„Biblioteka dobre miejsce dla człowieka”, „Biblioteka – serce szkoły”, „Biblioteka – rezerwat ciszy” – chętnie powtarzamy takie hasła. „Dobre miejsce”, „serce”, „rezerwat” – a więc opieka, ochrona, serdeczność, czyli to, czego najbardziej potrzebuje młody człowiek zmagający się z trudną sytuacją lub nieprzystosowaniem. Nic dziwnego, że wśród stałych bywalców bibliotek szkolnych mamy nadreprezentację uczniów o specjalnych potrzebach.

No dobrze, ale „biblioteka”, z greckiego βιβλιοθήκη, znaczy „sprawa książek”. Czyż nie to powinno wyznaczać naszą misję? Biblioteka szkolna jest przede wszystkim po to, żeby wychować samodzielnego czytelnika: aktywnie, samodzielnie i krytycznie sięgającego po książki i inne teksty kultury. W ten sposób dajemy uczniom na całe życie potężne narzędzie samorozwoju. Nikt nas w tym zadaniu nie zastąpi.

Czyż opieka nie jest wpisana raczej w misję szkolnego pedagoga, nauczycieli wspierających¹, wychowawców, pielęgniarki? Czyż my, bibliotekarze, nie powinniśmy zająć się przede wszystkim książkami – tym, aby były, i tym, aby były czytane?

Oczywiście w dobrze funkcjonującej szkole dwa podstawowe zadania – opiekuńcze i edukacyjne – nie pozostają w sprzeczności, lecz w synergii, tak w klasach lekcyjnych, jak i w bibliotece czy świetlicy. Ponadto uczniowie o specjalnych potrzebach poszukują u nas nie tylko opieki: jak najbardziej szukają też książek, informacji, miejsca do pracy – wszystkiego, co ze swej natury oferuje biblioteka – i o tym będzie ciąg dalszy artykułu.

Niemniej nie bez kozery zaczynam od podkreślenia, że opieka nie jest głównym naszym zadaniem, gdyż zbyt często te możliwości biblioteki są w szkołach nadużywane (patrz tekst Agnieszki Kownatki-Ruszkowskiej Ciemna strona).

Uczeń ze SPE w bibliotece? Jak najbardziej!

Uczeń ze SPE w naszej bibliotece przede wszystkim jest uczniem jak każdy inny i zapraszamy go jak każdego. Poza tym może potrzebować nas bardziej niż uczeń „standardowy”, a my więcej możemy mu zaoferować.

Ale: dawajmy mu ofertę biblioteki. Nie próbujmy odgrywać roli psychologa czy pedagoga szkolnego. Nie dawajmy się wrobić w funkcję bezpłatnej niańki (zwłaszcza po lekcjach). Godzimy się co najwyżej na funkcję „cichej świetlicy”: to blisko naszej misji, co więcej, dobrze ją wspiera. Zresztą przejęcie tej roli przez bibliotekę jest w większości szkół nie do uniknięcia: świetlica, jeśli w ogóle istnieje, jest dla wielu uczniów nieznośnie hałaśliwa, bo jako miejsce zabawy musi taka być. Co możemy zaproponować „specjalsom”?

KSIĄŻKI

Oczywiście uczniowie ze SPE korzystają z całego księgozbioru, ale niektóre rzeczy sprowadzamy specjalnie ze względu na nich.

Książki indywidualnie dostosowane do potrzeb uczniów szczególnie uzdolnionych (to też SPE! – por. artykuł Grażyny Łozińskiej-Lendzion oraz mój na s. 18).
Książki dla uczniów z silną dysleksją: duży, czytelny druk; dużo światła na stronie. Nie jest o takie edycje łatwo, niestety. Możemy, a nawet powinniśmy uwzględnić takie zakupy przy okazji NPRC.
Specjalne edycje podręczników dla uczniów niedowidzących, jeżeli mamy ich w szkole (więcej np. tutaj). Zanim złożymy zamówienie, upewnijmy się, czy faktycznie jest taka potrzeba. Na ogół rodziny dzieci z dużymi dysfunkcjami wzroku mają już wypracowane techniki dostępu do tych treści online. Może jednak wystąpić taka potrzeba w przypadku rodziny dysfunkcyjnej lub edukacji początkowej (ważne, żeby dziecko miało elementarz, tak jak inni, niechby i znacznie większy). Zamawiając takie książki, pamiętajmy, że zajmują dużo miejsca: odpowiednikiem standardowego podręcznika formatu B5 jest pięć-sześć grubych skoroszytów formatu A3.
Audiobooki – w kwestii zakupów audiobooków w postaci płyt CD dla uczniów niedowidzących i dyslektycznych mam duże wątpliwości. Nie żebym nie lubiła audiobooków: słuchanie jest starożytną i wartościową formą odbioru opowieści. Zrobiłam takie zakupy, ale ich wykorzystanie jest mizerne, gdyż uczniowie korzystają z plików .mp3 online lub czytników immersyjnych. Ważniejsza niż kupowanie płyt CD jest więc umiejętność znajdowania dobrze opracowanych i legalnych materiałów w sieci, żebyśmy mogli i mogły pomóc w tym naszym uczniom. Zresztą CD to technika już odchodząca do lamusa.
Poradniki dla osób zmagających się z konkretnymi problemami, a także dla ich nauczycieli, rodzin i kolegów – książki o życiu z autyzmem, ADHD, anoreksją, niepełnosprawnością itp. Jest ich obecnie na rynku dużo, adresowanych do odbiorców w różnym wieku (przykładowe tytuły – por. artykuł Książki przydatne w pracy z uczniem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, s. 34.).
Dobra literatura poruszająca problemy inności i wyobcowania. Nie musi to być nawet wiodący temat. Kilka lat temu wysoko funkcjonujący i bardzo świadomy swojej specyfiki uczeń z zespołem Aspergera przekonał mnie do Świata Dysku Pratchetta, zwracając uwagę, że wielu bohaterów tej serii właściwie jest autystami. Przeżycie swojej inności czy wręcz wykorzystanie pozornej słabości jako siły to wręcz klasyczny motyw baśni. Książki takie podsuwajmy nie tylko uczniom ze SPE. Ułatwimy im życie, dając ich kolegom i koleżankom, nauczycielom i rodzicom możliwość zrozumienia ich zachowań.
Bajki terapeutyczne – o ile umiemy je wykorzystać. Przyznam, że osobiście nie mam do nich przekonania. Bywają nieudolnie napisane, a poza tym, jak powiedział mi pewien psycholog, „terapię zostawmy terapeutom”. Coś w tym jest: to nie jest zadanie dla amatora, można zaszkodzić.
Książki poświęcone indywidualnym zainteresowaniom naszych uczniów (por. artykuł Agnieszki Kownatki-Ruszkowskiej W co się bawić w bibliotece?, s. 29). Osoby ze spektrum autyzmu często bardzo się angażują w swoje pasje. Niekiedy wydaje nam się, że są to zainteresowania niszowe, że nikt inny o nie nie zapyta, a jednak możemy przeżyć zaskoczenie. Na przykład zdumiewająco popularne są transport miejski czy koleje. Ostatnio odkrywam też w swoim liceum coraz liczniejszych fanów ratownictwa medycznego: chcą czytać zarówno podręczniki pierwszej pomocy, jak i anegdoty w rodzaju książki Polski SOR Jana Świtały.

WYCISZENIE

Biblioteka jest w wielu szkołach jedynym miejscem, gdzie w czasie przerwy można się schronić przed nadmiarem dźwięku, ruchu czy światła. Specjalne potrzeby – zwłaszcza spektrum autyzmu, ale nie tylko – często wiążą się z nadwrażliwością na przebodźcowanie. Jeśli widzimy taką potrzebę, to pozwólmy uczniom się odizolować, może nawet zasłonić parawanem, skryć w kątku. Zapewnijmy bezpieczeństwo – ale dyskretnie upewnijmy się, że naprawdę chodzi o spokój, a nie o co innego. Uczeń, który potrzebuje ciszy, chowa się przed kolegami, ale raczej nie unika nauczyciela – w odróżnieniu od tego, który potrzebuje miejsca na wciągnięcie amfy (albo obmacanie koleżanki, bo i takie sytuacje się zdarzają).

SOCJALIZACJA w małej, bezpiecznej grupie

Nauczyciele bibliotekarze często prowadzą bardziej lub mniej formalne koła zainteresowań. Bywalcy biblioteki w naturalny sposób zresztą nawiązują kontakty między sobą, tworząc pewną elitarną grupę. Dla uczniów mających problemy w socjalizacji jest to znakomita okazja, żeby wyjść ze skorupki, po prostu robiąc coś razem z rówieśnikami: układając puzzle, grając w szachy, uczestnicząc w spotkaniu koła dyskusyjnego czy pomagając pani od biblioteki – to ostatnie daje też poczucie sprawczości i buduje poczucie własnej wartości.

W ciągu 9 lat pracy w gimnazjum, a potem liceum integracyjnym prowadziłam koła: czytelnicze (dyskusyjne), szachowe i turystyczne. Byłam też opiekunką pewnej liczby projektów: związanych z biblioteką, ale też fotograficznych, przyrodniczych i turystycznych. We wszystkich tych akcjach uczniowie ze SPE stanowili znaczną część, a niekiedy większość uczestników. Wszystkie miały widoczny, pozytywny wpływ na ich rozwój społeczny. Najbardziej jednak było to widać w kole turystycznym, w ramach którego organizowaliśmy wycieczki: piesze w soboty, varsavianistyczne lub po lasach wokół Warszawy. Myślę, że ważny był tutaj znaczny margines swobody: wyjście poza przestrzeń szkolną, kontakt z przyrodą… i nieobecność nadopiekuńczych rodziców.

Oczywiście, wyjście do lasu ma się nijak do misji biblioteki, ale jej nie przeszkadzało. Była to realizacja moich osobistych pasji, poza godzinami pracy w bibliotece. Wielu nauczycieli bibliotekarzy (i innych specjalności) wykorzystuje swoje pasje (gry RPG, konstrukcje z klocków Lego, teatr, planszówki) do budowania relacji z uczniami. I zwykle przynosi to znakomite efekty.

MOŻLIWOŚĆ POROZMAWIANIA Z ŻYCZLIWYM DOROSŁYM

Dorosły, który nie ocenia i nie realizuje planu terapii, bywa bezpieczniejszym partnerem do rozmowy niż nauczyciel przedmiotu, psycholog czy pedagog. To bardzo ważne dla wszystkich dzieci, a szczególnie dla tych mających problemy. Jest to jednak zadanie najeżone niebezpieczeństwami.

Rola „worka na zwierzenia” może być dużym wysiłkiem psychicznym, zwłaszcza w kontakcie z uczniem silnie zaburzonym.
Chcąc pomóc, możemy nieświadomie zaszkodzić. Słuchajmy – dla dziecka najważniejsze jest, aby być wysłuchanym! – ale nie udzielajmy niewczesnych rad. Współpracujmy z psychologiem, pedagogiem, nauczycielem wspomagającym. Nie musimy (i nie powinniśmy) powtarzać tego, co nam zwierzono, ale też nie może być tak, że każdy specjalista działa osobno. W szczególnych przypadkach (np. gdy uczeń zwierza się z myśli samobójczych) odwołanie się do specjalisty lub podjęcie innej akcji zgodnie z przyjętymi w placówce procedurami jest naszym obowiązkiem.
Uczeń może być manipulatorem, w niektórych zaburzeniach psychicznych bardzo sprawnym. Nie dajmy się wrobić! (Stały kontakt z innymi specjalistami pomoże).
Nierzadko uczeń ucieka przed wysiłkiem nawiązania kontaktów z rówieśnikami w bezpieczne towarzystwo dorosłego. Jeżeli widzimy taką sytuację, porozmawiajmy z innymi specjalistami (wychowawcą czy psychologiem) opiekującymi się dzieckiem. Spotkałam się z sugestią, że dany uczeń nie powinien przychodzić do biblioteki. Jednak zmuszanie do kontaktów rówieśniczych na ogół jest przeciwskuteczne, wypędzanie takiego dziecka z biblioteki nie ma sensu: ono nie pójdzie się bawić z kolegami i koleżankami, tylko będzie jeszcze bardziej nieszczęśliwe. Raczej stwarzajmy mu jak najwięcej okazji do kontaktów rówieśniczych – np. jeżeli chce nam pomagać, zorganizujmy pracę (stemplowanie, okładanie książek czy cokolwiek) w dwu-trzyosobowej grupie, zorganizujmy kilkuosobową planszówkę, wciągnijmy do rozmowy inne dziecko lub grupkę, skontaktujmy z innym uczniem w podobnym wieku o podobnych zainteresowaniach – możliwości jest wiele.

OPIEKA

Biblioteka to miejsce, gdzie można bezpiecznie spędzić czas. Uczniowie ze SPE częściej niż inni mają okienka: bywają zwolnieni z drugiego języka, oczekują na zajęcia dodatkowe (logopedyczne, TUS itp.). Bardzo dobrze, jeżeli chcą spędzać ten czas w bibliotece. Gorzej, jeśli woleliby robić co innego, ale każe im się iść do biblioteki. Nie da się tego uniknąć, więc postarajmy się zorganizować ten czas sensownie (por. tekst Agnieszki Kownatki-Ruszkowskiej W co się bawić?). Pamiętajmy jednak o pewnych pułapkach.

Nadopiekuńczość jest szkodliwa! Nie wyręczaj uczniów w tym, co mogą zrobić sami. Jeżeli uczeń poruszający się z trudnością próbuje sam podejść do półki – nie przynoś mu książki! Jeżeli pisze z trudnością, ale w miarę czytelnie – nie wypełniaj za niego rewersu! Błąd nadopiekuńczości często popełniają początkujący nauczyciele wspomagający. Dziecko o specjalnych potrzebach, tak jak i każde inne, rozwija się w samodzielnym działaniu.

Bibliotekarz to bibliotekarz, a nie niańka! Jeżeli czujesz, że gotowość do wsparcia opiekuńczej funkcji szkoły jest nadużywana, przygotuj się do rozmowy z dyrektorem. Nie będzie ona łatwa.

INDYWIDUALIZACJA I POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI

Skoro z konieczności czy z wyboru uczeń jest bywalcem biblioteki, możemy poznać jego indywidualne potrzeby i zainteresowania; niekiedy pomóc w nauce, podsunąć książkę, porozmawiać o ulubionych serialach, nauczyć nowej gry (mam tu na myśli „gry bez prądu”: planszówki, gry słowne, gry typu papier i ołówek).

Dzieci o specjalnych potrzebach, inne, wyobcowane, bardzo często mają zakłóconą samoocenę – na ogół silnie zaniżoną (zwłaszcza nastolatki, bo w tym wieku jest to problem powszechny, a u „specjalsów” jeszcze pogłębiony). Bywa jednak, że przeceniają swoje możliwości, np. planują całkowicie nieosiągalną w ich sytuacji karierę zawodową, podtrzymywane w tych złudzeniach przez kochających rodziców; przebudzenie bywa bolesne. Oczywiście jest to problem wykraczający daleko poza nasze możliwości pomocy, ale coś zrobić dla nich możemy.

Sam fakt, że dziecko jest słuchane i traktowane poważnie, że jego potrzeby są przez nas rozważane, że chcemy mu indywidualnie pomóc, podbudowuje samoocenę.
Nabycie nowych, nietypowych umiejętności nie tylko podbudowuje samoocenę, ale też podnosi pozycję dziecka wśród rówieśników.

PARĘ PRZYKŁADÓW

Oto parę przykładów z gimnazjum, a potem liceum integracyjnego w Warszawie.

Krystian². Pochodził z rodziny z problemem alkoholowym: opinia łobuza, skłonność do agresji, hałaśliwość. Początkowo przychodził do biblioteki dla rozróby. Zainteresował się jednak szachami i okazał się w tym dobry. Zaczęło mu zależeć, aby nie przeszkadzano mu w grze. Paradoksalnie stał się dla mnie ważnym sojusznikiem we wprowadzaniu porządku w bibliotece. Z czasem sięgnął też po książki; skończył gimnazjum z przyzwoitym wynikiem.

Kasia. Diagnoza: nieprzystosowanie społeczne, ADHD, dysfunkcyjna rodzina. Sprawiała dużo problemów, dużo wagarowała, ale bibliotekę lubiła. Specjalnie na jej prośbę sprowadziłam kilka popularnych, choć mało ambitnych tytułów. Największą radością dla niej były wycieczki do lasu. Bardzo sprawna fizycznie i z naturalną, „psią” orientacją w terenie, była uczestniczką dodającą naszym wyprawom smaczek przygody.

Wiktor. Ten od Pratchetta. Bardzo inteligentny chłopak z diagnozą spektrum autyzmu, przyszedł do naszego gimnazjum z silną fobią szkolną i reakcjami agresywnymi; sprawiał dużo problemów. Wyszedł jako normalnie funkcjonujący uczeń, z sukcesem ukończył liceum (nieintegracyjne!) i rozpoczął studia uniwersyteckie na wymarzonym kierunku. Pamiętam, że ostatnią rozmowę o nim w gronie nauczycieli ktoś podsumował: „Brawo my” – i tak właśnie się czuliśmy. Był to sukces przede wszystkim Grażyny Lendzion, jego nauczycielki wspomagającej, ale i biblioteka miała swój wkład – Wiktor spędzał tu niemal wszystkie przerwy, czyli prawie godzinę dziennie; czasem więcej, bo miał jeszcze okienka.

Bruno. Diagnoza: zespół Aspergera (zupełnie dla mnie nieprzekonująca). Prawie wszystkie przerwy spędzał w bibliotece; był aktywnym uczestnikiem koła dyskusyjnego, bardzo oczytany, wrażliwy, jego opinie o książkach były niebanalne; wobec mnie był pomocny i szarmancko grzeczny. Podczas rady pedagogicznej po pierwszym półroczu ze zdumieniem usłyszałam, że jest agresywny, nieuprzejmy, niekiedy wulgarny wobec nauczycieli. Sprzeciwiłam się nieodpowiedniej ocenie z zachowania. Moja opinia pozwoliła pozostałym nauczycielom spojrzeć na chłopaka inaczej i z czasem znaleźć z nim wspólny język. Jego agresja, przejawiana na lekcjach, była wyniesioną ze szkoły podstawowej techniką obrony przed trudnościami: w bezpiecznym środowisku biblioteki nie okazywał jej, bo po prostu nie potrzebował.

Bogdan. Diagnoza: spektrum autyzmu. Przez kolegów w klasie raczej lekceważony, w bibliotece nauczył się grać w szachy. Dość szybko osiągnął przyzwoity poziom i sam zaczął uczyć innych. Nigdy nie został mistrzem szkoły, ale w grupie szachistów był ważną postacią.

Witek. Na lekcjach nie błyszczy, choć dzięki ciężkiej pracy przechodzi z klasy do klasy (niestety, popularne przekonanie o korelacji autyzmu ze zdolnościami analitycznymi jest bezpodstawne). Spędzając czas w bibliotece, nauczył się jednak obsługi systemu na tyle, że teraz to on szkoli pierwszaków, pokazując, co gdzie znaleźć i jak się wypożycza. Czuje się potrzebny i rzeczywiście jest bardzo pomocny. Widzę też pierwsze oznaki przyjaźni między nim a innymi „pomagierami”: do tej pory był wycofanym samotnikiem.

Mateusz. Wysokofunkcjonujący uczeń w spektrum autyzmu. Był bywalcem biblioteki, uczestnikiem koła czytelniczego; w wolnym czasie najchętniej rysował. Ode mnie otrzymywał w razie potrzeby wsparcie techniczne (dobry stół, ołówek itp.); merytorycznego nie mogłam udzielić, bo się na tym nie znam. Obrazek z morzem i miastem na skale, zaczęty jeszcze u mnie, przyniósł mi już w rok po tym, gdy skończył gimnazjum; był wtedy uczniem liceum wysoko notowanego w rankingach. O ile wiem, dostał się na wymarzoną architekturę.

Norma. Dziewczyna inteligentna i wrażliwa, była pod stałą opieką psychiatryczną (głębokie stany lękowe). Uczyła się głównie w formie indywidualnych lekcji zdalnych, ale w lepszych okresach przychodziła do szkoły. Jednak zdarzało się, że po kilku lekcjach nastrój jej opadał, wtedy chroniła się w bibliotece, za parawanem. Grafiką komputerową zajmowała się głównie poza szkołą – stworzyła m.in. serię portretów zwierząt. Oprawione wydruki z tej serii podarowała w dniu rozdania świadectw ukończenia liceum swoim nauczycielom – mnie dała piękną sikorkę bogatkę. Byłam tym zaskoczona, bo poza zdawkowymi odpowiedziami właściwie nie nawiązywała ze mną kontaktu. Niemniej jej matka potwierdziła, że był to wybór Normy i że możliwość spędzania czasu w bibliotece była dla niej bardzo ważna.

Ravi jest obcokrajowcem o ciemnej karnacji. Mieszka w Polsce od kilku lat, ale z polszczyzną nadal ma kłopoty. Jest inteligentnym, przesympatycznym chłopakiem z dużym poczuciem humoru, popularnym wśród kolegów i lubianym przez nauczycieli. Nie musi szukać schronienia w bibliotece. Jest uzdolniony matematycznie, więc niekiedy wypożycza książki z tym związane (kilka sprowadziłam dla niego), ale poza tym rzadko szuka książek, bo czytanie po polsku przychodzi mu z trudem. Nie ma problemów z nauką, a jednak w bibliotece spędza większość przerw, pomaga, dyskutuje, gra: tu mu dobrze, a w jego towarzystwie dobrze też innym.

Podobnie funkcjonuje doskonale mówiący po polsku Mariusz (dla kolegów używa spolonizowanego imienia, choć jest dumny ze swojego wietnamskiego pochodzenia), jeden ze szkolnych prymusów.

Popularność biblioteki wśród uczniów dobrych i lubianych, a jednocześnie chętnych do pomocy, podnosi jej atrakcyjność dla uczniów, którzy tej pomocy mogą potrzebować.
Nie wątpię, że każda bibliotekarka mogłaby dopisać podobne historie.

MORAŁ

Biblioteka, „rzecz książek”, serce szkoły, rezerwat ciszy – to dobre miejsce dla człowieka. Każdego. Typowego czy dziwaka, specjalnego, zdolnego, oczytanego czy nie bardzo, przeciętnego, powolnego, bystrego, spokojnego… nawet łobuza, jeżeli na chwilę podda się urokowi tego miejsca.

Co w numerze?