W tle melodia Powróćmy jak za dawnych lat. Po kilku taktach wchodzi recytator.

I
Twoim wierszom na imię subtelność,
w Twoich rękach zaklęte zdumienia,
byłaś Wielką Mistrzynią Finezji,
byłaś cieniem –
fioletowym cieniem.
srebrną łyżką,
maleńką łyżeczką,
jadłaś życie jak melbę mrożoną
[…]

Pijcie kruszon poezji przez słomkę,
wątłą słomkę koloru księżyca.

(O Marii Pawlikowskiej Jasnorzewskiej wspomnienia
i wiersze. Opr. Mariola Pryzwan, s. 15)

Narrator I:
Zapraszamy na spotkanie z poetką Marią Pawlikowską-Jasnorzewską. Wiele już o niej pisano, z lubością czytywano jej miłosne liryki, ale dziś odczuwamy, że jej słowa
pokryły się nieco patyną czasu. Współczesnym odbiorcom wydaje się anachroniczna, bo przecież nasz świat ma tyle do zaoferowania. Jednak warto wrócić na moment do tej poezji, sięgającej głęboko do serca. Na tej scenie chcemy pokazać ją w nowej odsłonie, choć usłyszymy też znane wiersze, prawdziwe perełki.

Narrator II:
Na początek kilka słów przypomnienia faktów z jej życia. Przyszła na świat w listopadzie 1891 r. w rodzinie Kossaków, głośnej talentami malarskimi dziadka Juliusza i ojca Wojciecha. W jej rodzinnym domu bywali m.in. Sienkiewicz,
Malczewski i Paderewski. Choć poetka nie uczęszczała do szkół, świetnie poznała literaturę, sztukę oraz atmosferę kawiarń i salonów. Jej młodsza siostra, Magdalena Samozwaniec, również okazała się uzdolniona literacko.

Światło pada na siedzącą w fotelu Magdalenę. Magdalena opowiada ze swadą, pogodnie, przeglądając stary album.

Magdalena:

Z „Marylki" sama siebie zaczęła nazywać „Lilką", co niesłychanie do niej pasowało, ponieważ jej ulubionym kolorem był liliowy. Została więc Lilką.

Lilka miała ślipia tak wielkie, że nasz tatko przezywał ją z góralska ocata. Gdy byłyśmy małe, lubiła mnie nimi straszyć w ciemnym salonie. Nie wiem, jak to się działo, ale jej oczy robiły się czarne, a białka jak gdyby fosforyzowały niebieskim blaskiem. Muszę przyznać, że Lilka była szczodrze obdarowana przez muzy - malowała urocze akwarelki z motywami kwiatów, kobiet i motyli. Poza tym była urodzoną baletnicą, wykonywała piruety, zbierając oklaski audytorium, podczas gdy ja, niezgrabne tłuste dziecko, wywracałam się często.

Dziewczęta tańczą charlestona.

Magdalena:

Wszyscy mieliśmy spore poczucie humoru. To była cecha właściwa całej naszej rodzinie. Lilka również miała sporo wrodzonego dowcipu.

II

Ptaszek idiota,
głupszy, niż się zdaje,
strojny barwną krajką,
z głową jak makówka
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Ptaszek. W: Wiersze zebrane, s. 101)

III

Zalotność jest pachnąca i różowa,
a mądrość żółta i sucha.
Wolałabym, by mnie Mickiewicz chciał całować,
niż gdyby mnie chciał słuchać.
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Złote myśli kobiety. W: Wiersze zebrane, s. 68)

Narrator I:

Zadebiutowała w 1922 r. tomikiem Niebieskie migdały i pomimo zachwytów otoczenia była bardzo niepewna swojego talentu: „Z wydaniem moich wierszy wstrzymam się jeszcze, bowiem wydają mi się głupie do łez".

Jej obawy okazały się słuszne, bo choć śmiałe erotyki podobały się zarówno Stefanowi Żeromskiemu, jak i Julianowi Tuwimowi, to budziły oburzenie starszej generacji poetów. Ostap-Orwin pisał: „Wierszyki te mogłyby służyć do zawijania karmelków nadziewanych marcepanami lub kręcenia papilotów przy rannej toalecie". Poetka po jeszcze jednej złośliwej krytyce dowcipnie zemściła się, wysyłając telegram następującej treści: „Orwin - ostap mnie w spokoju".

(Magdalena Samozwaniec: Zalotnica niebieska, s. 127)

Narrator II:

Od chwili debiutu związana była z poetycka grupą Skamander, przyjaźniła się z tworzącymi ją poetami, np. Julianem Tuwimem, Antonim Słonimskim czy Janem Lechoniem. Bliska też była ich artystycznym założeniom - wyznawała myślenie otwarte i niechęć do pruderii. To Jasnorzewskiej poezja polska zawdzięcza pierwszy nowoczesny wzorzec kobiecej liryki miłosnej. To dlatego nazywana była polską Safo. Pisała ze szczerością pozbawioną fałszywego wstydu.

Narrator I:

Siłą napędową jej twórczości była miłość. W jednym z listów do ukochanego mężczyzny pisała: „Mogłabym z tobą żyć na drodze z suchym chlebem na śniadanie - byle z tobą, wesołości moja, najwyższy komforcie duchowy i dostojny przepychu mego wewnętrznego życia".

(Magdalena Samozwaniec: Zalotnica niebieska, s. 113)

Narrator II:

Pozwólmy teraz poetce przemówić za pośrednictwem jej utworów. Odszukamy w nich czułe dźwięki kobiecej duszy i głód miłości.

Narratorzy odchodzą, siadają przy stolikach, wchodzi grupa recytatorów.

I

Oto jest fiolet - drzewa cień idący żwirem,
fiolet łączący miłość czerwieni z szafirem.
[...]
O, jakże się w białości mojej bieli męczę -
chcę barwą być - a któż mnie rozbije na tęczę?

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Barwy. W: Wiersze zebrane, s. 20)

II

Kto chce bym go kochała,
nie może być nigdy ponury
i musi potrafić mnie unieść
na ręku wysoko do góry.

Kto chce, bym go kochała, musi
umieć siedzieć na ławce
i przyglądać się bacznie robakom
i każdej najmniejszej trawce.

[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Kto chce, bym go kochała. W: Wiersze zebrane, s. 83)

III

Pani traci już wszelką powagę:
Czyha w bramie na listonosza!
Patrzy smutno, uśmiechem go błaga
jak ranny leżący na noszach.
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Listy. W: Wiersze zebrane, s. 273)

IV

Z wielu powodów i dla smutków wielu
Chciałabym dzisiaj mieć poduszkę z chmielu.
Zapach tych lekkich, siwosrebrnych szyszek
Sprowadza mocny sen - zjednywa ciszę.
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Poduszka w chmielu. W: Wiersze zebrane, s. 724)

Śpiew: Miłość ci wszystko wybaczy.

Magdalena (opowiada, bawiąc się sznurem korali):

Gdy Lilka skończyła 18 lat, postanowiła pierwsza ze swoich rówieśniczek wyjść za mąż. Na złość losowi, na przekór defektowi kręgosłupa. Wiedziała, że „stara panna", jako „towar niechodliwy", nie ma się prawa stroić, winna czesać się gładko i poświęcić działalności charytatywnej. Obstalunek na męża złożony losowi został w końcu przyjęty i oto młoda, 24-letnia Kossakówna wychodzi za mąż. Wybrankiem jest oficer wojsk austriackich, Władysław Bzowski. Krakowskie plotkary miały temat do komentarzy, bo para była ubrana do ślubu na niebiesko. Lilka wtedy nie przypuszczała, że związek tak szybko rozpadnie się, a w liście do matki napisze: „Ach, czemu mi mama pozwoliła wyjść za tego jełopa?".

Piosenka Odrobinę szczęścia w miłości.

Magdalena:

Unieważnienie kościelnego małżeństwa pochłonęło dochód ze sprzedaży kilku płócien ojca, ale pozwoliło w końcu na zawarcie kolejnego ślubu z największą miłością jej życia - Janem Gwalbertem Pawlikowskim, pisarzem i taternikiem. Ale i ten związek nie okazał się szczęśliwy, bowiem Jan porzucił Lilkę dla tancerki.

V

Góry! Szczyty rozpaczy,
przepaście tęsknoty
Zwróćcie mi go. Na chwilę,
Zaklinam was. Góry!

[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Inwokacja Flory. W: Wiersze zebrane, s. 990)

Magdalena:

Bezpieczeństwo i stabilizację moja siostra poczuła przy trzecim mężu, lotniku, Stefanie Jasnorzewskim. To on towarzyszył jej w najtrudniejszych latach życia.

W tym okresie pojawia się często motyw starości, przemijania i śmierci. Chyba wszyscy pokochaliśmy jej niezwykłe miniatury poetyckie, pochodzące z najlepszego tomiku Pocałunki.

Recytatorzy mówią, siedząc przy stolikach.

I

Nie widziałam cię już od miesiąca.
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Miłość. W: Wiersze zebrane, s. 157)

II

Gdy się miało szczęście, które się nie trafia
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Fotografia. W: Wiersze zebrane, s. 171)

III

Ktoś list dostał. Komuś serce bije.
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: List. W: Wiersze zebrane, s. 191)

IV

Ślepa jestem. Oślepiona majem.
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Ślepa. W: Wiersze zebrane, s. 192)

V

I już kurze łapki na skroni?
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Kurze łapki. W: Wiersze zebrane, s. 198)

VI

Czeka, patrzy na zegar swych lat [...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Kobieta, która czeka. W: Wiersze zebrane, s. 205)

I

Te dwie zmarszczki przekreśliły cię skrycie
[...]

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Tancerka. W: Wiersze zebrane, s. 173)

Magdalena:

Lilka była podobna do swych wierszy: czarująca i niepokojąca, eteryczna, a zarazem mocno wrośnięta w ziemię, poważna a dowcipna. Każdego uderzała jej uroda i urok osobisty. Ta prześliczna głowa, o czystym profilu kamei, wychylała się z obłoku tiulów i futer, woalów i muślinów.

Szczególnie pyszniła się swoimi zgrabnymi nogami i bujnymi popielatopłowymi włosami, które wówczas posiadały dla mężczyzn powab zmysłowy. Dziś, kiedy dziewczęta pokazują, co posiadają, cały kramik owoców swojego ciała wystawiają na ulicy, uroda Lilki nie zostałaby w ogóle zauważona.

(Zniknę jak obłok: o Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Opr. Mariola Pryzwan, s. 114-115)
(Magdalena Samozwaniec: Zalotnica niebieska, s. 76)

Narrator I:

Na potwierdzenie tezy o rozległych zdolnościach poetki warto wspomnieć, że Jasnorzewska zajmowała się tłumaczeniami. Pisała również sztuki teatralne, które były wystawiane i wysoko oceniane przez krytykę. Znana jest szczególnie komedia Zalotnicy niebiescy.

Narrator II:

Piękne wiersze powstały na emigracji, w Anglii, wydane w tomikach Róża i lasy płonące oraz Gołąb ofiarny. Poetka wyjechała ze względu na męża, a także na swą antyhitlerowską twórczość. Na obczyźnie doskwierała jej tęsknota za krajem i najbliższymi. Tu dowiedziała się o śmierci ukochanych rodziców.

Narrator I:

Jasnorzewską okrutnie doświadczył los - zachorowała na nieuleczalna chorobę. Pytała samą siebie: „Czy warto było mnie stworzyć i teraz niszczyć tak bezmyślnie?". Przeszła dwie operacje, umarła w 1945 r. w wieku 54 lat w Manchesterze. Do ostatnich chwil jej życia był przy niej mąż.

II

Gdzie odpoczniesz? Na wiślanym piasku
czy na łące naszej, wśród jaskrów?
„Mogę tylko odpocząć w przeszłości",
Rzekło serce wyraźnie i jasno,
„Mogę tylko odpocząć w przeszłości",
[...]
Serce, uporem grzeszysz!
Serce, błądzisz w tęsknocie!
Choć jest wiele cudów w świecie Bożym,
Wiele dobra pośród wszechrzeczy,
Lecz Bóg dotąd Przeszłości nie stworzył
Jako miejsca powrotów i pociech...

(Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Rozmowa z sercem. W: Wiersze zebrane, s. 904)

Piosenka Już nie zapomnisz mnie.

Wszyscy wykonawcy wychodzą na środek.

Magdalena:

I może teraz siedzi gdzieś w kosmosie z Chopinem, Gałczyńskim, Leśmianem i Staffem, i wszyscy oni nie mogą się wydziwić i nacieszyć, że mimo nowoczesnej muzyki Chopin jest wciąż grany i słuchany, że ich wierszy uczy się młodzież na pamięć, a młodzi poloniści piszą o ich twórczości prace dyplomowe. Nieśmiertelność

(Magdalena Samozwaniec: Zalotnica niebieska, s. 307)

W scenariuszu wykorzystano następujące pozycje:

Encyklopedia sławnych Polaków: biografie, dzieła, wydarzenia. Poznań 2001. ISBN 83-7212-447-7

Zniknę jak obłok: o Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej wspomnienia i wiersze. Zebrała i opracowała Mariola Pryzwan. Warszawa 2004. ISBN 83-917527-1-2

Magdalena Samozwaniec: Zalotnica niebieska. Szczecin 1988. ISBN 83-7007-182-1

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Wiersze zebrane. Toruń 2008. ISBN 83-88033-81-6

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska: Wybór wierszy. Warszawa 1978

Co w numerze?