Respondenci

Na ankietę odpowiedziało 58 ekspertów z 10 województw (najwięcej z mazowieckiego, wielkopolskiego i śląskiego). Najliczniejszą grupę stanowili nauczyciele ze szkół podstawowych, gimnazjów, szkół ponadpodstawowych oraz z bibliotek pedagogicznych. Najwięcej (28) respondentów pracowało na stanowisku nauczyciela bibliotekarza. Było 12 dyrektorów szkół, 9 doradców metodycznych, 3 wizytatorów, 2 pedagogów szkolnych, 4 nauczycieli innych specjalności.

Wszyscy respondenci w latach 2000-2004 wzięli udział w:

– 2502 posiedzeniach komisji kwalifikacyjnych dla nauczycieli ubiegających się o awans zawodowy na stopień nauczyciela dyplomowanego (w tym 1572 dla nauczycieli bibliotekarzy);

– 1109 posiedzeniach komisji egzaminacyjnych dla nauczycieli ubiegających się o stopień nauczyciela mianowanego (w tym 784 dla nauczycieli bibliotekarzy);

– 84 posiedzeniach komisji kwalifikacyjnych dla nauczycieli ubiegających się o awans zawodowy na stopień nauczyciela kontraktowego (w tym 73 dla nauczycieli bibliotekarzy); 5 respondentów nie uczestniczyło wcale w posiedzeniach komisji egzaminacyjnych i kwalifikacyjnych na awans zawodowy. Opinie ekspertów na temat braków w dokumentacji przedkładanej komisjom 28 ekspertów uznało, że przedkładana komisjom dokumentacja była kompletna. Pozostali do najczęściej występujących usterek zaliczyli: brak opisu efektów ewaluacji, brak wniosków związanych z działaniami nauczyciela podczas stażu, niewłaściwe uporządkowanie dokumentów, zaliczanie różnorodnych form doskonalenia zawodowego do dodatkowych kwalifikacji. Pojedyncze uwagi dotyczyły następujących błędów:

– Brak korelacji miedzy planem rozwoju zawodowego a sprawozdaniem z realizacji zadań za okres stażu.

– Nieprzestrzeganie ustawy o ochronie danych osobowych (operowanie nazwiskiem).

– Nieumiejętnie dokonane opis i analiza w punktach wymagających takiej formy.

– Brak autoryzacji na dołączonych opracowaniach.

– Słaby poziom opisu i analizy rozpoznawania i rozwiązywania problemów edukacyjnych i wychowawczych.

Problemy nauczycieli bibliotekarzy w czasie stażu na awans zawodowy

Najczęściej wymieniane problemy dotyczyły opisu i analizy dwóch przypadków. Ponadto wymieniano następujące trudności:

– Problemy z dopasowaniem realizacji własnych działań bibliotekarza do wymagań ministerialnych.

– Nieprawidłowa budowa programów nauczycielskich.

– Planowanie działań na 3 lata (zbyt długi okres, by zaplanować racjonalnie).

– Zbyt małe zainteresowanie ze strony opiekuna stażu.

– Brak doradcy metodycznego.

Spostrzeżenia ekspertów na temat awansu zawodowego*

Najważniejsze uwagi:

– Konieczność wnikliwego studiowania przepisów prawnych dotyczących procedury awansu i wymagań niezbędnych do uzyskania kolejnych stopni, a w efekcie

– przedłożenie dokumentacji zgodnie z kolejnością i treścią wymagań zawartych w rozporządzeniu.

– Potrzeba dokonania analizy swojej pracy w aspekcie jakości, możliwości i potrzeb.

– Uświadomienie sobie własnych mocnych i słabych stron.

– Planowanie konkretnych działań obejmujących również dokształcanie i doskonalenie zawodowe przyczyniające się do sukcesów uczniowskich i rozwoju szkoły.

– Nauczyciel, opisując zrealizowane przez siebie działania, powinien trzymać się konkretów według schematu: co zrobiłem? w jakim celu? w jaki sposób? jaki był efekt końcowy? jakie korzyści mojedziałanie przyniosło społeczności szkolnej?

– Postulat ujmowania w planie rozwoju zawodowego nie tylko własnych potrzeb edukacyjnych, lecz także uwzględnianie priorytetów macierzystej szkoły (placówki), kuratorium oświaty i MEN.

– Pomocna rola systematycznego, bieżącego gromadzenia dokumentów, wypisywania wykonanych zadań według wymagań, sporządzania opisów i analiz po zakończeniu realizacji konkretnego działania.

– Ostrzeżenie przed dokonywaniem plagiatów, bezmyślnym przepisywaniem sprawozdań, opisów, programów, artykułów oraz różnych materiałów dostępnych w internecie lub bibliotece szkolnej, opracowanych przez innych nauczycieli.

– Osoby ubiegające się o awans na stopień nauczyciela dyplomowanego powinny nabyć umiejętności konstruowania programów nauczycielskich oraz dokonywania opisu i analizy z ich opracowywania i wdrażania.

– Dyplomowany nauczyciel bibliotekarz powinien być mistrzem kreującym wizerunek biblioteki jako miejsca twórczych działań, wykazującym się pomysłowością oraz rozmachem w działaniach na rzecz szkoły i środowiska.

Rady ekspertów dla nauczycieli bibliotekarzy przygotowujących się do rozmowy kwalifikacyjnej na stopień nauczyciela kontraktowego*

Przygotuj sobie plan wypowiedzi na podstawie analizy własnych dokonań w aspekcie wymagań kwalifikacyjnych.
Przygotuj sobie odpowiednie argumenty, wnioski i wykaz konkretnych efektów wynikających z realizacji zaplanowanych działań.
Poznaj organizację i zasady funkcjonowania szkoły oraz dokumentację szkolną.
Wnikliwie zapoznaj się z wymaganiami i procedurami awansu.
Bardzo istotna jest współpraca z opiekunem stażu.
W planie rozwoju zawodowego uwzględnij specyfikę macierzystej szkoły, własne potrzeby edukacyjne oraz potrzeby czytelników.
Na pytania odpowiadaj konkretnie.
Poznaj nowości wydawnicze z zakresu pedagogiki, metodyki i bibliotekoznawstwa.
Daj się poznać jako człowiek kreatywny, refleksyjny i komunikatywny.
Wykaż się współpracą z innymi nauczycielami, organizacjami lokalnymi, strukturami samorządowymi.
Podczas prezentacji własnego dorobku demonstruj materiały świadczące o omawianych osiągnięciach.
Wykaż się umiejętnością wykorzystywania technologii informacyjnej.
Na rozmowę kwalifikacyjną przyjdź w ubraniu stosownym do sytuacji.

Rady ekspertów dla nauczycieli bibliotekarzy przygotowujących się do rozmowy kwalifikacyjnej na stopień nauczyciela mianowanego*

Przygotuj syntetyczną autoprezentację, w której na podstawie dokonanej samooceny przedstawisz swoje mocne strony oraz wnioski do dalszej pracy.
Dobrze zapoznaj się z przepisami prawa oświatowego – ze szczególnym uwzględnieniem rozporządzenia dotyczącego awansu zawodowego.
Podczas egzaminu przedstaw zrealizowane działania korzystne dla biblioteki, społeczności szkolnej i środowiska, sformułuj wnioski do dalszej pracy.
Śledź nowości wydawnicze, by dać się poznać jako kompetentny doradca w sprawie doboru literatury i czasopism.
Podczas egzaminu przedstaw komisji wybrane przez siebie dalsze kierunki rozwoju zawodowego, priorytety i obszary zainteresowań.
Rzeczowo odpowiadaj na postawione pytania.
Jeżeli chcesz zaprezentować własne umiejętności w zakresie stosowania technologii informacyjnej i informatycznej, przed przystąpieniem do egzaminu upewnij się, czy będziesz mieć możliwość skorzystania z na przykład: rzutnika, komputera czy magnetowidu.
Tak przygotuj własne wystąpienie, by podczas prezentacji wykazać się następującymi umiejętnościami: planowanie własnej pracy, dobór odpowiednich metod, wykorzystanie w praktyce zagadnień z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki.
Idąc na egzamin, zabierz dokumentację świadczącą o takich osiągnięciach, jak: publikacje, autorskie scenariusze, projekty, programy itp.
Nie wszyscy członkowie komisji mają przygotowanie bibliotekoznawcze, więc czasem podczas autoprezentacji warto mówić również o rzeczach oczywistych dla bibliotekarza. • Przed pójściem na egzamin porozmawiaj z opiekunem stażu i innymi nauczycielami, którzy zdawali taki egzamin. • Precyzyjnie określaj zasad współpracy ze środowiskiem. • Podkreślaj działania świadczące o kreatywności i twórczości
Zaprezentuj się jako człowiek refleksyjny, łatwo nawiązujący kontakt z innymi.
Zabierz ze sobą wyniki przeprowadzonych przez siebie badań dotyczących oczekiwań użytkowników biblioteki i przykładów popularyzacji czytelnictwa w macierzystej szkole i środowisku. • Wykaż się znajomością organizacji i zasad funkcjonowania szkoły.
Podczas autoprezentacji przedstaw umiejętności nabyte na różnorodnych szkoleniach.
Określ miejsce i zakres działań biblioteki.
Wykaż się znajomością planu perspektywicznego i programu szkoły.
Przedstaw własną koncepcję pracy nauczyciela bibliotekarza.
Dobierz strój stosowny do sytuacji.

Przykłady aktywnej współpracy nauczyciela bibliotekarza ze strukturami*

– Współpraca z władzami lokalnymi (organizacja promujących szkołę i bibliotekę imprez na rzecz środowiska).

– Organizacja wycieczek, imprez dydaktycznych, konkursów, wystaw, spotkań autorskich z bibliotekami różnego typu (także wymiana doświadczeń, wspólne pozyskiwanie darowizn książkowych i możliwość wypożyczenia zbiorów na wystawy).

– Współpraca z lokalnymi instytucjami kultury

– wspólne imprezy dydaktyczne, przedstawienia teatralne, warsztaty twórcze dla młodzieży, konkursy, wystawy, popularyzacja książki.

– Współpraca z organizacjami i instytucjami zajmującymi się promocją zdrowia, profilaktyki i zasad higieny osobistej (np. PCK, SANEPID).

– Organizowanie przedsięwzięć rozwijających kulturę czytelniczą wśród wychowanków domów dziecka, przedszkoli, a także wśród uczniów różnego typu szkół. Realizacja przedstawień w szpitalach i domach opieki społecznej.

– Współpraca z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi w pedagogizacji rodziców, realizacji programu wspierającego uczniów w planowaniu kariery zawodowej, a także w diagnozowaniu problemów uczniowskich i udzielaniu uczniom pomocy psychologicznej, logopedycznej i pedagogicznej.

– Działania na rzecz środowiska bibliotekarskiego poprzez współpracę z organizacjami społecznymi (np. TNBSP, SBP)

– warsztaty metodyczne, wystawy, odczyty, prelekcje, wymiana doświadczeń.

– Pozyskiwanie sponsorów poprzez współpracę z organizacjami lokalnymi, wydawnictwami.

– Propagowanie edukacji i twórczości regionalnej poprzez współpracę z lokalnymi twórcami (pisarze, poeci, artyści ludowi) i z towarzystwami miłośników regionu.

– Organizowanie wspólnie z TPD akcji dla dzieci (np. zajęcia w czasie ferii, poranki, konkursy).

– Podejmowanie różnorodnych działań charytatywnych na rzecz świetlic terapeutycznych.

– Współpraca z LOP i muzeum przy realizacji ścieżek międzyprzedmiotowych.

– Podejmowana współpraca powinna być systematyczna, zaplanowana i przynosząca korzyści obu stronom (instytucji lub stowarzyszeniu i społeczności szkolnej); powinna sprzyjać rozwojowi kultury i zainteresowań czytelniczych, wzbogacać warsztat informacyjny biblioteki.

– Współpraca z innymi instytucjami i organizacjami, np.: placówki doskonalenia nauczycieli, PTTK, ZHP, TV regionalna, prasa lokalna, policja i straż pożarna, komisja AA.

Przykładowe zadania, które zdaniem ekspertów wykraczają poza obowiązki zawodowe nauczyciela bibliotekarza

Uwaga ogólna: eksperci mieli problem z wyborem zadań realizowanych przez bibliotekarza szkolnego, które wykraczają poza zakres jego obowiązków. Nieliczne propozycje:

– Aktywny udział w pracach zespołu nauczycieli bibliotekarzy w obrębie miasta.

– Prowadzenie zajęć otwartych, organizacja przedsięwzięć międzyszkolnych.

– Systematyczne tworzenie gazetek, monografii, folderów, afiszy i innych materiałów promujących szkołę i twórczość dzieci.

– Prowadzenie koła miłośników książki i innych kół zainteresowań.

– Prowadzenie kroniki biblioteki lub szkoły.

– Pozyskiwanie sponsorów dla biblioteki.

– Działania na rzecz środowiska lokalnego (np. kwesty).

– Pełnienie dodatkowych funkcji w szkole (np. opieka nad samorządem uczniowskim, praca w komisjach).

– Opracowanie i wdrażanie programu wychowawczego biblioteki.

– Doraźne zastępstwa.

– Stworzenie i aktualizowanie strony internetowej biblioteki.

– Przygotowanie uczniów do konkursów i olimpiad.

– Dodatkowa społeczna praca w czasie ferii i wakacji dla uczniów, którzy nie wyjeżdżają ze względów finansowych.

– Szczególna dbałość o wystrój biblioteki.

– Praca z uczniami mającymi trudności w nauce i problemy osobiste (techniki czytania, metody uczenia się, zajęcia biblioterapeutyczne itd.).

– Pełnienie funkcji opiekuna uczniów na wycieczkach. Znajomość przepisów prawa oświatowego

Odpowiedzi ekspertów na pytanie: „W jaki sposób bibliotekarz szkolny ubiegający się o stopień nauczyciela mianowanego powinien wykazać się znajomością przepisów dotyczących systemu oświaty, pomocy społecznej lub postępowania w sprawach nieletnich, w zakresie funkcjonowania szkoły, w której odbywał staż, oraz umiejętnością posługiwania się tymi przepisami?”*:

– Potrafi wskazać źródła, w których można przepisy znaleźć.

– Potrafi właściwie interpretować przepisy.

– Umie wymienić przepisy prawne obowiązujące w szkole i w bibliotece szkolnej.

– Umie stosować przepisy, np. przy opisywaniu, omawianiu konkretnych sytuacji, problemów zaistniałych w bibliotece, szkole.

– Umie odpowiedzieć na wszystkie pytania komisji egzaminacyjnej.

– Stworzył bazę informacyjną nt. aktów prawa oświatowego i ważnych dokumentów szkolnych (gromadzi aktualne przepisy w założonej kartotece lub udostępnia je na stronie internetowej szkoły, w pokoju nauczycielskim).

– Przedstawia prawidłowo opracowany plan rozwoju zawodowego, odpowiednio przygotowaną dokumentację oraz wykazuje się realizacją zadań zgodnie z obowiązującymi przepisami.

– Współtworzy dokumenty wewnątrzszkolne.

– Wykazuje się członkostwem w komisjach działających w szkole (np. stypendialna).

– Ukończył szkolenie w zakresie prawa oświatowego.

– Wykazuje się umiejętnością wyszukiwania (np. w Karcie Nauczyciela) poprawnej odpowiedzi.

Do których punktów kwalifikacyjnych powinny być dołączone załączniki i jakie?

27 (40,9%) ekspertów uważa, że do wszystkich punktów można dołączyć załączniki dające wyobrażenie o pracy i osiągnięciach nauczyciela, np.: świadectwa, dyplomy certyfikaty zaświadczenia, scenariusze, referaty, podziękowania, opinie, programy, artykuły, konspekty, plany, informacje prasowe, potwierdzenia wykonywania zadań egzaminatora, eksperta, terapeuty i in., opis przypadków (z zachowaniem zdrowego rozsądku – trafnie dobrane i przemyślane). 25 (37,9%) ekspertów uważa, że konieczne są załączniki do punkt 1 i 3 a (programy, wyniki badań diagnostycznych, arkusze ewaluacyjne), 3 b (publikacje), 3 d (potwierdzenie współpracy), 3 e (potwierdzenia wykonywania zadań egzaminatora), 3 f i 3 g (potwierdzenie kwalifikacji i uprawnień – dyplomy, świadectwa, potwierdzenia).

Pojedyncze osoby uznały, że:

– Koniecznie należy dołączyć programy, publikacje i scenariusze prowadzonych form pracy.

– Załączniki powinny dotyczyć zadań i osiągnięć wykraczających poza zakres obowiązków.

– Załączniki należy dołączyć do opisu dwóch przypadków.

– Dołączanie załączników to decyzja suwerenna nauczyciela.

– Nauczyciel kontraktowy może pominąć załączniki w punkcie 6 (znajomość przepisów).

– Nauczyciel mianowany może pominąć załączniki do opisów przypadków.

Rady ekspertów w aspekcie merytorycznym i technicznym dotyczące uporządkowania dokumentacji na stopień nauczyciela mianowanego i dyplomowanego*

Wypowiedzi ekspertów na temat uporządkowania dokumentacji nauczyciela starającego się o awans na stopień nauczyciela mianowanego i dyplomowanego były prawie identycznie. Różnica wyrażała się jedynie tym, że dokumentacja przedstawiana na nauczyciela dyplomowanego powinna być podzielona na główne części:

I – wg rozporządzenia Ministerstwa Edukacji,

II – Opis i analiza działań,

III – Opis i analiza dwóch przypadków. Inne uwagi ekspertów na temat uporządkowania dokumentacji:

– Powinna być uporządkowana zgodnie z punktami rozporządzenia Ministerstwa Edukacji.

– Dobrze jest użyć wyróżnionych zakładek, rozdzielających punkty z rozporządzenia Ministerstwa Edukacji.

– Dokumentacja powinna być czytelna, logicznie uporządkowana.

– Należy stworzyć spis treści i zastosować numerację stron.

– Trzeba pomijać zbędne załączniki.

– Dokumentacja powinna być przejrzysta, logicznie uporządkowana, załączniki powinny być w osobnych teczkach z wyraźną numeracją, a realizacja zadań powinna być udokumentowana, opatrzona ewaluacją, autodiagnozą i autorefleksją.

Propozycje i przykłady ekspertów dotyczące umiejętności rozpoznania i rozwiązania problemów edukacyjnych, wychowawczych lub innych*

– Praca z uczniem zdolnym.

– Praca z uczniem mającym trudności w nauce.

– Wpływ biblioteki szkolnej na stan czytelnictwa w szkole.

– Komputeryzacja biblioteki.

– Biblioterapia w procesie dydaktyczno- -wychowawczym wybranej grupy uczniów.

– Uczeń odrzucony przez klasę.

– Rozwijanie u uczniów zainteresowań czytelniczych.

– Praca z uczniem mającym trudności w nauce.

– Praca z dzieckiem z rodziny patologicznej.

– Egzekwowanie zwrotu materiałów bibliotecznych.

– Pozyskiwanie książek, nowości wydawniczych, sprzętu itp. do biblioteki szkolnej.

– Praca z uczniem

– miłośnikiem książki (hobbystą).

– Niewłaściwe wykorzystanie internetu, TV przez uczniów.

– Połączenie księgozbiorów różnych bibliotek.

– Indywidualny program pracy z uczniem niedostosowanym społecznie.

– Niechęć ucznia do czytania książek.

– Współpraca nauczyciela bibliotekarza z innymi nauczycielami.

– Przygotowanie uczniów do sukcesu na egzaminie.

– Wpływ czytelnictwa na wyniki w nauce.

– Przejawy braku kultury wobec kolegów, nauczycieli.

– Kształtowanie wrażliwości ekologicznej.

– Uczeń dojeżdżający do szkoły.

– Funkcjonowanie biblioteki szkolnej w środowisku.

– Współpraca nauczyciela bibliotekarza z rodzicami.

– Realizacja ścieżki edukacja czytelnicza i medialna.

Uwagi ekspertów na temat zawartości opisu i analizy dotyczące § 5 ust. 2 pkt 1 (opracowanie i wdrażanie przedsięwzięć i programów...)*

– Opis i analiza powinny zawierać szczegółowy opis kolejnych, konkretnych działań, wzbogacony analizą dotyczącą trafności dobrania celów, efektywności zastosowanych metod i form realizacji, a także wnioskami i refleksjami efektów końcowych.

– Szczegółowy opis i analiza powinny dotyczyć stworzenia szkolnego multimedialnego centrum informacji.

– Opis i analiza powinny zawierać przykłady zaprojektowanych przez starającego się o awans nauczyciela przedsięwzięć, programów z wykorzystaniem technik komputerowych.

– Należy dołączyć świadectwa ukończenia różnorodnych form doskonalenia zgodnych z potrzebami szkoły.

– Należy dołączyć potwierdzenie dyrektora, że program i przedsięwzięcie były realizowane.

– Programy i przedsięwzięcia powinny przyczyniać się do podniesienia jakości pracy szkoły, a w opisie i analizie powinny być ujęte wnioski do dalszej pracy.

– Trzeba wykazać, że programy i przedsięwzięcia wynikają z potrzeb szkoły i środowiska.

– Programy i przedsięwzięcia powinny dotyczyć ścieżki edukacja czytelnicza i medialna, realizacji różnego rodzaju konkursów, a także wykorzystania internetu w pracy biblioteki.

– Należy odróżniać program od przedsięwzięć, gdyż często się zdarza, że nauczyciele mylą te pojęcia.

– Opis i analiza powinny być spójne, logicznie uporządkowane i wzbogacone załącznikami. Przykłady umiejętności dzielenia się wiedzą i doświadczeniem*

– Prowadzenie szkoleniowych rad pedagogicznych, kursów, szkoleń, warsztatów.

– Wygłaszanie odczytów, referatów itp.

– Pełnienie funkcji opiekuna stażu.

– Praca w zespołach przedmiotowych.

– Lekcje otwarte dla nauczycieli.

– Prowadzenie lekcji koleżeńskich, instruktażu,

– Gromadzenie albumów, konspektów itp. do wglądu dla zainteresowanych.

– Publikowanie w prasie lokalnej.

– Prowadzenie lekcji dla studentów.

Podsumowanie

Zdaniem ekspertów nauczyciel ubiegający się o awans zawodowy powinien wykazać, że jest osobą twórczą, poszukującą i refleksyjną. Eksperci doradzają, by nauczyciel podnosił swoje kwalifikacje zawodowe zgodnie ze swoimi potrzebami edukacyjnymi, ale także zgodnie z priorytetami szkoły i oczekiwaniami środowiska lokalnego. Nauczyciel bibliotekarz powinien aktywnie współpracować z instytucjami i organizacjami lokalnymi na rzecz społeczności szkolnej oraz własnego miasta i regionu. Wszelkie działania nauczyciela powinny być poprzedzone diagnozą wstępną, a zakończone ewaluacją końcową, wnioskami i opisem konkretnych korzyści dla uczniów, nauczycieli i środowiska lokalnego.

Z podsumowania wyników badań wynika też jasno, że nie tylko nauczyciele, lecz także eksperci mają czasami kłopoty z interpretacją wymagań kwalifikacyjnych i egzaminacyjnych wyznaczonych przez MEN.

Zdaniem autorek, ekspertów uczestniczących od 2000 r. w posiedzeniach komisji egzaminacyjnych i kwalifikacyjnych, zmiany dotyczące procedur awansu były słuszne. Procedury te w r. 2004 zostały uproszczone, a wymagania kwalifikacyjne i egzaminacyjne zostały sformułowane bardziej czytelnie. Obecnie z rozporządzenia Ministerstwa Edukacji wynika, że nauczyciel musi wykazać się konkretnymi umiejętnościami oraz efektami działań wpływających na podniesienie jakości jego pracy i pracy szkoły. Słuszne jest też zmniejszenie objętości przedkładanej dokumentacji, ograniczenie załączników na rzecz jakości i konkretów opisanych osiągnięć nauczyciela. Zlikwidowano też wymaganie dotyczące publikacji, jeśli jednak nauczyciel takie ma, a są one wartościowe pod względem merytorycznym i metodycznym, to powinien je opisać w punkcie dotyczącym dzielenia się wiedzą i doświadczeniem z innymi.

Najistotniejszą, korzystną zmianą obowiązującą od 1 grudnia 2004 r. jest stworzenie kandydatowi ubiegającemu się o stopień nauczyciela dyplomowanego możliwości rozmowy z członkami komisji kwalifikacyjnej. Mimo że taka rozmowa jest często stresująca dla nauczyciela, to jednak daje mu możliwość zaprezentowania swoich osiągnięć i przedłożenia niezamieszczonych w dokumentacji materiałów – np. publikacji i programów. Konfrontacja z komisją umożliwia też nauczycielowi wyjaśnianie wątpliwości zgłaszanych przez członków komisji

* W całym artykule gwiazdka (*) oznacza, że odpowiedzi ekspertów zostały podane wg częstotliwości występowania.

Co w numerze?