KORELACJA I INTEGRACJA

Reforma systemu oświaty wprowadziła wiele nowych pojęć, takich jak: korelacja, integracja, blok przedmiotowy czy ścieżka międzyprzedmiotowa, które mają służyć idei integralności i wspierać proces zmian, a nie zawsze są jednoznacznie rozumiane przez nauczycieli, uczniów i rodziców. Spróbujmy zatem wyjaśnić, co one oznaczają i jak je stosować w praktyce.

Integracja to proces zespalania wielu elementów w całość, natomiast korelacja to wzajemne powiązanie współzależnych pojęć, zagadnień, zjawisk, które sprzyja transferowi wiedzy i rozwija myślenie naukowe. Wynika stąd, że integracja międzyprzedmiotowa jest procesem scalania treści różnych dziedzin, wiodącym do syntezy wiedzy w zakresie jednego przedmiotu lub też procesem scalania wiedzy zdobytej przez uczniów z różnych przedmiotów drogą ich korelacji. Dzięki temu integracja międzyprzedmiotowa przybliża szkołę do życia, umożliwia uczniom rozumienie świata, odwołując się do ich doświadczeń i zdobytej wiedzy, rozwijając umiejętności niezbędne do życia w waninkach współczesnego świata, gdzie umiejętności wyboru i dotarcia do odpowiedniego źródła wiedzy są umiejętnościami podstawowymi.

Jak te procesy przebiegają w praktyce? Jeśli na języku polskim omawiamy np. poezję Mickiewicza i hasła romantyzmu, a w tym samym czasie na historii mówimy o powstaniach narodowych i walkach narodowowyzwoleńczych, na plastyce – o dziełach Michałowskiego i Grottgera, na geografii o udziale Polaków w badaniach Antarktydy (Arctowski, Dobrowolski) i Chile (Domeyko), na muzyce – uczniowie poznają dzieła muzyczne Beethovena, Schuberta, Chopina, Schumana czy Paganiniego, to wówczas mamy do czynienia z korelacją przedmiotową; łączymy w całość elementy współzależne, wpływające na siebie wzajemnie, między którymi istnieją związki czasowe lub przyczynowo-skutkowe.

Jeśli natomiast tematem głównym realizowanym w bloku przedmiotowym jest: „Adam Mickiewicz poeta romantyzmu”, to w wyniku integracji międzyprzedmiotowej uczniowie poznają fakty historyczne pierwszej połowy XIX wieku, obyczaje na dworach szlacheckich, wierzenia ludowe, hasła przewodnie romantyzmu, które były realizowane w literaturze, plastyce i muzyce.

Integracja międzyprzedmiotowa może być przykładowo realizowana wokół:

wydarzenia (np. premiera filmu Pan Tadeusz),
sylwetek twórców (epopei i filmu Mickiewicza i Wajdy),
bohatera literackiego (Jacek Soplica),
problemu (język poetycki),
osiągnięć uczniów realizujących projekt w zespołach.

BLOKI I ŚCIEŻKI

Integracji wiedzy w klasach IV-VI szkoły podstawowej i w gimnazjum służy wprowadzenie bloków przedmiotowych i ścieżek edukacyjnych. Blok przedmiotowy jest formą integrowania treści nauczania i umiejętności z różnych dziedzin wiedzy, realizowanych w toku jednolitych zajęć edukacyjnych. Dla wychowania największe jednak znaczenie mają ścieżki edukacyjne, których realizacja powinna odbywać się w ramach nauczania różnych przedmiotów (bloków przedmiotowych) lub w postaci odrębnych zajęć. Temat kluczowy, motyw przewodni będzie miał charakter ścieżki, jeśli omawiany będzie prawie w tym samym czasie, pod różnym kątem, w następujących po sobie blokach przedmiotowych (przedmiotach). Przykładem tematu o charakterze ścieżki jest np. temat „Nasz region”, który wymaga poszukiwań związanych z edukacją historyczną, geograficzną, polonistyczną, przyrodniczą, techniczną, informatyczną, plastyczną, muzyczną, a także realizacji niektórych treści na zajęciach wychowania fizycznego.

Zgodnie z podstawą programową za realizację treści ścieżek odpowiadają nauczyciele wszystkich przedmiotów, którzy do swoich programów włączają odpowiednio treści danej ścieżki, natomiast za uwzględnienie problematyki ścieżek edukacyjnych w szkolnym zestawie programów nauczania odpowiedzialny jest dyrektor szkoły.

Aby realizacja ścieżek przebiegała prawidłowo, każdy nauczyciel powinien wiedzieć, co szkoła musi zapewnić uczniom, by wspomagać ich rozwój, czego szkoła podstawowa musi nauczyć, aby młody człowiek mógł bez problemów funkcjonować później w gimnazjum, na wyższych etapach kształcenia i w życiu.

AKTYWNOŚĆ I MOTYWOWANIE

Nauczanie w klasach IV-VI szkoły podstawowej cechuje się syntetyczno-analitycznym obrazem świata poznawanego przez ucznia na zajęciach zgrupowanych w blokach przedmiotowych: świat przyrody materialny (blok „przyroda”), świat jako wytwór ludzkiej kultury w bloku przedmiotów humanistycznych (język, literatura, muzyka, plastyka), świat techniki w bloku technicznym (technika, informatyka). Z nauczania blokowego wyłączone są: matematyka, religia, etyka.

W szkole podstawowej (II etap) słowem kluczowym jest aktywność ucznia. Do niej nauczyciele mają dostosować sposób przekazywania wiedzy, kształcenia umiejętności i postaw. Uczeń w toku nauki powinien znaleźć odpowiedź na pytania: Kim jestem? Jakie jest moje miejsce w otaczającym mnie świecie? Nadrzędnym zadaniem szkoły jest zatem rozbudzenie aktywności poznawczej uczniów, motywowanie ich do samodzielnego uczenia się, inspirowanie do wyrażania myśli, przeżyć, motywowanie do dalszej edukacji.

Te niezwykle istotne dla rozwoju ucznia potrzeby i treści uwzględnia ścieżka: edukacja czytelnicza i medialna, której cele ukierunkowane są na przygotowanie wychowanków do samodzielnego zdobywania, poszukiwania informacji, świadomego wyboru źródeł i poszanowania polskiego dziedzictwa kulturowego.

Powyższe cele wyznaczają zadania szkoły w zakresie edukacji czytelniczej i medialnej, do których należą:

rozwijanie i utrwalanie zainteresowań, potrzeb i nawyków czytelniczych.
kształcenie umiejętności samodzielnego korzystania ze zbiorów bibliotecznych i poszanowania źródeł informacji,
przygotowanie do odróżniania fikcji od rzeczywistości w przekazach medialnych, rozpoznawania komunikatów medialnych, rozumienia języka mediów i posługiwania się narzędziami medialnymi,
wprowadzenie w proces komunikacji międzyludzkiej.

Treści ścieżki zostały zgrupowane w tym etapie kształcenia wokół: pisma, książek, prasy, warsztatu informacyjnego biblioteki, procesu komunikacji i przekazów medialnych.

Absolwent szkoły podstawowej powinien wykazać się umiejętnościami:

czytania dla zdobycia wiadomości i zaspokajania potrzeb poznawczych,
poszukiwania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł (wydawnictwa informacyjne, literatura popularnonaukowa, prasa, komunikaty medialne),
korzystania z katalogów, kartotek,
rozpoznawania języka mediów, rzeczywistości i fikcji, obiektywnej relacji i komentarza,
posługiwania się podstawowymi urządzeniami medialnymi,
dokonywania krytycznej oferty mediów i świadomego ich wyboru.

SAMODZIELNOŚĆ I DECYZJE

W trzecim etapie kształcenia – w gimnazjum, słowem kluczowym jest samodzielność ucznia, który w toku nauki powinien znaleźć odpowiedź na pytania: Kim chcę być? Kim będę? Szkoła powinna zatem wprowadzić młodego człowieka w świat nauki, wdrażać go do samodzielności, pomóc w wytyczeniu właściwej drogi, w podjęciu decyzji dotyczącej kierunku dalszej edukacji, w rozwijaniu własnej osobowości i przygotować do aktywnego udziału w życiu społecznym.

Ścieżka: edukacja czytelnicza i medialna jest w gimnazjum kontynuacją tematyki szkoły podstawowej. Jej cele to przygotowanie uczniów do samokształcenia, korzystania ze źródeł i warsztatu informacyjnego biblioteki, segregowaniu informacji i krytycznego ich odbioru, racjonalnego wykorzystywania w samokształceniu mediów oraz rozbudzanie potrzeb czytelniczych i kształtowanie postawy szacunku dla polskiego dziedzictwa kulturowego.

Cele te wyznaczają zadania szkoły, do których należą:

rozpoznawanie i kierowanie zainteresowaniami literackimi uczniów,
tworzenie warunków do zdobywania informacji z różnorodnych źródeł,
rozwijanie wiedzy o prawidłowej, skutecznej komunikacji,
rozwijanie wiedzy o mediach, komunikatach medialnych, ich roli, środkach i zabiegach socjotechnicznych.
uprowadzenie w świat produkcji medialnej i dzieł medialnych.

Treści ścieżki zostały zgrupowane wokół: dokumentów, procesu samokształcenia, komunikacji medialnej, interpersonalnej werbalnej i niewerbalnej.

Osiągnięcia gimnazjalisty kończącego klasę trzecią można ująć w kilka grup:

umiejętność korzystania ze zbiorów i mediów jako źródeł informacji oraz z warsztatu informacyjnego biblioteki i wykorzystywania zdobytej wiedzy do własnych opracowań,
umiejętność analizowania komunikatów medialnych pod kątem ich wartości, rozróżniania ich i dokonywania właściwego wyboru w korzystaniu ze środków masowej komunikacji,
umiejętność skutecznego porozumiewania się, posługiwania się różnymi formami komunikatów i narzędzi medialnych w komunikacji interpersonalnej, w procesie zdobywania, dokumentowania i prezentowania wiedzy.

Zdobycie określonych umiejętności: poszukiwania, porządkowania, wykorzystywania informacji z różnych źródeł oraz efektywnego posługiwania się technologią informacyjną jest niezwykle istotne w aspekcie samokształcenia uczniów w kolejnych etapach edukacji. Nabyte umiejętności ułatwiają poruszenie się w świecie informacji, zapewniają poczucie bezpieczeństwa, dają możliwość świadomego transferu wiedzy i umiejętności do nowych sytuacji, ułatwiają organizowanie i planowanie pracy, skuteczną komunikację i efektywną współpracę w grupie, zespole czy w zupełnie nowym środowisku.

Jak integrować i „poruszać się” po ścieżce?

Jeśli poddamy szczegółowej analizie podstawy programowe i porównamy cele. zadania, treści i osiągnięcia uczniów w zakresie edukacji czytelniczej i medialnej z tymi samymi elementami poszczególnych edukacji, to stwierdzimy, że większość z nich pokrywa się ze sobą; ich cele przenikają się wzajemnie i uzupełniają – stanowi to wskazówkę dla nauczycieli, które treści ścieżki należy włączyć do programu danego przedmiotu.

Poniżej podaję niektóre przykłady takiej zbieżności w podstawach programowych dla szkoły podstawowej i gimnazjum:

SZKOŁA PODSTAWOWA

Język polski – Terminy związane z literaturą, przekazami ikonicznymi, radiem. filmem, prasą, teatrem, telewizją. Kształcenie sprawności czytania różnych tekstów pod kątem informacji, przeżycia i perswazji, rozwijanie umiejętności racjonalnego odbioru tekstów kultury, pobudzanie postaw kreatywnych w procesie zdobywania umiejętności i gromadzenia wiedzy, rozwijanie skutecznej komunikacji.

Historia i społeczeństwo – Pobudzenie zainteresowania przeszłością, gromadzenie i integrowanie wiedzy historycznej uzyskanej z różnych źródeł, rozwijanie umiejętności selekcjonowania, porządkowania, przechowywania informacji i krytyczna ich ocena, rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem dostępnych źródeł.

Sztuka (plastyka, muzyka) Wprowadzenie ucznia do aktywnego uczestnictwa w kulturze, umożliwienie kontaktu z dziełami sztuki, poznawanie pojęć muzycznych i plastycznych, różnorodne sposoby komunikowania się.

Język obcy – Komunikacja językowa, przygotowanie do samodzielności w procesie uczenia się języka, wprowadzenie do pracy ze słownikiem jedno- i dwujęzycznym i materiałami uzupełniającymi, tworzenie projektów zespołowych.

Przyroda – Dostarczanie wiedzy na lemat świata i człowieka, kształcenie umiejętności posługiwania się mapą, planem, szkicem, korzystanie z aparatu naukowego i pomocniczego książki, wdrażanie zasad higieny pracy.

Technika – Organizowania wielostronnej aktywności technicznej uczniów, wykształcenie umiejętności posługiwania się pojęciami, symbolami, znakami, tekstami i dokumentacjami technicznymi oraz organizowania miejsca pracy, planowania zadań i współdziałania w grupie, zespole.

Informatyka – Przygotowanie do pracy z komputerem, programami komputerowymi, systemami wyszukiwania danych, rozwijanie umiejętności korzystania z elementarnych zastosowań komputerów do wzbogacania własnego uczenia się i poznawania różnych dziedzin wiedzy, przy wykorzystaniu komputerowych kartotek i katalogów.

Matematyka – Rozwijanie umiejętności czytania tekstów w języku matematyki, odczytywania informacji z wykresów, diagramów.

GIMNAZJUM

Język polski – Kształcenie umiejętności skutecznego komunikowania się, ujawnianie zainteresowań i potrzeb czytelniczych, rozbudzanie motywacji czytania i krytycznego odbioru różnych tekstów kultury wzbogacających wiedzę ogólną (także audiowizualnych), pobudzanie postaw kreatywnych ucznia w procesie zdobywania i gromadzenia wiedzy (poszukiwanie informacji w źródłach, dokumentowanie, notowanie, selekcja, przechowywanie informacji), kształcenie umiejętności racjonalnego korzystania z mediów, porównywania tworzywa literackiego i innych dzieł sztuki.

Historia - Samodzielna praca z materiałami historycznymi i tekstami źródłowymi. rozwijanie umiejętności poszukiwania, porządkowania, wykorzystywania, przechowywania różnych rodzajów informacji (w tym medialnej), uczenie rzetelności badawczej, oceny faktów i wydarzeń, doskonalenie form wypowiedzi i umiejętności komunikacji.

Sztuka - Wyposażenie ucznia w wiedzę z zakresu plastyki i muzyki, umożliwienie przeżycia doświadczeń muzycznych i plastycznych oraz kontaktu z dziełami sztuki i źródłami informacji o sztuce, poszerzenie wiedzy o komunikacji pozawerbalnej oraz o filmie i teatrze.

Język obcy - Przygotowanie ucznia do samodzielności w procesie uczenia się języka, rozwój indywidualnych strategii uczenia się, sprawna komunikacja językowa. klasyfikowanie i selekcjonowanie informacji, korzystanie ze słowników.

Biologia - Gromadzenie, integrowanie, opracowywanie wiedzy z różnych dziedzin, rozwijanie zainteresowań biologicznych.

Geografia – Stworzenie uczniom warunków do korzystania z różnorodnych źródeł wiedzy geograficznej oraz uczenia się czynnego (kształtującego dociekliwość, krytycyzm. chęć działania), gromadzenie przez uczniów wiedzy geograficznej zdobytej z różnych źródeł i stosowanie jej w życiu.

Fizyka i astronomia - Kształcenie umiejętności krytycznego korzystania ze źródeł informacji, posługiwania się podstawowymi urządzeniami do przekazywania informacji, budzenie zainteresowania prawidłowościami świata przyrody.

Technika – Przygotowanie do życia w cywilizacji technicznej, wykształcenie umiejętności planowania pracy indywidualnej i zespołowej, podziału pracy i koordynacji działań, czytania dokumentacji technicznych, stosowania symboli, kodów, rysunków, zdjęć w komunikacji technicznej, rozwijanie wiedzy o wielkich wynalazcach w dziedzinie techniki.

Informatyka – Przygotowanie ucznia do aktywnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie informacyjnym, kształcenie umiejętności posługiwania się komputerem, technologią informacyjną (korzystanie z usług systemu operacyjnego), zainteresowanie ucznia rozwojem wiedzy informatycznej i nowymi możliwościami dostępu do informacji oraz komunikowania się (korzystanie z multimedialnych źródeł informacji. wyszukiwanie i zapisywanie informacji, komunikacja na odległość), uświadamianie zagrożeń i korzyści związanych z rozwojem techniki komputerowej.

Matematyka – Przyswajanie języka matematyki, korzystanie z tabel, wykresów, diagramów, schematów i interpretacja danych wyrażonych językiem matematyki (np. odczytywanie informacji o stanie czytelnictwa zilustrowanym diagramem), zbieranie, porządkowanie danych matematycznych.

Z przedstawionych przykładów wynika. że podstawa programowa ukierunkowuje kształcenie w stronę wyraźnego podkreślenia powiązań między poszczególnymi dziedzinami wiedzy. Problematyka informacji, skutecznej komunikacji i samokształcenia jest obecna wszędzie i stanowi element integrujący, scalający różne dziedziny wiedzy, toteż można przypuszczać, że po dokonaniu dokładnej analizy podstaw i programów, samo umieszczenie treści ścieżki w konkretnych programach nauczania przedmiotów nie powinno sprawić nauczycielom większych kłopotów. Problem może stanowić natomiast sposób „poruszania się” po ścieżce.

CIĄGŁOŚĆ I WSPÓŁDZIAŁANIE

Ze względu na niezwykle ważne dla rozwoju uczniów znaczenie ścieżki nie powinna ona funkcjonować na zasadzie przypadkowych zajęć (np. zastępstwa) jedno- czy kilkugodzinnych, ponieważ wyznaczone cele i zadania wymagają: stałej obecności treści ścieżki na wszystkich zajęciach dydaktycznych i ciągłego kształtowania postaw i umiejętności (poszukiwania, wyboru, porządkowania, wykorzystywania informacji, skutecznej komunikacji, efektywnego posługiwania się technologią informacyjną), odwoływania się do wartości (prawda- ,piękno, wiedza, dziedzictwo kulturowe), spójności, przenikania treści różnych dziedzin wiedzy, ciągłego poszukiwania powiązań międzyprzedmiotowych.

Ponadto wprowadzenie do procesu edukacji idei integracji międzyprzedmiotowej pociąga za sobą konieczność ciągłego współdziałania i współpracy całego środowiska szkolnego, wspólnych uzgodnień i projektów, których realizacja będzie także czasem wymagała wsparcia ze strony rodziców czy pomocy środowiska lokalnego (np. telewizji osiedlowej), szczególnie w trakcie urzeczywistnienia projektów edukacyjnych (np. promocja szkoły, miasta, regionu).

Tak więc początkowe etapy pracy nad ścieżką powinny przebiegać następująco:

dokładna analiza podstaw programowych i programów nauczania (pod kątem wyboru treści ścieżki).
spotkanie nauczycieli w zespołach międzyprzedmiotowych i wspólne uzgodnienie (w obecności nauczyciela bibliotekarza) kto i które treści włącza do swojego programu (z podziałem na poszczególne lata nauki w szkole),
ustalenie w zespołach celów, zadań i tematów do realizacji oraz ułożenie harmonogramu pracy (kto temat zaczyna, kto rozwija, kto podsumowuje i w jakim terminie, żeby nie powielać treści, a móc je wykorzystywać i rozwijać),
uzgodnienie w zespołach form pracy, metod, zasobów szkoły, ewentualnie wspólne tworzenie zestawu materiałów edukacyjnych.

Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie podstawy programowej za realizację ścieżki odpowiadają wszyscy nauczyciele, którzy włączają treści ścieżki do swoich programów, ale uważam, że nad całościową, prawidłową realizacją powinni czuwać liderzy zespołów międzyprzedmiotowych oraz wychowawcy klas: liderzy zespołów zbierają informacje o pominiętych treściach, o konieczności zgłębiania danego zagadnienia, natomiast wychowawcy uzupełniają lub poszerzają tematykę, współpracują stale z nauczycielem bibliotekarzem.

Rola nauczyciela bibliotekarza w procesie integracji powinna polegać na:

uczestniczeniu we wszystkich spotkaniach zespołów międzyprzedmiotowych,
wyposażeniu uczniów w niezbędne podstawy teoretyczne i podstawowe umiejętności w czasie zajęć grupowych lub szkoleń indywidualnych.
pomocy w przeprowadzaniu przez nauczycieli lekcji przedmiotowych w bibliotece (przygotowanie niezbędnych zbiorów, sali itp.),
służeniu pomocą merytoryczną i metodyczną.

Zgodnie z przepisami można dokonać częściowej realizacji treści ścieżki w czasie odrębnych zajęć, które stanowiłyby dla uczniów i nauczycieli ważny punkt odniesienia na zajęciach przedmiotowych. Proponuję zatem, aby nauczyciele bibliotekarze (w ramach godzin do dyspozycji dyrektora szkoły) prowadzili zajęcia wprowadzające w świat informacji, czyli te, które wymagają bezpośredniego kontaktu ucznia ze zbiorami i warsztatem informacyjnym biblioteki (wydawnictwa informacyjne, literatura popularnonaukowa, czasopisma, katalogi, kartoteki, zautomatyzowany system wyszukiwania danych). Zdobyte przez uczniów na zajęciach wiadomości i umiejętności powinny być wykorzystywane, rozwijane i utrwalane w konkretnych działaniach (wyszukiwanie, porządkowanie informacji itp.) przez poszczególnych nauczycieli na lekcjach przedmiotowych lub innych formach pracy z uczniami.

Pozostałe treści ścieżki powinni realizować nauczyciele, zgodnie ze szkolnym zestawem programów i ustaleniami zespołu miedzyprzedmiotowego. Wszystkie zajęcia prowadzone przez nauczycieli, wymagające poszukiwań czy kontaktu ucznia ze źródłem, powinny być przeprowadzone w bibliotece, natomiast pozostałe – zgodnie z koncepcją nauczania, jednak pod warunkiem, że pogłębianie i poszerzanie wiedzy będzie szło w parze z nabywaniem przez ucznia umiejętności w praktyce.

W procesie realizacji ścieżki należy stale pamiętać o obowiązkowej obecności jej treści na przedmiotach – tylko wtedy będzie można mówić o prawidłowej jej realizacji. Jeśli w tym samym czasie różni nauczyciele, na różnych zajęciach, pod różnym kątem będą poruszać dane zagadnienie, to w oczach ucznia urośnie waga tego zagadnienia, zda on sobie sprawę, jak ważna jest wiedza o nim i jak przydatne są w życiu nabyte umiejętności.

Przykłady „poruszania się” po ścieżce

Jeżeli celem edukacji czytelniczej i medialnej jest przygotowanie ucznia do samodzielnego poszukiwania informacji i materiałów, a zadaniem – kształcenie umiejętności samodzielnego korzystania ze zbiorów biblioteki, można na zajęciach z:

Języka polskiego motywować uczniów do czytania i korzystania z wydawnictw informacyjnych, głównie z encyklopedii i słowników oraz do sporządzania opisów bibliograficznych i notatek;
Historii wdrażać uczniów do poszukiwań i selekcji informacji pochodzących z różnych źródeł (literatura popularnonaukowa, encyklopedie specjalne, słowniki rzeczowe, media) oraz do oceny informacji historycznych;
Sztuki – zapewnić dostęp do albumów malarstwa, encyklopedii muzyki i innych wydawnictw muzycznych, umożliwić uczestniczenie w konkursach plastycznych i wystawach (m. in. galeria biblioteki);
Języka obcego – wdrażać do korzystania ze słownika dwujęzycznego, czasopism i książek dwujęzycznych;
Matematyki – motywować do korzystania z encyklopedii specjalnych i słowników rzeczowych, zawierających terminy i pojęcia matematyczne;
Geografii – kształcić umiejętność posługiwania się atlasami, mapami, planami, aparatem naukowym i pomocniczym książki, słownikami rzeczowymi, encyklopediami regionalnymi;
Informatyki – uświadamiać, jak duże są możliwości komputerów w procesie poszukiwania i wykorzystywania informacji, wdrażać do korzystania z automatycznych systemów wyszukiwania danych, z czasopism komputerowych i innych materiałów informacyjnych o tematyce komputerowej.

Podobnie sprawa przedstawia się na pozostałych przedmiotach. Chodzi bowiem o to, aby cele, zadania, treści ścieżki były realizowane konsekwentnie na różnych zajęciach, dopiero wówczas edukacja międzyprzedmiotowa da pożądane rezultaty.

Jeżeli będziemy realizować jakiś temat przewodni, np. „Nasz region”, to będzie miał on charakter ścieżki, gdy będzie omawiany na następujących po sobie przedmiotach czy blokach przedmiotowych. Temat ten wymaga także poszukiwań wykorzystujących różnorodne źródła informacji:

Język polski – Korzystanie z katalogów i kartotek zagadnieniowych. literatura i język regionu (baśnie, legendy, opowiadania, utwory poetyckie i ich autorzy).
Historia i społeczeństwo – Historia regionu, postacie historyczne, ludzie zasłużeni dla regionu, zróżnicowanie regionalne Polski, uwarunkowanie życia ludzi w regionie, krajobraz regionu, praca itp. Wykorzystanie źródeł informacji o regionie (prasa, radio, film, programy edukacyjne, encyklopedie regionalne, muzea i in. ośrodki kultury).
Przyroda – Ukształtowanie terenu, warunki życia, krajobraz, pogoda, chronione obiekty i obszary. Wyszukiwanie informacji w czasopismach przyrodniczych i geograficznych, korzystanie z literatury popularnonaukowej.
Sztuka – Muzyka regionalna, kontakt z dziełami sztuki (galerie, muzea, koncerty), ludzie związani ze sztuką regionu. Korzystanie z encyklopedii, czasopism regionalnych, albumów itp., tworzenie albumów o regionie.
Technika – Analiza środowiska regionalnego z punktu widzenia technicznego. Rozwój techniki w regionie, technologie ekologiczne, ruch drogowy. Wyszukiwanie informacji związanych z techniką, korzystanie z czasopism, książek, mediów. Opracowanie za pomocą komputera tekstów, rysunków związanych z tematem przewodnim, rejestrowanie na dyskietkach informacji.
Wychowanie fizyczne – Tańce regionalne, zbieranie informacji o współzawodnictwie w regionie i możliwościach spędzania wolnego czasu (przewodniki, foldery).

Jeżeli efektem pracy nad zagadnieniem głównym „Prawa człowieka dawniej i dziś” ma być stworzenie kartoteki tekstowej, to realizacja może przebiegać w następujący sposób:

Biblioteka – Rodzaje, rola, budowa kartoteki, elementy opisu bibliograficznego.
Historia i społeczeństwo – Poszukiwanie informacji w prasie codziennej i periodykach oraz w źródłach książkowych (na temat obowiązków i praw człowieka gwarantowanych przez konstytucję i umowy międzynarodowe), gromadzenie informacji o prawach ucznia (regulaminy, statuty), zbieranie artykułów, wycinków, fotografii itp. (skrócone opisy).
Przyroda – przegląd prasy, książek popularnonaukowych i wydawnictw informacyjnych pod kątem poszanowania praw człowieka bez względu na płeć, rasę, język, narodowość, religię, kulturę, wyznanie oraz zbieranie informacji na temat pogwałcenia praw człowieka (skrócone opisy).
Język polski – sporządzanie opisów bibliograficznych stosowanych w kartotekach zagadnieniowych na zgromadzonych już materiałach.
Sztuka – komponowanie napisów informacyjnych z elementem graficznym i umieszczenie ich na teczkach tematycznych.
Technika – planowanie zadań zespołowych związanych z selekcją materiałów, ich podziałem na grupy itp., tworzenie kartoteki tekstowej.

Przykładowa realizacja tematu przewodniego „Pismo i jego dzieje” przedstawia się w takiej kolejności:

Historia – Co to jest pismo? Rozwój pisma (pismo klinowe, hieroglify egipskie, pismo fenickie, greckie, łacińskie), pierwsze materiały i narzędzia pisarskie. Wykorzystywanie materiałów źródłowych, ilustracyjnych.
Geografia – Określanie położenia geograficznego dawnej Mezopotamii (dzisiejszy Irak), Egiptu, dawnej Fenicji (Syria, Liban), Grecji przy wykorzystaniu atlasów geograficznych, map. Poznawanie warunków życia na tych terenach dawniej (związki z materiałami pisarskimi – kamień, glina, drewno, bambus, kości zwierzęce) i dziś.
Język polski – Fonetyka: głoska, litera, sylaba, różnice między mową a pismem, błędy fonetyczne i ortograficzne: sztuka pisania: rozwijanie dbałości o estetykę pisma, ćwiczenia w pisaniu.
Plastyka – Grafika i warsztat starożytnego artysty pisarza (wyszukiwanie informacji w źródłach), projektowanie i wykonywanie własnych pieczęci.
Technika – Pismo techniczne; projektowanie i wykonanie rysika, rylca, tabliczek z modeliny i próby pisania na tabliczkach, wystawa prac w galerii biblioteki.

Można również nawiązywać do tematu głównego na innych zajęciach, np.:

Biologia – Warunki pracy i prawidłowa postawa przy pisaniu; układ ruchu mięśnie i stawy ręki (choroby).
Muzyka – Notacje muzyczne.
Matematyka – Zapisywanie wyrażeń algebraicznych.
Chemia – Zapis reakcji i wzorów chemicznych; sposób otrzymywania tuszu, atramentu.

Powyższe przykłady wskazują wyraźnie, że tematy kluczowe integrują wiedzę z różnych dziedzin (szkolną i pozaszkolną), czego efektem jest wszechstronne poznanie i zrozumienie przez ucznia wagi danego zagadnienia i uświadomienie sobie użyteczności zdobytej wiedzy.

Przechodzenie od zajęć wprowadzających (np. w bibliotece) do innych kierunków edukacji (i pomiędzy nimi) powinno odbywać się płynnie, a końcowe zajęcia muszą podsumowywać nabytą wiedzę i umiejętności. Spiralność integracji (wielokrotne powracanie do zagadnień, poszerzanie o dodatkowe elementy, wiązanie z innymi zagadnieniami i z życiem codziennym) sprawia, że w umyśle ucznia tworzy się całościowy obraz świata. Wszechstronne poznanie, rozumienie i twórcze przekształcanie otaczającej rzeczywistości wspomagają rozwój osobowy ucznia; uświadamiają mu jego możliwości (przy wykorzystaniu zdobytej wiedzy), życiową użyteczność poszczególnych przedmiotów, przygotowują do pracy w warunkach współczesnego świata.

Całkowita dowolność form realizacji wszystkich ścieżek pozwala nauczycielom uczynić z nich pole doświadczalne dla najnowszych osiągnięć współczesnej metodyki nauczania. Aby rozwijać wszechstronnie młodego człowieka i przygotować go do samodzielnego zdobywania wiedzy, świadomego gromadzenia i wykorzystywania informacji, należy stosować nowe techniki uczenia i metody aktywizujące, które umożliwiają uczenie się poprzez:

działanie,
odkrywanie,
wykorzystywanie zdobytej wcześniej przez ucznia wiedzy i jego doświadczeń.

Metody aktywizujące uczą:

efektywnego współdziałania w grupie,
skutecznej komunikacji,
kreatywnego rozwiązywania problemów i konfliktów,
wykorzystywania różnorodnych źródeł i technologii informacji,
prowadzą też do nabycia kluczowych umiejętności, niezwykle istotnych dla funkcjonowania absolwentów szkół na wyższych poziomach edukacji i w życiu codziennym.

Stosowanie różnych fonu pracy indywidualnej, grupowej i zespołowej oraz metod aktywizujących sprawia, że aktywność poznawcza (przyswajanie wiedzy) przeplata się jednocześnie z aktywnością emocjonalną (przeżywanie), twórczą (działanie) i społeczną (współpraca, komunikacja), dzięki czemu wzrasta zdolność zapamiętywania informacji i efektywność pracy. W takim systemie nauczania-uczenia się integracja wiedzy dokona się sama w umyśle młodego człowieka, a on sam zachęcony efektami swojej pracy łatwo i szybko zrozumie twierdzenie, że:

„Wiedza i zdolność łatwego liczenia się przez cale życie są złotymi monetami i kapitałem na przyszłość” (S. Ostrander i L. Schroeder)

Uwaga: Przedstawiony sposób realizacji ścieżki powinien być traktowany jedynie jako punkt wyjścia dla nauczycieli, a niejako wzorzec integracji.

Wykorzystana literatura:

Iwasiewicz M., Podstawowe pojęcia Nowej Szkoły. „Język Polski w Szkole dla klas 4-8” 1998/99 nr 4 s. 10-14.

Kopaliński W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1968.

Leszczyna-Szewczyk I., Oswajanie reformy czyli o ścieżkach edukacyjnych. „Magazyn Szkolny” 1999 nr 5 s. 5-6.

Łukasiewicz M., Sukces w szkole: jak uczyć dwa-trzy razy szybciej i umiejętnie sprzedawać swoją wiedzę. Poznań 1999.

MEN o reformie programowej: gimnazjum. Warszawa 1999 („Biblioteczka Reformy” nr 9).

MEN o reformie programowej: kształcenie blokowe. Warszawa 1999 („Biblioteczka Reformy” nr 8).

Okoń W., Słownik pedagogiczny. Warszawa 1992.

Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów. „Dziennik Ustaw” 1999 nr 14 poz. 129.

Taraszkiewicz M., Jak uczyć lepiej? czyli refleksyjny praktyk w działaniu. Warszawa 1999.

Co w numerze?