Termin „hasło korporatywne” oznacza hasło zawierające nazwę ciała zbiorowego. Ciało zbiorowe to organizacja, grupa osób i (lub) organizacji, występujące pod własną nazwą jednoznacznie je identyfikującą, np. instytucja, stowarzyszenie, konferencja.

Trwająca od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku automatyzacja katalogów spowodowała, że ten rodzaj hasła upowszechnił się w katalogach bibliotek naukowych i publicznych. Uogólniając, można stwierdzić, że wcześniej ten rodzaj hasła opisu bibliograficznego stosowały nieliczne biblioteki naukowe, a Przewodnik Bibliograficzny wprowadził je dopiero w 1963 r.

Ogólna zasada opisywania książek pod hasłem korporatywnym została w Polsce ustalona już dawno. Pisała na ten temat Maria Lenartowicz na łamach pism fachowych. Wszystkie wskazówki tam zawarte były bardzo cenne, ponieważ Polska Norma zatytułowana Hasło opisu bibliograficznego. Hasło korporatywne (PN-N-01230:2001) została ustanowiona stosunkowo niedawno. Do jej opracowania przyczynili się bibliotekarze współpracujący podczas wdrażania zintegrowanych systemów bibliotecznych VTLS i Horizon. Obecnie możemy obserwować, jak postanowienia normy są realizowane w praktyce w katalogach zautomatyzowanych współpracujących bibliotek, a przede wszystkim w Katalogu Centralnym NUKAT.

Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie środowisku bibliotekarzy szkolnych zasad stosowania hasła korporatywnego zawartych w normie oraz pewnych ustaleń poczynionych przez biblioteki współtworzące katalog centralny. Hasło korporatywne powinno być nie tylko prawidłowo dobrane do opisu bibliograficznego, ale również, nazwa w nim występująca powinna mieć formę ujednoliconą, zgodną z postanowieniami wzmiankowanej normy. Ujednolicanie nazw ciał zbiorowych w niektórych przypadkach jest dość skomplikowane, dlatego warto wykorzystać gotowe rekordy haseł korporatywnych występujące w Centralnej Kartotece Haseł Wzorcowych (CKHW), bazy będącej podstawowym składnikiem katalogu centralnego. Jeżeli względy techniczne nie pozwalają przejąć do katalogu biblioteki szkolnej całego rekordu kartoteki haseł wzorcowych, to wystarczy odpisać ujednoliconą nazwę ciała zbiorowego i podać ją w haśle opisu bibliograficznego, a formę będącą wariantem hasła (odsyłacz „zob.”) lub hasłem związanym (odsyłacz „zob. też”) podać w odsyłaczu. Odsyłacze należy tworzyć przede wszystkim dla nazw, które występują w księgozbiorze szkolnym. Taką metodę pracy można stosować zarówno w katalogu alfabetycznym, jak i komputerowym.

Hasło korporatywne, podobnie jak omawiane we wcześniejszych artykułach hasło osobowe, może być hasłem głównym opisu bibliograficznego lub hasłem dodatkowym. Według normy utworzenie hasła dodatkowego w pewnych przypadkach jest obowiązkowe, a w pewnych fakultatywne, czyli może być utworzone lub nie, niezależnie od hasła głównego. W katalogach bibliotek szkolnych powinny występować hasła główne i hasła dodatkowe obowiązkowe utworzone według zasad określonych w normie. Hasła dodatkowe fakultatywne można tworzyć na zasadach przyjętych w katalogu centralnym lub opracować własne i przestrzegać ich konsekwentnie, budując katalog szkolny. Zachęcamy nie tylko do przestrzegania postanowień normy, lecz także do przyjęcia innych ujednoliconych sposobów postępowania, aby kopiowane opisy bibliograficzne z Biblioteki Narodowej lub katalogu centralnego NUKAT nie różniły się od tych, które bibliotekarz szkolny utworzy samodzielnie. Taka metoda pracy zapewni spójność danych występujących w katalogu szkolnym.

W niniejszym opracowaniu omówione zostały zasady podawania: hasła głównego, hasła dodatkowego obowiązkowego, hasła dodatkowego fakultatywnego, hasła złożonego z nazwy ciała zbiorowego i tytułu dokumentu oraz hasła zawierającego nazwę imprezy.

Katalogując, należy pamiętać o przestrzeganiu dwóch ogólnych zasad. Pierwsza z nich mówi, że w haśle korporatywnym podaje się nazwę tylko jednego ciała zbiorowego. Druga nakazuje, aby nazwy ciał zbiorowych, które występują w hasłach korporatywnych, były wymienione w opisie bibliograficznym niezależnie od tego, z jakiego źródła je przejęto do opisu oraz w której strefie opisu występują.

Hasło główne

Nazwa ciała zbiorowego stanowi hasło główne opisu bibliograficznego książki, jeżeli to wydawnictwo jest:

oficjalnym dokumentem o charakterze administracyjnym lub informacyjnym dotyczącym działalności danego ciała zbiorowego, np. statut, regulamin, sprawozdanie z działalności, budżet. spis członków, program działania, informator, katalog zbiorów, katalog wyrobów itp.;
dokumentem stanowiącym rezultat zbiorowej działalności związanej z imprezą, np. referaty wygłoszone na konferencji, streszczenia, program, sprawozdanie z ekspedycji, pod warunkiem że impreza ma własną identyfikującą ją nazwę.

Jeżeli powstają wątpliwości, czy dany dokument spełnia powyższe warunki, jego opis nie powinien mieć hasła głównego korporatywnego.

W haśle głównym należy podawać:

nazwę jedynego ciała zbiorowego;
nazwę ciała zbiorowego uznanego za najważniejsze (np. na podstawie wyróżnienia jego nazwy w dokumencie za pomocą odpowiedniego słowa lub typograficznie), niezależnie od liczby wymienionych ciał zbiorowych;
nazwę ciała zbiorowego wymienionego na pierwszym miejscu, jeżeli liczba ciał zbiorowych nie przekracza trzech i żadne z nich nie zostało uznane za najważniejsze. Jeżeli ciał zbiorowych jest więcej niż trzy, opis bibliograficzny nic powinien mieć hasła głównego korporatywnego;

Pierwszy przykład dotyczy opisu regulaminu studiów wyższej uczelni, której nazwa występuje u góry strony tytułowej. Nazwą ciała zbiorowego podano w pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności i w strefie adresu wydawniczego. Ponieważ jest to dokument o charakterze oficjalnym, nazwa ta w formie ujednoliconej stanowi hasło główne opisu bibliograficznego.

Przedmiotem opisu jest statut organizacji nauczycielskiej, której nazwa występuje w tytule właściwym; w takim przypadku nie powtarza się nazwy ciała zbiorowego w oznaczeniu odpowiedzialności. Statut ZNP jest dokumentem oficjalnym, jego nazwa stanowi hasło główne opisu bibliograficznego.

Oficjalny informator instytucji opisany jest pod hasłem korporatywnym. Sporządzono hasło dodatkowe fakultatywne z określeniem rodzaju współpracy dla osoby, która opracowała tekst.

Opis katalogu zbiorów zawsze posiada hasło główne zawierające ujednoliconą nazwą instytucji, której zbiory są przedstawiane. W tym przypadku są to zbiory Muzeum Przyrodniczego UWr. Hasło ma budowę hierarchiczną: na początku stoi nazwa instytucji nadrzędnej, po kropce nazwa ciała podrzędnego, które jest powołane i zarządzane przez instytucję nadrzędną. Hasło dodatkowe bez określenia rodzaju współpracy zawiera nazwę osoby, która katalog opracowała.

Powyższy przykład dotyczy książki zawierającej zestawienie prac magisterskich napisanych w Instytucie Historii WSP w Kielcach. W takim przypadku nazwa instytucji, w której prace powstały, stanowi hasło główne; nazwa osoby, która opracowała katalog, występuje w haśle dodatkowym bez określenia rodzaju współpracy.

Bibliografię prac zespołów osobowych opisuje się pod hasłem korporatywnym; w omawianym przykładzie w haśle głównym występuje ujednolicona nazwa Wydziału Bibliotekarskiego, jednostki organizacyjnej Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy w Krośnie. Hasło dodatkowe sporządza się obowiązkowo dla osoby, która bibliografię opracowała; nie towarzyszy mu określenie rodzaju współpracy.

Kolejny przykład dotyczy katalogu zbiorów dwóch instytucji, których nazwy występują w dodatku do tytułu. Ponieważ żadna z nazw nie jest wyróżniona, pierwsza z nich stanowi hasło główne opisu bibliograficznego, a druga nazwa występuje w haśle dodatkowym obowiązkowym. W tym przypadku również nazwy autorek katalogu podano w hasłach dodatkowych obowiązkowych.

Nie opisuje się pod hasłem korporatywnym: dokumentów legislacyjnych, urzędowych, ksiąg jubileuszowych i pamiątkowych.

Hasło dodatkowe obowiązkowe

W hasłach dodatkowych obowiązkowych należy podać:

nazwę drugiego i trzeciego ciała zbiorowego, jeżeli w haśle głównym podano nazwę ciała zbiorowego uznanego za najważniejsze lub nazwę ciała zbiorowego wymienionego na pierwszym miejscu, a wszystkich ciał zbiorowych jest nie więcej niż trzy;
nazwę ciała zbiorowego wymienionego na pierwszym miejscu, jeżeli ciał zbiorowych jest więcej niż trzy i żadne z nich nie zostało uznane za najważniejsze;
nazwę ciała zbiorowego występującego jako twórca lub współtwórca dokumentu; jeżeli takich ciał zbiorowych jest nic więcej niż trzy, to wszystkie nazwy należy podać w hasłach dodatkowych;
nazwę instytucji sprawczej, gdy występuje ona w pierwszej strefie opisu bibliograficznego, w pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności.

Opisywana książka zawiera regulaminy trzech instytucji. Ich nazwy występują w tytule i żadna z nich nic została wyróżniona. Hasła dobrane do opisu odzwierciedlają kolejność występowania nazw w książce. W haśle głównym podano nazwę archiwum, która jest pierwsza, nazwy biblioteki i muzeum występują w hasłach dodatkowych obowiązkowych.

Kolejny przykład dotyczy przypadku, gdy ciało zbiorowe występuje jako twórca dokumentu. Nazwa Zakładu Języków Informacyjnych Instytutu INTE występuje w pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności i zgodnie z postanowieniem normy stanowi także obowiązkowe hasło dodatkowe.

U góry strony tytułowej opisywanej książki występuje nazwa instytucji sprawczej, a ponieważ jest to jedyne oznaczenie odpowiedzialności, jakie znajduje się w książce, nazwę tę wymieniono na pierwszym miejscu po kresce ukośnej i utworzono hasło dodatkowe. Zawsze, kiedy nazwy instytucji sprawczych występują w pierwszym oznaczeniu odpowiedzialności, należy utworzyć hasło dodatkowe lub hasła dodatkowe, jeżeli ich liczba nie przekracza trzech.

Hasło dodatkowe fakultatywne

Hasło dodatkowe może zawierać:

nazwę instytucji sprawczej, która występuje w opisie książki w kolejnym oznaczeniu odpowiedzialności;
nazwę ciała zbiorowego, które występuje w opisie bibliograficznym, jeżeli odegrało ono ważną rolę w wydaniu książki i może być ona poszukiwana pod tą nazwą, np. nazwę instytucji nadającej tytuł naukowy, nazwę wydawcy.

Na stronie tytułowej książki, której przykład dotyczy, występują nazwy dwóch instytucji sprawczych i nazwa autorki. W oznaczeniu odpowiedzialności podano na pierwszym miejscu nazwę autorki, a następnie nazwy ciał zbiorowych. Nazwa autorki stanowi hasło główne opisu bibliograficznego. Utworzono także hasła dodatkowe, w których występują nazwy instytucji sprawczych, uznano bowiem, że książka może być poszukiwana pod tymi nazwami.

Opisywana książka jest wydawnictwem jubileuszowym. Nazwa szkoły, która obchodzi jubileusz, występuje nad tytułem właściwym. Ze względu na długość tego wyrażenia podano je w strefie uwag. Utworzono hasło dodatkowe zawierające ujednoliconą nazwę szkoły, ponieważ opis książki może być poszukiwany bezpośrednio przez to hasło.

Hasło złożone z nazwy ciała zbiorowego i tytułu

Hasło dodatkowe zawierające nazwę ciała zbiorowego i tytuł tworzy się, aby umożliwić wyszukanie pracy związanej, współwydanej, zawartej w opisywanej książce.

Opisywana książka zawiera trzy prace współwydane; każda z nich posiada własną kartę tytułową. W pierwszej strefie opisu bibliograficznego podano dane dotyczące pierwszej pracy, ponieważ jej strona tytułowa występuje na początku książki. Także inne elementy opisu przejęto z tej strony tytułowej. Nazwa autora pierwszej pracy współwydanej stanowi hasło główne opisu bibliograficznego.

Dane dotyczące drugiej i trzeciej pracy współwydanej podano w strefie uwag. Utworzono dwa hasła dodatkowe. Pierwsze z nich składa się z hasła autorskiego i tytułu drugiej pracy współwydanej. Drugie hasło dodatkowe składa się z hasła korporatywnego i tytułu trzeciej pracy współwydanej. Trzecia praca, podobnie jak poprzednie, także posiada autora, ale ponieważ, jest ona katalogiem zbiorów, a katalogi zbiorów opisuje się pod hasłem korporatywnym, hasło złożone ma właśnie taką postać. Nazwa autora ostatniej pracy stanowi hasło dodatkowe opisu bibliograficznego.

Hasło zawierające nazwę imprezy

Termin impreza oznacza krótkotrwałe okolicznościowe zgromadzenie. Obejmuje on mające własną nazwę konferencje, sympozja, spotkania, kongresy, festiwale, targi, wystawy, sobory, synody itd.

Nazwa imprezy może wystąpić w haśle opisu bibliograficznego, pod warunkiem że posiada ona własną wyróżniającą nazwę. Jeżeli w wydawnictwie określono tylko ogólnie typ imprezy, ewentualnie powiązany z nazwą jej organizatora, miejscem jej odbycia lub tytuł książki zawiera temat imprezy niepowiązany składniowo z określeniem typu imprezy, to nie tworzy się hasła korporatywnego.

Hasło główne – nazwa imprezy

Nazwę imprezy podaje się w haśle głównym, jeżeli identyfikująca ją nazwa występuje w pierwszej strefie opisu bibliograficznego, czyli stanowi tytuł właściwy książki, jego część lub występuje w dodatku do tytułu. Jeżeli opisywana książka dotyczy więcej niż jednej imprezy (ale nie więcej niż trzech), w haśle głównym podaje się nazwę imprezy wymienionej w książce na pierwszym miejscu.

Wyróżniająca nazwa imprezy stanowi część tytułu właściwego, hasło główne zawiera jej ujednoliconą nazwę. Hasło dodatkowe z określeniem rodzaju współpracy sporządzono dla redaktora.

W tym przykładzie także nazwa imprezy stanowi część tytułu właściwego i występuje w haśle głównym opisu bibliograficznego. Ponieważ impreza dotyczy działalności organizacyjnej ciała zbiorowego, którego nazwa jest powiązana składniowo z określeniem typu imprezy, hasło ujednolicone rozpoczyna się od nazwy ciała zbiorowego.

Wyróżniająca nazwa imprezy występuje w dodatku do tytułu; także w tym przypadku jej nazwa stanowi hasło główne.

Nazwy redaktorów zostały przejęte do oznaczenia odpowiedzialności ze strony redakcyjnej. Występują one w hasłach dodatkowych z określeniem rodzaju współpracy.

Książka zawiera referaty wygłoszone na konferencji, która nie posiada nazwy w pełni ją identyfikującej. Na stronie tytułowej podano określenie typu imprezy, datą i miejsce, w którym konferencja się odbyła, oraz nazwę ciała zbiorowego, które konferencją zorganizowało. Te elementy nie tworzą wyróżniającej nazwy imprezy i książka nie może być opisana pod hasłem korporatywnym.

Sporządzono hasło dodatkowe bez określenia rodzaju współpracy dla organizatora imprezy. Współpracujące biblioteki postanowiły, że nazwy organizatorów uwzględnia się w oznaczeniu odpowiedzialności (o ile nie występują w tytule lub dodatku do tytułu), jeżeli podano je na stronie tytułowej oraz ich funkcja jest wyraźnie określona przez odpowiednie słowo, np. „organizator", „zorganizowane przez” itp. W oznaczeniu odpowiedzialności podaje się najwyżej trzech organizatorów; jeżeli nazw jest więcej, przejmuje się nazwę pierwszego ciała zbiorowego, dodając skrót „[et al.]”. Hasła dodatkowe bez określenia rodzaju współpracy sporządza się dla wszystkich organizatorów wymienionych w oznaczeniu odpowiedzialności.

Hasło dodatkowe – nazwa imprezy

W haśle dodatkowym należy podać:

nazwę drugiej i trzeciej imprezy, jeżeli w haśle głównym podano nazwę imprezy uznaną za najważniejszą, a wszystkich wymienionych imprez jest nic więcej niż trzy;

nazwę drugiej i trzeciej imprezy, jeżeli w haśle głównym podano nazwę imprezy wymienionej na pierwszym miejscu;

nazwę imprezy wymienioną na pierwszym miejscu, jeżeli imprez jest więcej niż trzy i żadna z nich nie została uznana za najważniejszą.

Hasło dodatkowe można utworzyć, jeżeli książka może być poszukiwana pod nazwą imprezy. Najczęściej hasło dodatkowe tworzy się:

jeżeli opisywana książka zawiera pracę autorską z tej imprezy, a nazwa autora stanowi hasło główne opisu bibliograficznego;
jeżeli opisywana książka zawiera materiały dotyczące tej imprezy, a opis bibliograficzny nie posiada hasła głównego korporatywnego; w tym przypadku zwykle nazwa imprezy występuje w strefie uwag.

Opisywana książka zawiera materiały z dwóch imprez, ich wyróżniające nazwy występują w tytule właściwym. Nazwa występująca na pierwszym miejscu stanowi hasło główne opisu bibliograficznego, druga nazwa występuje w haśle dodatkowym.

Przykład dotyczy książki, która zawiera materiały z konferencji. Informacje o konferencji i jej wyróżniająca nazwa występują poza podstawowymi źródłami, we wstępie do książki. Dane te przejęto do strefy uwag i utworzono hasło dodatkowe, ponieważ uznano, że książka może być poszukiwana pod nazwą konferencji.

Przedmiotem opisu jest pojedynczy referat wygłoszony na konferencji. Nazwa jego autora występuje u góry strony tytułowej i w haśle głównym opisu bibliograficznego. Wyróżniającą nazwę imprezy podano na stronie redakcyjnej; na podstawie informacji tam zawartych sporządzono uwagę, w której nazwa ta występuje. Żeby umożliwić wyszukanie opisu referatu według nazwy konferencji, utworzono hasło dodatkowe zawierające jej ujednoliconą nazwę.

Materiały dodatkowe znajdują się w pliku PDF.

Co w numerze?