Narrator I

Dzisiejsze spotkanie poświęcone jest twórczości księdza Jana Twardowskiego. Poezja jego zyskała sobie odrębne miejsce pośród polskiej liryki współczesnej, stanowiąc jednocześnie składową część rodzimej sztuki. Jak mówi sam poeta jego zamierzeniem jest:

Narrator II

„...ogarnąć całe życie, nie tylko życie ludzi, ich miłość, samotność, ból i radość.”

Recytator

Śpieszmy się

Śpieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą
zostaną po nich buty i telefon głuchy
tylko to co nieważne jak krowa się wlecze
najważniejsze tak prędkie że nagle się staje
potem cisza normalna więc całkiem nieznośna
jak czystość urodzona najprościej z rozpaczy
kiedy myślimy o kimś zostając bez niego

Nie bądź pewny że czas masz bo pewność niepewna
zabiera nam wrażliwość tak jak każde szczęście
przychodzi jednocześnie jak patos i. humor
jak dwie namiętności wciąż słabsze od jednej

tak szybko stąd odchodzą jak drozd milką w lipcu
jak dźwięk trochę niezgrabny lub jak suchy ukłon
żeby widzieć naprawdę zamykają oczy
chociaż większym ryzykiem rodzić się niż umrzeć
kochamy wciąż za mało i stale za późno

Nie pisz o tym zbyt często lecz pisz raz na zawsze
a będziesz tak jak delfin łagodny i mocny

Śpieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą
i ci co nie odchodzą nie zawsze powrócą
i nigdy nie wiadomo mówiąc o miłości
czy pierwsza jest ostatnią czy ostatnia pierwszą

Narrator I

Mając 20 lat Twardowski debiutuje jako poeta w 1936 roku na lamach pisma „Kuźnia Młodych”, którego jest współredaktoem. W r. 1937 rozpoczyna studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W tym samym czasie ukazuje się debiutancki tom poezji Powrót Andersena. W czasie II wojny światowej bierze czynny udział w walce podziemnej. Jako żołnierz Armii Krajowej uczestniczy w Powstaniu Warszawskim. Jednocześnie studiuje teologię i wstępuje do seminarium duchownego.

Recytator

Sprawiedliwość

Gdyby wszyscy mieli po cztery jabłka
gdyby wszyscy byli silni jak konie
gdyby wszyscy byli jednakowo bezbronni w miłości
gdyby każdy miał to samo
nikt nikomu nie byłby potrzebny

Dziękuję Ci że sprawiedliwość Twoja jest nierównością
to co mam i to czego nie mam
nawet to czego nie mam komu dać
zawsze jest komuś potrzebne
jest noc żeby był dzień
ciemno żeby świeciła gwiazda
jest ostatnie spotkanie i rozłąka pierwsza
modlimy się bo inni się nie modlą
wierzymy bo inni nie wierzą
umieramy za tych co nie chcą umierać
kochamy bo innym serce wychłódło
list przybliża bo inny oddala
nierówni potrzebują siebie
im łatwiej zrozumieć że każdy jest dla wszystkich
i odczytywać całość.

Narrator I

W 1948 roku ukończył polonistykę, a w rok później otrzymał święcenia kapłańskie. Przez 5 lat pracuje w Państwowej Szkole Specjalnej dla dzieci upośledzonych w Żbikowie, przez 3 lata wykłada w Gimnazjum Adolfa Sowińskiego na Woli, potem znowu pracuje w szkole specjalnej w Pruszkowie. Od wielu lat jest księdzem kapelanem w kościele Sióstr Wizytek w Warszawie, gdzie prowadzi czynną działalność katechetyczną wśród dzieci i młodzieży.

Recytator

O maluchach

Tylko maluchom nie nudziło się w czasie kazania
stale mieli coś do roboty
oswajali sterczące z ławek zdechłe parasole z zawistnymi łapkami
klękali nad upuszczonym przez babcię futerałem jak szczypawką
pokazywali różowy język
grzeszników drapali po wąsach sznurowadeł
dziwili się że ksiądz nosi spodnie
że ktoś zdjął koronkową rękawiczkę i ubrał tłustą rękę w wodę święconą
liczyli pobożne nogi pań
urządzali konkurs kto podniesie szpilkę za łepek
niuchali co w mszale piszczy
pieniądze na tacę odkładali na lody
tupali na zegar z którego rozchodzą się osy minut
wspinali się jak czyżyki na sosnach aby zobaczyć
co się dzieje w górze pomiędzy rękawem
a kołnierzem
wymawiali jak fonetyk otwarte zdziwione O
kiedy ksiądz zacinał się na ambonie
— ale Jezus brał je z powagą na kolana.

Narrator II

„Znam takich, którzy obiecywali wiele dobrych rzeczy. Ale niczego nie potrafili spełnić. Jest nawet wiersz o dzieciach, które obiecują, ale nie dotrzymują swoich obietnic:

Recytator

Będę mądry — obiecuje
lecz w zeszycie same dwóje.
Nie chcę plotek — obiecuje,
znowu wujka obgaduje.
Być rozsądnym obiecuje,
łyka lody i choruje.
Ciocię kochać obiecuje,
znów jej jęzor pokazuje.
Być porządnym obiecuje,
a w zeszycie wciąż smaruje.
Jeść najpiękniej obiecuje,
krem z talerza wylizuje.
Być na piątkę obiecuje,
lecz z piątego piętra pluje.
Być aniołem obiecuje,
wszedł na stołek i wariuje.
Będę grzeczny — obiecuje,
lecz mamusi swej pyskuje.
Będę wdzięczny — obiecuje,
lecz dziadkowi życie truje
Kochać ludzi obiecuje,
lecz nikomu nie daruje.
Piękne drzewa — deklamuje,
a gałęzią wymachuje.
Reperować obiecuje,
czego dotknie, to zepsuje.
Być dentystą obiecuje,
zęby lalkom wyłamuje.
Iść do nieba obiecuje,
Matkę Bożą denerwuje.

Narrator II

„Dlaczego dzieci się śmieją? Przecież mówiłem chyba coś smutnego — Dlatego, że jeśli ktoś coś dobrego obiecuje, a potem nie spełni, to jest niepoważny”.

Narrator I

Opowiadania dla dzieci zawierają dwa zbiorki Zeszyt w kratkę i Patyki i patyczki.

Poezja Twardowskiego przez wiele lat była nieobecna na rynku wydawniczym.

Recytator

Być nie zauważonym

Być nie zauważonym by spotkać się z Tobą
nie czytanym zbytecznym
właśnie byle jakim
przekreślonym do końca nonszalancją ręki
aromatem niemocnym jeszcze nie poznanym
tuż pomiędzy goździkiem pieprzem i migdałem
fotografią nieważną bo niedokąpaną
liryzmem co się siebie coraz więcej wstydzi
książką którą się kładzie wciąż jedną na drugiej
jabłkiem po gruszce zawsze trochę kwaśnym
rakiem trzymanym w koszu z pokrzywami
włosami co odchodzą jak myszy po cichu
szczygłem co chciał przyfrunąć lecz umarł wysoko
z ogonem tak leciutkim że ponad rozpaczą
biedronką zapomnianą gdy przechodzą żuki
świętym któremu w czas remontu utrącono głowę
niech będzie niewidzialnym skoro stał się dobrym

Narrator I

Dopiero w r. 1970 tomik Znaki ufności zostaje zauważony i poezja księdza Jana Twardowskiego zaczyna pojawiać się częściej. Stała obecność na rynku wydawniczym zaczyna się od roku 1980 i trwa nieprzerwanie do dzisiaj.

Narrator II

„Nie boję się form tradycyjnych. Nie śledzę kierunków, nurtów i tendencji pojawiających się w poezji. Piszę tak, jak mi dyktuje myśl. Razi mnie błyszczące nowatorstwo. Nie lubię wierszy, które są tylko układaniem słów. Widzę psa, co groźnie szczekał, a chciał nas powitać, „chomika, który w listopadzie zabawnie zasypia”, kosa co się bardziej boi w ogrodzie niż w lesie, „mirt co zakwita tylko w zimnym oknie”. Widzę świat ptaków, zwierząt, roślin — ich samotność, radość, uśmiech i zmartwienie. To samo światło pada na ludzi co na koniki polne i świerszcze. Zachwycił mnie otaczający świat, jego kolor, dźwięk, zapach, różnorodność.”

Recytator

Podziękowanie

Dziękuję Ci że nie jest wszytko tylko białe albo czarne
za to że są krowy łaciate
bladożółta psia trawka
kijanki od spodu oliwkowozielone
dzięcioły pstre z czerwoną plamą pod ogonem
pstrągi szaroniebieskie
brunatnofioletowa wilcza jagoda
złoto co się godzi z każdym kolorem i nic przyjmuje cienia
policzki piegowate
dzioby nie tylko krótkie albo długie
przecież gile mają grube a dudki krzywe
za to
że niestałość spełnia swe zadanie
i ci co tak kochają że bronią błędów
Tylko my chcemy być wciąż albo albo
i jesteśmy na złość stale w kratkę

Recytator

Powiedzcie to dalej

Różo powiedz to róży
szpaku powiadom szpaka
ogary szczekajcie ogarom jak zwykle w wielu tonacjach
czaplo wypaplaj czapli na żółtych nogach stojąc
mrówko powtórz to mrówce
miniemy. Potoczy się dalej
niebo ziemia powietrze
tylko ten kamień na polu
ten sam wciąż księżyc przed deszczem
wiara co pije ze skały
bez nas zostanie jeszcze

Narrator II

„Świat dany nam jest w sposób rzeczywisty, a nie tylko wyobrażeniowy. Nie istnieje jako pomyślana czy poetycka rzecz. Lubię nazywać — po imieniu — drzewa, kwiaty, kamienie. Nie odpowiada mi posługiwanie się tak powszechnymi dziś znakami jak ptak, zwierzę, ryba, liść. Widzę dzięcioła, kosa, bociana, pstrąga, ślaz, wrotycz. To, co widzialne dotykalne, pozwala określić granice niewidzialnego i niepoznawalnego”.

Recytator

Drzewa niewierzące

Drzewa po kolei wszystkie niewierzące
ptaki się zupełnie nie uczą religii
pies bardzo rzadko chodzi do kościoła
naprawdę nic nie wiedzą
a takie posłuszne

nie znają ewangelii owady pod korą
nawet biały kminek najcichszy przy miedzy
zwykłe polne kamienie
krzywe łzy na twarzy
nie znają franciszkanów
a takie ubogie

nie chcą słuchać mych kazań gwiazdy sprawiedliwe
konwalie pierwsze z brzegu bliskie więc samotne
wszystkie góry spokojne jak wiara cierpliwe
miłości z wadą serca
a takie wciąż czyste

Narrator II

Wyjaśnienie

Nie przyszedłem pana nawracać
zresztą wyleciały mi z głowy wszystkie mądre kazania
jestem od dawna obdarty z błyszczenia
jak bohater w zwolnionym tempie
nie będę panu wiercić dziury w brzuchu
pytając co pan sądzi o Mertonie
nie będę podskakiwał w dyskusji jak indor
z czerwoną kapką na nosie
nie wypięknieję jak kaczor w październiku
nie podyktuję łez, które się do wszystkiego przyznają
nie zacznę panu wlewać do ucha świętej teologii łyżeczką
po prostu usiądę przy panu
i zwierzę swój sekret
że ja, ksiądz,
wierzę Panu Bogu jak dziecko

Spotkanie można uatrakcyjnić poprzez zastosowanie techniki wideo. Część wierszy np. pierwszy i ostatni nagrać kamerą w plenerze i odtworzyć. Tłem dla recytujących mogą być krajobrazy pokazywane na ekranie monitora lub kolorowe slajdy.

ŹRÓDŁA

Literatura Polska. Przewodnik Encyklopedyczny; t. 2, Warszawa, s. 507.

Matuszewski R. Z bliska. Szkice literackie. Kraków : 1981 s. 221-230.

Trznadel J. Dźwigasz mię—ktoś Ty? „Twórczość” 1978. nr 2 s. 85-97.

Urbankowski B. Poezja lat 80-tych. „Polonistyka” 1990 nr 9 s. 468-470.

Zieliński M. Poeta i paradoksy. Rozmowa z księdzem Janem Twardowskim. „Nowe Książki” 1981 nr 1 s. 56-58 i okładki.

Wydane tomiki poezji ks. Jana Twardowskiego (wybór)

Który stwarzasz jagody (1990)

Na osiołku (1986)

Niebieskie okulary (1980)

Nie przyszedłem pana nawracać (1986)

Patyki i patyczki (1991)

Poezje wybrane (1979)

Rachunek dla dorosłego (1982)

Sumienie ruszyło (1989)

Tak ludzka (1990)

Wiaro malutka (1989)

Wiersze (1959)

Znaki ufności (1970)

Co w numerze?