku?

To znaczy m.in. odejść od encyklopedycznego nauczania na rzecz kształcenia umiejętności rozwiązywania problemów i samodzielnego zdobywania wiedz), niezbędnej w ich rozwiązywaniu. Tradycyjne nauczanie reproduktywne według formuły trzech „z” (zakuć, zdać, zapomnieć) jest zastępowane nauczaniem generatywnym. zbliżającym proces uczenia się do badania naukowego, w trakcie którego uczeń sam generuje wiedzę, szukając odpowiedzi na pytania drogą obserwacji, hipotez i wykorzystywania odpowiednich źródeł informacji. Szkoła nowoczesna stosuje nauczanie zindywidualizowane, uwzględniając specyfikę zdolności, zainteresowań i sytuacji życiowej wychowanków. Stara się w nich rozbudzać ciekawość poznawczą.

Wniosek 5

Dlatego też w zreformowanej szkole trzeba położyć duży nacisk na edukację samokształceniową (w tym czytelniczą i medialną). Czy obecna kolejna wersja podstaw programowych ten oczywisty postulat spełnia?[5] Jest pewien postęp, ale zapisy związane z tą dziedziną edukacji są zbyt ogólnikowe i nie występują konsekwentnie we wszystkich przedmiotach nauczania. Hasło „przygotowanie uczniów do samokształcenia” występuje tylko w celach gimnazjum, ale już nie ma go w celach liceum profilowanego. W gimnazjum jest obecne tylko w podstawach programowych języka polskiego, w liceum profilowanym – w zadaniach nauczania języka polskiego oraz w celach nauczania chemii, fizyki i astronomii. A przecież wszystkie dziedziny edukacji powinny wskazywać perspektywę samokształcenia, tak by uczeń z bogatej, różnorodnej oferty mógł wybrać to, co go szczególnie pasjonuje, i pogłębiać wiedzę z tej dziedziny.

Hasła związane z edukacją czytelniczą i informacyjną raz występują w zadaniach, raz w celach, w innych przedmiotach – w kompetencjach, innym razem – i w zadaniach, i w kompetencjach (prawidłowo). W gimnazjum całkowity brak wzmianek o edukacji czytelniczej i informacyjnej wystąpił w wychowaniu obywatelskim, chemii, geografii, muzyce, plastyce, wychowaniu fizycznym i w ścieżkach międzyprzedmiotowych z obrony cywilnej i edukacji filozoficznej. W liceum profilowanym brak interesujących nas zapisów wystąpił w podstawach programowych matematyki, wychowania fizycznego, filozofii, muzyki i w ścieżkach międzyprzedmiotowych: wychowanie do życia w rodzinie, edukacja zdrowotna, edukacja ogólnotechniczna. W podstawach programowych kształcenia w wybranych zawodach[6] występuje całkowity brak wzmianek o przygotowaniu uczniów do samokształcenia i tylko sporadycznie znajdujemy zapisy o korzystaniu ze źródeł wiedzy.

Wniosek 6

Proponuję celem ujednolicenia i uporządkowania zapisów dotyczących edukacji samokształceniowej, w tym czytelniczej, informacyjnej i medialnej:

w szczegółowych programach wszystkich przedmiotów (bloków przedmiotowych) i ścieżek międzyprzedmiotowych umieścić w zadaniach hasło: kształtowanie ciekawości poznawczej uczniów, nawyku czytania i korzystania z różnych źródeł wiedzy oraz samokształcenia; w kompetencjach: umiejętność korzystania z różnych źródeł informacji i tworzenia własnego warsztatu pracy umysłowej.
do programu każdego przedmiotu (bloku przedmiotów) dołączyć szczegółowy program edukacji czytelniczej i medialnej, uwzględniający specyfikę danego przedmiotu według następujących cykli tematycznych:
korzystanie z instytucji udostępniających informacje i dobra kultury,
korzystanie z narzędzi informacji (katalogi, kartoteki, bibliografie – tradycyjne i dostępne za pomocą komputera),
przeprowadzanie kwerendy bibliograficznej i sporządzanie spisów materiałów na dany temat,
korzystanie ze źródeł informacji, umiejętność odbioru różnych form przekazów, selekcji, przetwarzania i syntezy informacji oraz wykorzystywania ich w praktyce,
stosowanie różnych technik utrwalania zdobytych informacji, organizowanie i systematyczne uzupełnianie własnego warsztatu pracy umysłowej,
stosowanie zasad organizacji i higieny pracy umysłowej[7].
W uwagach do programów nauczania powinny być wyszczególnione właściwe dla danego przedmiotu formy edukacji czytelniczej i medialnej[8].

Sądzę, że ujednolicenia programów w interesującym nas aspekcie mogłyby podjąć się członkinie zespołu autorów podstaw programowych, specjalistki z zakresu edukacji czytelniczej i informacyjnej, panie Barbara Tomkiewicz, Wiesława Papierska, Elżbieta Sobiborowicz.

Jakie jest miejsce nauczyciela bibliotekarza w tak pojętej edukacji samokształceniowej? Dotychczas koncepcje jej realizacji zdały egzamin tylko częściowo.

Dział „Podstawy samokształcenia”, pod różnymi nazwami obecny w programach języka polskiego w szkole podstawowej od 1945 r. i od 1977 w szkole średniej, według sondażu Joanny Bohdziun i Anny Iwickiej-Okońskiej nie był przez polonistów należycie dostrzegany i realizowany z różnych względów. M in. nauczyciele twierdzą, że muszą rezygnować z pewnych treści przy przeładowanym programie, a zagadnienia samokształcenia uważają za mniej ważne lub łatwiejsze, że nie są merytorycznie przygotowani do pewnych zagadnień, sami nie mają czasu na samokształcenie, że są oceniani i rozliczani z przygotowania uczniów do egzaminów lub liczby „olimpijczyków”[9]. Tymczasem miernikiem poziomu pracy nowoczesnej szkoły powinna być liczba uczniów z motywacjami do samokształcenia i umiejących je uprawiać! Ciekawe, czy jest w Polsce szkoła, w której jest zadawane takie pytanie na radzie pedagogicznej, oceniającej wyniki nauczania?

Mimo starań środowiska bibliotekarskiego[10] nie udało się nasycić kolejnych programów nauczania wszystkich przedmiotów treściami z podstaw samokształcenia. Dopiero obecne podstawy programowe pozwalają mieć nadzieję na przełom w tej materii pod warunkiem ich korekty.

Przypisanie bibliotekarzom realizacji programu przysposobienia czytelniczego i informacyjnego (w szkole podstawowej od 1983 r, w szkołach ponadpodstawowych od 1986 r.) stanowiło poważny krok w kierunku nowoczesnej szkoły, aczkolwiek program ten nie wszędzie i nie w całej rozciągłości jest realizowany w formie zajęć bibliotecznych, a to z braku zrozumienia jego ważności, z braku kwalifikacji niektórych bibliotekarzy i opiekunów bibliotek, zwłaszcza w małych szkółkach. Dyrektorzy szkół nagminnie nie planują terminów lekcji bibliotecznych. Realizuje się je na zastępstwach, wyprasza godziny u nauczycieli lub zdaje się na ich zaproszenia. Wszystko to powoduje luki w realizacji programu.

Nauczyciele na ogół nie są zainteresowani wykorzystaniem wiadomości i umiejętności uczniów wyniesionych z tych zajęć, toteż nie utrwalone w naturalny sposób szybko zacierają się w pamięci jako rzecz właściwie w procesie uczenia się nieprzydatna. Sondaż, przeprowadzony w 1995 r. wśród około 100 bibliotekarzy ze Studium Podyplomowego na UWr i z kursu w Opolu wykazał, że w całości program przysposobienia czytelniczego i informacyjnego został zrealizowany w 47% szkół, w takiej samej liczbie szkół – częściowo, wcale nie było zajęć bibliotecznych w 6% szkół.

Czy wobec tego, że w nowych programach wszystkich przedmiotów nauczania będą wpisane zadania i kompetencje z zakresu edukacji czytelniczej i medialnej, bibliotekarz ma ograniczyć się tylko do indywidualnego instruktażu wobec uczniów? Nie obejmie w ten sposób ich całości wobec istnienia tzw. czytelników opornych, nie korzystających z biblioteki.

Wniosek 7

Sądzę, że zanim wychowamy i wykształcimy nauczycieli kompetentnych i gotowych do realizacji tej ścieżki międzyprzedmiotowej (programu wychowawczego w szkole podstawowej), bibliotekarz powinien wyposażyć uczniów w niezbędne teoretyczne podstawy i zaczątki umiejętności z zakresu edukacji czytelniczej i medialnej w czasie kilku – parunastu zajęć grupowych w bibliotece. Mogłyby one odbywać się na początku danego szczebla nauczania (kl. I-III, IV-VI, gimnazjum, liceum, szkoła zawodowa), ewentualnie niektóre tematy mogą być realizowane w starszych klasach. Zajęcia te należy umieścić w puli godzin do dyspozycji dyrektora, byłby więc na początku roku zaplanowane. W projekcie podstaw programowych mówi się o takiej możliwości. Poza tym bibliotekarz będzie szkolił uczniów indywidualnie w razie potrzeby i pomagał nauczycielom w przeprowadzaniu przez nich zajęć w bibliotece i w innych formach pracy z książką, czasopismem i mediami.

Taki sposób jest praktykowany w szkołach amerykańskich. Np. we wspomnianej szkole średniej w Vero Beach bibliotekarki w pierwszej klasie organizują na początku roku kurs korzystania z biblioteki, zapoznają z jej regulaminem, zbiorami, warsztatem informacyjnym, uczą korzystania z katalogów i kartotek, w tym komputerowych, i z baz danych większych bibliotek pozaszkolnych. Na zakończenie przeprowadzają test, a oceny są wpisywane do arkusza ocen z języka angielskiego. Po pewnym czasie sprawdzają wyniki kursu ponownie. W ten sam sposób są szkoleni wszyscy nowo przybyli uczniowie ze starszych klas. Kompetencje uczniów są utrwalane i pogłębiane przez wszystkich nauczycieli, którzy kładą duży nacisk na samodzielność uczenia się[11].

Wniosek 8

Podobnie i w naszej zreformowanej szkole nauczyciele powinni przeprowadzać zajęcia w bibliotece, w czasie których uczniowie uczą się wyszukiwać materiały na dany temat, zapoznawać się z nimi, sporządzać notatki, referować zdobyte wiadomości lub w inny sposób je wykorzystywać, np. rozwiązywać zadania, redagować różne formy wypowiedzi. Wobec ciasnoty lokalowej na początek byłoby dobrze, gdyby każdy nauczyciel w każdej klasie, w której uczy, przeprowadził przynajmniej raz w roku takie zajęcia[12]. Ponadto nauczyciele powinni wykorzystywać książki, czasopisma i media we wszystkich formach procesu dydaktyczno-wychowawczego: na lekcjach w klasie (pracowni), na zajęciach fakultatywnych, wyrównawczych, na godzinach wychowawczych i w pracy pozalekcyjnej[13].

Żeby nowa koncepcja edukacji samokształceniowej zdała egzamin, trzeba głębokiej zmiany świadomości nauczycieli i wyposażenia ich w odpowiednie kompetencje.

Według badań Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych 30% nauczycieli nie czyta niczego poza podręcznikiem dla ucznia[14]. Na studia podyplomowe dla nauczycieli bibliotekarzy przychodzą nauczyciele różnych przedmiotów. Wielu z nich nie umie np. założyć zagadnieniowej kartoteki bibliograficznej, nie radzi sobie z prawidłowymi opisami bibliograficznymi, nie potrafi zwięźle notować, nie ma potrzeby i nie umie prowadzić własnego warsztatu pracy samokształceniowej. Mój minisondaż wykazał, że w ub. roku do I półrocza w 11 szkołach liczących 472 nauczycieli tylko 34% zainteresowało się nowymi nabytkami, 27% przeglądało czasopisma, 59% znało zbiory dotyczące swego przedmiotu nauczania, ale tylko 33% proponowało konkretne tytuły do nabycia. 45% nauczycieli pobierało z biblioteki materiały na zajęcia, ale tylko 20% (1/5) wskazywało uczniom konkretne tytuły książek i czasopism do czytania, tylko 6% nauczycieli prowadziło zajęcia w bibliotece. Prawie 1/3 nauczycieli nie zajrzała ani razu w ciągu półrocza do biblioteki, w tym nawet jeden dyrektor. Znaczna więc część nauczycieli nie zachęca uczniów do czytania i pogłębiania wiedzy.

Wniosek 9

Będzie więc potrzebna olbrzymia praca ośrodków doskonalenia nauczycieli i uczelni kształcących nauczycieli. W tych ostatnich trzeba obligatoryjnie wprowadzić przedmiot „edukacja samokształceniowa” (ewentualnie w ramach metodyk nauczania), obejmujący wiedzę z podstaw samokształcenia i metodykę realizacji tej edukacji. Takie kroki będą podjęte na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego, na razie w postaci przedmiotu fakultatywnego na studiach zaocznych. Kurs ten nie obejmie więc wszystkich kształcących się nauczycieli i kandydatów na nauczycieli.

Wniosek 10

Bibliotekarze szkolni również powinni włączyć się do szkolenia informacyjnego nauczycieli, przychodząc im z merytoryczną i metodyczną pomocą. Pierwsze kroki w tej materii podjęły bibliotekarki X LO we Wrocławiu, mgr Teresa Miodek i mgr Stanisława Pomykała, przy wsparciu dyrektorki, mgr Wandy Walkowiak. W ub. roku szk. nauczyciele zostali przeszkoleni w sześciu zespołach przedmiotowych, zapoznając się z warsztatem informacyjnym biblioteki (w tym z katalogami i kartotekami komputerowymi) i ze zbiorami przydatnymi w nauczaniu danego przedmiotu. Wszyscy nowi nauczyciele są zobowiązani do zapoznania się z biblioteką. Cztery szkoleniowe rady pedagogiczne zostały poświęcone technikom czytania, zwłaszcza dynamicznego, i notowania, opisowi bibliograficznemu różnych jednostek bibliograficznych, kwerendzie bibliograficznej i zestawieniu bibliograficznemu oraz organizacji warsztatu pracy umysłowej. Na polecenie dyrekcji jedno zajęcie fakultatywne z każdego przedmiotu musi odbyć się w bibliotece i jest hospitowane przez dyrekcję. Bibliotekarki spieszą z pomocą tym nauczycielom, którzy zgłaszają chęć przeprowadzenia zajęć w bibliotece.

Wniosek 11

Kolejne problemy biblioteczne związane z reformą systemu edukacji to zmiany organizacyjne. Skoro gimnazja mają być odrębnymi jednostkami organizacyjnymi, to powinny mieć własne biblioteki. Nie będzie więc chyba bibliotek obsługujących zespoły szkół w jednym budynku. Personel biblioteki nie może bowiem podlegać dwom dyrekcjom i należeć do dwóch rad pedagogicznych. Pytanie, czy licea zawodowe i dwuletnie szkoły zawodowe też będą odrębnymi organizmami?

Zajdzie więc konieczność przekazania pewnej części zbiorów ze szkół podstawowych (lektury i książki pomocnicze dla VII i VIII klasy) do bibliotek gimnazjów. Do dyskusji: odpłatnie czy nieodpłatnie.

Powodzenie reformy będzie zależało od należycie zaopatrzonych bibliotek, czyli od stałego dopływu nowych wydawnictw i innych dokumentów. Księgozbiory wielu bibliotek, szczególnie na wsi, są zaczytane i przestarzałe. 25% badanych szkół nabyło w ciągu roku od paru do 50 woluminów, w jednej szkole nic nie przybyło, podczas gdy w Danii norma nabytków dla szkoły liczącej 400 uczniów wynosi nie mniej niż 1000 woluminów[15]. Obecnie u nas nabywanie nowości przeważnie zależy od dotacji rad rodziców.

Wniosek 12

Konieczne więc jest systematyczne finansowanie zakupu zbiorów i określenie udziału wydatków biblioteki w budżecie szkoły. Projekt reformy przeznacza na pomoce dydaktyczne dwuprocentowy udział w kosztach edukacji. W Stanach Zjednoczonych standardy dla bibliotek szkolnych przewidują wydatki rzędu nie mniej niż 6% średnich krajowych kosztów kształcenia jednego ucznia (zależnie od liczby uczniów)[16].

Wniosek 13

Należy też przeznaczyć środki na komputeryzację procesów bibliotecznych. Korzystanie z komputera w bibliotece sprzyja wybitnie edukacji informatycznej uczniów. Komputer wzbogaca też działalność informacyjną biblioteki, umożliwiając np. korzystanie z baz danych bibliotek pozaszkolnych, z „Przewodnika Bibliograficznego” i „Bibliografii Zawartości Czasopism”.

Wniosek 14

Działalność informacyjną w resorcie edukacji usprawniłoby Centrum Informacji Edukacyjnej, od 30 lat postulowane i kilkakrotnie projektowane, ostatnio przez prof. Elżbietę B. Zybert[17].

Wniosek 15

Należy opracować nowy wzorcowy program pracy biblioteki szkolnej wraz ze standardami określającymi warunki jej funkcjonowania. Pięć lat upłynęło od anulowania programu z r. 1983, który został zastąpiony rachitycznym ogólnikowym statutem.

Wniosek 16

W związku z powstaniem gimnazjów nowelizacji ulegnie zarządzenie o kwalifikacjach nauczycieli bibliotekarzy. Zwiększone zadania bibliotek szkolnych w zreformowanym systemie edukacji wymagają rewizji norm etatowych. Proponuje się, by na 10 uczniów i nauczycieli przydzielać 1 godzinę pracy bibliotekarza w zaokrągleniu do pół etatu. Obecnie obciążenie to waha się od 6 do 20 uczniów i nauczycieli na godzinę pracy bibliotekarza, przy czym normy etatowe nie są przez wszystkich dyrektorów przestrzegane – 25% badanych szkół miało je zaniżone. W związku z edukacją medialną warto zatrudnić w szkole pracownika technicznego, który by obsługiwał i dbał o sprzęt techniczny. Wspomniany Ośrodek Edukacji Samokształceniowej w Łodzi zatrudnia dwu informatyków i pracownika technicznego.

Wniosek 17

Należy przestrzegać norm zatrudnienia doradców metodycznych ds. bibliotek na tych samych prawach co doradców przedmiotowych. W woj. wrocławskim dwie doradczynie opiekują się około 600 placówkami oświatowymi (583)!

Wniosek 18

Konieczne jest przywrócenie danych statystycznych o bibliotekach szkolnych w rocznikach statystycznych. Mówią one o poziomie bibliotek.

Wniosek 19

Problemy prawidłowego funkcjonowania bibliotek szkolnych w aspekcie reformy edukacji powinny być transmitowane przez CODN do ośrodków doskonalenia nauczycieli. Powinny też znaleźć miejsce na organizowanych przez MEN naradach kuratorów, ci zaś z kolei winni oddziaływać w duchu przyjaznym dla bibliotek szkolnych na nadzór pedagogiczny, dyrektorów szkół i władze samorządowe.

Na zakończenie warto przytoczyć słynne powiedzenie marszałka Francji Trivulzia, który na pytanie Ludwika XII, jaką broń i jakie zapasy należy przygotować dla zdobycia księstwa Mediolanu, rzekł: Najjaśniejszy Panie, trzy rzeczy są potrzebne do prowadzenia wojny: pieniądze, pieniądze i jeszcze raz pieniądze. Do realizacji reformy edukacji są też potrzebne pieniądze: na infrastrukturę szkół, w tym na biblioteki szkolne i pedagogiczne, na doskonalenie nauczycieli i na podniesienie do godziwego poziomu głodowych płac nauczycieli. Jan Nowak-Jeziorański przestrzega: Kraj, który systematycznie obniża wydatki na oświatę i badania naukowe, nie może liczyć na lepszą przyszłość. Polska musi dokonać pilnej – i niestety kosztownej zmiany [18].

[1] Por. J. Andrzejewska; Bibliotekarstwo szkolne. Warszawa 1996 (T. 2. s. 40-55: Praca indywidualna z czytelnikami).

[2] Można skorzystać z Information power. Guidelines for School Library Media Programs. Chicago 1988 (s. 132-139: Library Media Center Space Recommendations).

[3] Reforma systemu edukacji. Projekt. Warszawa 1998 (s. 75- 89: Ustawa o zmianie ustawy o systemie oświaty (projekt).

[4] M.in. argumenty przeciwko łączeniu bibliotek w: J. Andrzejewska: Relacje między bibliotekami publicznymi i szkolnymi. „Biblioteka w Szkole” 1998 nr 9 s. 1-4.

[5] Recenzje dwu poprzednich wersji podstaw programowych w „Bibliotece w Szkole” 1997 nr 4 s. 1-3. 1998 nr 1 s. 1-4.

[6] Dz. Urz. MEN 1997 nr 6.

[7] Ramowy szczegółowy program edukacji samokształceniowej w: J. Andrzejewska: Projekt podstaw programowych obowiązkowych przedmiotów ogólnokształcących a przygotowanie uczniów do samokształcenia. „Biblioteka w Szkole” 1997 nr 4 s. 2; tejże: Edukacja samokształceniowa programem całej szkoły. „Nowe w Szkole” 1997/98 nr 8 s. 20-22.

[8] Por. J. Andrzejewska: Realizacja edukacji samokształceniowej. „Nowe w Szkole” 1997/98 nr 9 s. 13-15, nr 10 s. 22-23, kontynuacja w jednym z numerów z 1998/99.

[9] J. Bohdziun, A. Iwicka-Okońska: Szkolny system edukacji samokształceniowej. Referat na ogólnopolskiej konferencji metodyków ds. bibliotek szkolnych 13 III 1990 r. w Tarnowie.

[10] Referaty wygłoszone na konferencji Instytutu Programów Szkolnych w 1983 r.: J. Pielachowski: Mechanizmy rozwoju czytelnictwa uczniów i nauczycieli w programach szkolnych. „Poradnik Bibliotekarza” 1983 nr 10 s. 243-250; J. Andrzejewska: System edukacji czytelniczej i informacyjnej w szkole. „Bibliotekarz” 1988 nr 10/11 s. 3-14.

[11] B. Staniów: Regulamin biblioteki szkolnej w Vero Beach na Florydzie. „Biblioteka w Szkole” 1993 nr 5 s. 1-3.

[12] Zestawienia bibliograficzne konspektów przedmiotowych lekcji bibliotecznych w „Poradniku Bibliotekarza” 1986 nr 7/8, 1989 nr 7/9, 1991 nr 9, 1996 nr 10 oraz w pierwszych numerach „Nowego w Szkole” 1998/99.

[13] Patrz: przypis 8.

[14] S. Janecki: Katastrofa edukacyjna. „Wprost” 1996 nr 9 s. 20.

[15] G. Dagiel: Biblioteki szkolne w Danii. „Poradnik Bibliotekarza” 1994 nr 4 s. 8.

[16] M. Drzewiecki: Zasady finansowania amerykańskich bibliotek szkolnych. „Bibliotekarz” 1979 nr 2 s. 41-42.

[17] E. B. Zybert: Koncepcja organizacyjno-programowa informacji edukacyjnej w Polsce. Warszawa 1994.

[18] Polski przewodnik. Rozmowa z Janem Nowakiem-Jeziorańskim. Rozm. J. Surdykowski. „Wprost” 1998 nr 11 s. 85.

Co w numerze?