I

Z doświadczenia rozum się mnoży.

II

Źle i obcego zdradzić.

III

Lepsza cnota w błocie, niż niecnota w złocie.

I

Młodość jak siano więdnie.

II

Jako choremu pozłociste łoże, tak też głupiemu szczęście nie pomoże.

III

Kogo szczęście wyniesie niech się upaść boi.

I

Jaka robota taka zapłata.

II

Kto wszystkim straszen, wszystkich się bać musi.

III

Poleruje się cnota przy kłopocie.

I

Że dobrym być potrzeba i któż tego nie wie?

Lecz dobry owoc rośnie nie na każdym drzewie.

(Myślę, więc jestem... s. 278)

IV

Urodził się dokładnie przed pół wiekiem. Nazywany ojcem literatury polskiej był pierwszym twórcą piszącym w rodzimym języku. W licznych utworach – dialogach, moralietach, dramatach, fraszkach i traktatach prozą – przedstawił barwną panoramę życia obyczajowego, politycznego i religijnego współczesnej Polski. Dowiódł, że polszczyzna to nie „język gęsi”, ale piękna mowa, zdolna wyrazić bogate treści i emocje. Potrafi! pogodzić twórczość z działalnością społeczną, obowiązkami szlachcica-gospodarza i ojca ośmiorga dzieci. Już za życia doczekał się sławy i uznania... MIKOŁAJ REJ.

V

Andrzej Trzecieski (młodszy) w wierszu Do zacnie urodzonego Mikołaja Reja z Nagłowic dziedzica tak pisał:

VI

Z wysokości najwyższej Pan, stworzyciel ziemie,
Z łaski swojej obfitej użyczył ci wiele.
A iście cie ni na czym przebaczyć[1] nie raczył
Tak doczesnych, jak dusznych świętych darów swoich.
Wszakże ja nie chcę liczyć[2] boskich darów twoich.
Rozumem i polszczyzną wiele ich przechodzisz[3],
A prawie w niej jak mówią – ty tylko wodzisz.

(s. 152-153)

V

O sobie samym Rej pisał skromnie:

VII

Już tylko kołac[4], jako tylko chcesz, botem podkowanym,
Już sie więc tam przypatruj ścianom malowanym[5],
Biegaj za nastołkami [6] a polewki chwataj,
A jako kędy możesz, tak swe szczęście łataj;
Jam już tak doma siedząc, obrał sobie pokój,
Bogum wszystko poruczył, ty tam, z kim chcesz rokuj,
Bo tak słyszę, iż ten Pan przed wszystkimi płuży[7],
A nikt na żadnym królu więcej nie wysłuży.

(M. Rej, Mikołaj Rej z Nagłowic, s. 137)

IV

Mimo upływu setek lat prawdy zawarte w utworach ojca polskiej literatury brzmią niepokojąco współcześnie...

V

O polskim prawie

I

O nieszczęsny zwyczaju, o szalona sprawo.
Mając tak zawikłane, by we zgrzebiach [8], prawo.
Nie ważyć na to czasu, aby go poprawić,
A wżdy w lepszą formułę sprawiedliwość wprawić!
Lecz o to ci nie dbają, którzy tym władają.
Choć drugim, co im krzywda, łzy w oczach pływają;
A snadź, by anioł mówił, wszystko by zganili,
Alboć sie tych wykrętów u diabła uczyli.

(M. Rej, Prawo pospolite, s. 138-139)

V

O posłach

II

Cóż ci się zda, w tej zgrai gdyby była zgoda,
By czego nie sprawili, chleba by im szkoda.
Lecz sie był nalazł Judasz w małej Pańskiej radzie.
Cóż owszem, jeszcze rychlej, na wielkiej gromadzie.
O nędzny niewierniku, przecz nie pomnisz na to,
Iż wstyd, gdy jednem mylisz, kole w oczy za to!
A tu prze kęs nadzieje [9] pożytku marnego.
Psujesz Rzeczpospolitą i siebie samego.

(M. Rej, Postawie koronni, s. 138)

V

O szlachectwie

III

Nie to ślachectwo, co herbów nawiesza,
Jeśli co w cnocie nietrefnie pomiesza.
Nie to ślachectwo chlubić sie pradziady;
Więtsza to nie mieć na cnocie przysady[10]. (...)
Pieniądze, skarby, dobre mienie minie;
Sława poćciwa, ta na wieki słynie.
Potomek zacny ozdobi swe przodki;
Wszeteczny zelży i rodzone ciotki.
Nie dosyć na tym, iż się kto wystroi;
Gdy cnotę spluska, za diabła stoi.

(M. Rej, Apoftegmata. O prawym ślachectwie, s. 142-143)

V

O Polakach w Europie i polskim języku...

VI

A niechaj narodowie wżdy postronni znają.
Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają!

VIII

Wszak widamy u sławnych, chociaj nie Polacy.
Pisali też leda co, chudzi nieboracy,
A o Polakoch sobie ledwie tam bajali,
Iż też są jako ludzie, którzy je widali.

(M. Rej, Do tego, co czytał, s. 141)

V

O świecie i ludziach

I

Dosyciem sie już nabył na tym nędznym świecie,
Dosyciem sie przypatrzył, co się na nim plecie.
I mógłbych rzec z Salomonem, iż vanitas [11] wszytko.
Tak iż na drugie rzeczy patrzyć czasem brzydko.

II

Jako sie świat kołysze w swoich obłędnościach.
Jak sie ludzie broją w dziwnych omylnościach.
Żeby mógł bezpiecznie rzec, ukaż mi którego;
Będziem go wszyscy chwalić na wszem rozmyślnego.
Co by go nie uniosła żadna świecka sprawa.
Aby na wszem był pilen powinnego prawa.
Które nam Bóg ustawił i poćciwa cnota;
Więcej ich pewnie najdziesz, którzy ciągną kota.

(M. Rej, Żegnanie ze światem. Do świata o jego sprawach rzecz, s. 144)

III

Nie pomogą wystawne a ony
zafarbowane z gramatyki słówka,
jeśli prawda a skutek daleki się z nimi mija.

VI

Lepszy jest zawżdy żywy głos, niż zdechła skóra, co ją na pergamin wyprawują.

(Myślę, więc jestem..., s. 278)

V

Wybitni historycy literatury polskiej tak pisali o Mikołaju Reju.

Ignacy Chranowski:

IV

„Dzięki swemu niepospolitemu talentowi dowiódł, że się literatura może rozwijać w języku narodowym, on się najwięcej przyczynił do zwycięstwa języka ojczystego nad łacińskim.

Tę zaś olbrzymią zasługę położył Rej zupełnie świadomie: przywiązany gorąco do swej narodowości i ojczyzny, Polak duszą i ciałem, cierpiał i wstydził się, że kiedy jak powiada każdy naród język swój i sprawy swe zdobić się stara, jako najlepiej może (...) Polacy tylko gardzą swym językiem i nie mają literatury narodowej, aż sie inszy narodowie czasem pytali, jeśli Polska to jest miasto albo też jaka kraina”.

(s. 108-109)

V

Juliusz Kleiner:

„Pismami czasem bawił, przeważnie nauczał i nawracał. O formę piękną nie dbał. Piękno jednak, którym tchnie jego wyrazista proza, odczucie przyrody, którego świadectwem obrazki jej uroku rzucane niekiedy wśród pism pouczających, zdolność wypowiadania uczuć silnych i podniosłych (...) - wszystko to dowodzi, że w tym pisarzu rubasznym, co nigdy muz nie wzywał i nie nabył od nich wdzięku ni lekkości, tkwił przecież także poeta”.

(s. 50)

V

Julian Krzyżanowski:

„Spojrzenie zaś krytyczne na Reja wskazuje, iż był to typowy przedstawiciel szlachty renesansowej, człowiek pełen arcyludzkich sprzeczności, które umiał jednak jakoś przezwyciężać czy przynajmniej godzić. „Dobry towarzysz”, jednający sobie wszędzie przyjaciół (...), miłośnik niezależności – a zarazem działacz polityczny, występujący przeciw drażliwemu królowi, którego sobie jednak nie naraził; jowialny kompan – a zarazem żarliwy kaznodzieja; (...) oto część owych sprzeczności, które nie przeszkodziły jednak Rejowi zrobić wspaniałej kariery życiowej i pisarskiej”.

(s. 57)

I

Bo nas sam Pan uczył temu:
Chcesz-li sam brać, daj drugiemu:

II

Bo ci najlepszy zysk mają.
Co sie w nich ludzie kochają.

III

Bo trudno fukać, nieboże.
Kto sam sobie nie pomoże.

VI

Bo zawżdy ci więcej jedzą.
Którzy bliżej misy siedzą.

VII

A mamie to każdy płaci,
Kto prze pychę wolność traci.

I

Jam napisał, kto chce niechaj wierzy...

(M. Rej, Rozmowa Iwa z kotem. Krótka rozprawa wybrane fragmenty. W: Księga cytatów..., s. 410)

[1] przebaczyć – pominąć

[2] Liczyć – wyliczać

[3] wiele ich przechodzisz – przewyższasz wielu ludzi

[4] kołac – uderzaj, tup

[5] ścianam malowanym – tj. ozdobionym malowidłami lub arrasami

[6] biegaj za nastołkami, a polewki chwataj wybierają żywot dworski, biegaj za panem, którego koń przykryty jest bogatą derą (nastołką) i chwytaj posiłki

przysłowie: Biegać za nastołką wysługiwać się, być zależnym

[7] płuży – szczęści

[8] by we zgrzebiach – jak w pakułach, kułakach

[9] prze kęs nadzieje – dla odrobiny nadziei

[10] przysady – skazy

[11] vanitas – marność

W scenariuszu wykorzystano:

Chrzanowski I.: Historia literatury niepodległej Polski (965-1795). Warszawa 1971.

Kleiner J.: Zarys dziejów literatury polskiej. Warszawa 1974,

Krzyżanowski J.: Dzieje literatury polskiej Warszawa 1979. ISBN 8301002638.

Księga cytatów z polskiej literatury pięknej od XIV do XX wieku ułożona przez P. Hertza i W. Kopalińskiego. Warszawa 1982. ISBN 830600423X.

Myślę, więc jestem... Aforyzmy, maksymy. sentencje zebrali i opracowali Czesława i Joachim Glenskowie. Opole 1986.

Poeci polscy od średniowiecza do baroku. Opracowała Kazimiera Żukowska. Warszawa 1977.

Co w numerze?