Biblioteki szkolne, które przed pojawieniem się w Polsce wirusa COVID-19 miały aktywne strony internetowe, odnajdywały się w nowej rzeczywistości łatwiej, ponieważ dysponowały gotowymi narzędziami do komunikacji i publikowania materiałów – uczniowie (a przynajmniej ich część) znali już bowiem miejsce swojej biblioteki w sieci.

Obecnie sytuacja nadal jest daleka od normalności. Koronawirus nie odpuszcza. Biblioteki pracują zdalnie lub w ostrym reżimie sanitarnym, a bezpośredni dostęp do nich jest utrudniony. Nie wiadomo, ile taka sytuacja potrwa i jak będzie wyglądała w dalszej przyszłości. Lepiej się przygotować na różne scenariusze. Także te gorsze.

A może w czasie zamknięcia szkół?

Zamknięcie szkół przed uczniami jest przez wielu nauczycieli bibliotekarzy wykorzystywane do wykonania różnych prac, administracyjnych, technicznych, organizacyjnych, na które w „normalnych” warunkach trudno wygospodarować czas. Widać to m.in. po licznych pytaniach i dyskusjach dotyczących np. skontrum, komputeryzacji, selekcji.
A może czas, gdy nie ma uczniów, wykorzystać na prace związane z utworzeniem strony internetowej biblioteki? Byłoby to z pewnością zajęcie pożyteczne i przydatne w przyszłości, a jego efekt widoczny dla uczniów, rodziców, nauczycieli i dyrekcji szkoły.

Strona ma swoje dobre strony

Warto zatem prowadzić internetową stronę biblioteki szkolnej, wypracowywać jej najlepszą formę i przyzwyczajać do niej uczniów. Wielu nauczycieli bibliotekarzy ograniczyło działalność wirtualną do prowadzenia fanpage’y na Facebooku, wychodząc ze słusznego w dużym stopniu założenia, że biblioteka szkolna powinna być obecna przede wszystkim tam, gdzie często bywają jej użytkownicy. Profil na Facebooku ma wiele zalet i jest bardzo przydatny, ale nie może w pełni zastąpić strony internetowej biblioteki z kilku względów. Po pierwsze, uwaga użytkowników Facebooka skupia się na maksymalnie dwóch, trzech ostatnich postach. Dalsze są najczęściej pomijane. Jeśli ktoś je przegapił (bo np. mu się nie wyświetliły, a wyświetlają się niewielkiej grupie osób obserwujących profil), to w praktyce znikają one zupełnie z jego pola widzenia. Nikt do nich nie wraca. Po drugie, na Facebooku istnieją bardzo ograniczone możliwości grupowania informacji tematycznie, a co za tym idzie, szybkiego i efektywnego wyszukiwania informacji.

Atutem strony internetowej jest (poza możliwością przekazywania informacji bieżących, zbierania opinii czy komentarzy) możliwość gromadzenia i grupowania dużych zasobów informacji, do których uczeń w każdej chwili może łatwo dotrzeć i które może efektywnie przeszukiwać. Trudno sobie np. wyobrazić, że jakakolwiek firma, sklep czy instytucja zamiast strony internetowej, na której są dostępne informacje dla klientów czy interesantów, prowadzi tylko profil na Facebooku. Facebook odgrywa istotną rolę pomocniczą jako miejsce zamieszczania reklam, bieżących informacji, ciekawostek, generowania interakcji i skupiania społeczności. Zasadniczych, pełnych informacji szuka się jednak na stronie internetowej.

Wordpress czy Blogger?

Nauczyciele w zdecydowanej większości wybierają jedną z dwóch głównych platform umożliwiających założenie i prowadzenie bloga bez żadnych opłat: Wordpress lub Blogger. Obie propozycje umożliwiają łatwe założenie i prowadzenie bloga.

Nauczyciele bibliotekarze, którzy chcą prowadzić blog bezpłatnie, najczęściej jednak wybierają Bloggera. Do najważniejszych powodów należą:

zintegrowanie z systemem Google’a, a więc: wygoda, bo za jednym logowaniem otrzymuje się dostęp do różnych aplikacji (np. Gmaila i Bloggera) i lepsze pozycjonowanie w
wyszukiwarkach (w końcu na swoje produkty patrzy się łaskawszym okiem);
wielokrotnie większy niż w Wordpressie limit dostępnej bezpłatnie przestrzeni dyskowej (15 GB);
integracja z Google Analitycs, który umożliwia analizowanie ruchu użytkowników na blogu;
możliwość bezpłatnego podpięcia własnej domeny.

Wśród minusów Bloggera wymienia się najczęściej:

ograniczoną liczbę bezpłatnych szablonów, które są zresztą niezbyt atrakcyjne (ale może to się zmieni);
ograniczoną liczbę wtyczek czy dodatków.

Osobom, które nie widzą problemu w ponoszeniu opłat (od ok. 100 zł rocznie) za prowadzenie bloga, specjaliści polecają skorzystanie z Wordpressa, który w wersji płatnej daje znacznie większe możliwości niż w skromnie skrojonej bezpłatnej wersji podstawowej.

Jakie są korzyści?

Istnieje wiele korzyści z prowadzenia strony internetowej biblioteki szkolnej. Są to:

lepsza komunikacja z uczniami;
wzbogacenie warsztatu informacyjnego biblioteki i możliwość przekazywania uczniom materiałów i informacji;
promocja działań i zbiorów biblioteki, a także wiedzy o kulturze;
wspomaganie kształcenia uczniów w zakresie wyszukiwania, selekcjonowania i przetwarzania informacji, a także praw własności intelektualnej;
wspieranie zainteresowań własnych uczniów;
realizacja celów edukacyjnych biblioteki szkolnej w formie praktycznych działań;
atrakcyjne połączenie kształcenia szkolnego z kształceniem nieformalnym;
wzmacnianie wizerunku biblioteki jako nowoczesnej, otwartej na potrzeby uczniów pracowni szkolnej.

Waga powyższych korzyści znacznie rośnie w czasie nauczania hybrydowego lub zdalnego.

Szablon bloga – wygodne rozwiązanie

Dawniej dużym utrudnieniem w zakładaniu i prowadzeniu stron internetowych bibliotek była konieczność znajomości języka HTML. Dziś dla osób chcących prowadzić może niezbyt skomplikowane, ale jednak efektywne strony bibliotek szkolnych nie ma już takich przeszkód. Jedną z możliwości jest zastosowanie szablonów blogowych. W praktyce najczęściej używane są dwie platformy: Blogger i Wordpress. Co prawda powstały one z myślą o osobach, które chcą prowadzić wirtualne dzienniki, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by wykorzystywać je jako strony internetowe bibliotek.

Zaletą wykorzystania szablonu bloga jest możliwość aktywnego wejścia do świata wirtualnego bez potrzeby zdobywania zaawansowanych umiejętności informatycznych. Patrząc od strony technicznej, nie trzeba więc kończyć żadnych kursów czy szkoleń. Wystarczą podstawowa znajomość obsługi komputera i nabranie pewnej wprawy. W sieci jest wiele poradników, które krok po kroku uczą zakładania i prowadzenia blogów. Także w „Bibliotece w Szkole” zostało opublikowanych kilka takich materiałów (zob. ramka na s. 28). Ich zaletą jest to, że napisali je nauczyciele bibliotekarze, czyli osoby znające potrzeby i realia bibliotek szkolnych. Nie ma więc potrzeby podawania tu szczegółowych instrukcji zakładania blogów.

Rodzaje blogów bibliotek

Wśród blogów prowadzonych przez nauczycieli bibliotekarzy można wyróżnić kilka podstawowych rodzajów.

Blog pełniący funkcję strony internetowej biblioteki szkolnej – zawiera informacje dla uczniów i ewentualnie rodziców. Informacje są publikowane przez nauczyciela bibliotekarza, a uczniowie mogą publikować na nim swoje komentarze.
Blog pełniący funkcję strony internetowej biblioteki szkolnej, ale prowadzony przy większym lub mniejszym udziale uczniów (którzy np. mają swój dział lub są współautorami całego bloga). Uczniowie pozyskani do takiej współpracy rozwijają umiejętności informacyjne i redakcyjne, doskonalą kompetencje językowe, uczą się komentowania wydarzeń kulturalnych i literackich, mają możliwość prezentowania własnych prób literackich i dziennikarskich i poznają zasady pracy zespołowej. Jednocześnie przyczyniają się do nadania przedsięwzięciu większej wiarygodności i atrakcyjności w opinii użytkowników.
Blog dotyczący jednego obszaru działania biblioteki (np. klubu recenzenta, aktywu czytelniczego), na którym publikowane są materiały związane z tą dziedziną działalności biblioteki.
Blog osobisty nauczyciela bibliotekarza – przypominające klasyczny blog miejsce publikowania przemyśleń i refleksji, czasem luźno związanych z funkcją zawodową. Ten rodzaj bloga zostawmy jednak na inną okazję.

Nauczyciel zamierzający prowadzić blog jako stronę internetową biblioteki wspólnie z uczniami powinien rozpocząć współpracę z nimi już na etapie zakładania bloga, tak aby od samego początku czuli się jego współtwórcami. Takie podejście bardzo sprzyja integracji i budowaniu poczucia odpowiedzialności za powodzenie przedsięwzięcia.

Zakładając blog, trzeba podjąć kilka decyzji dotyczących jego zawartości oraz wyglądu. To dobry moment na twórcze dyskusje, ścieranie się różnych poglądów, wypracowywanie założeń programowych i poznawanie się zespołu. Ważne jest pozostawienie uczniom dużego zakresu samodzielności i prawdziwego wpływu na zamieszczaną treść i jej formę. Jeśli czytelnicy mają być tylko formalnym ozdobnikiem, to raczej się nie zaangażują na dłuższą metę.

Nic nie stoi na przeszkodzie, by nauczyciel, który zamierza sam prowadzić stronę internetową biblioteki, także zasięgnął opinii uczniów – choćby w kwestii wyglądu strony czy jej zawartości merytorycznej. Warto także korzystać z ich umiejętności (w zakresie np. tworzenia grafiki lub filmików), pomysłów i często dobrej umiejętności poruszania się po świecie wirtualnym. Nie zapominajmy, że strona internetowa biblioteki jest dla uczniów, i żeby była przez nich odwiedzana, powinna być dla nich atrakcyjna pod względem treści i formy oraz zawierać materiały dla nich przydatne i interesujące.

Wideoblog

Materiały zamieszczane na blogu mogą mieć tradycyjną formę tekstu i grafiki (np. zdjęcia), ale nic nie stoi na przeszkodzie, by publikować także nagrania wideo – nie tylko pozyskane z zewnątrz, ale także wyprodukowane we własnym zakresie. Można do współpracy zaprosić nauczycieli i uczniów. W każdej szkole znajdzie się grupa osób, które mają (niekiedy zaawansowane) umiejętności w tym zakresie i chętnie je wykorzystają.
Od strony technicznej nie jest to żaden problem. Sprzęt do nagrywania filmów (kamery, aparaty, smartfony) jest w powszechnym użytku. Istnieje też wiele bezpłatnych programów i platform umożliwiających edytowanie i montaż nagrań, a następnie publikowanie ich w internecie (np. na YouTubie, Vimeo), z których w prosty sposób można je zaimportować na stronę biblioteki szkolnej.

Rady na początek

Pamiętaj, że strona internetowa ma być atrakcyjna dla jej odbiorców. Uczniowie mają niezwykle bogatą ofertę aktywności internetowych. Żeby przyciągnąć ich uwagę, musisz zaoferować coś, co jest im z jakiegoś powodu potrzebne (a czego gdzie indziej nie znajdą), lub też coś, co ich szczególnie zainteresuje i wzbudzi ich emocje. Ważne są też: wygląd bloga, jego szata graficzna i sposób przekazywania informacji. Dlatego stronę biblioteki trzeba projektować i budować, mając na uwadze potrzeby uczniów.
Korzystaj z doświadczeń innych. Przejrzyj istniejące strony bibliotek szkolnych (łatwo je znaleźć za pomocą każdej wyszukiwarki), przemyśl, jakie są ich mocne i słabe strony, poszukaj inspiracji. Przeanalizuj je pod kątem nie tylko swoich potrzeb, ale też możliwości – tak by przed założeniem bloga mieć jego ogólną wizję.
Mierz zamiary na siły. Nie twórz na początku zbyt wielu działów (zakładek), jeśli nie masz pewności, że będziesz w stanie systematycznie wypełniać je treścią. Nie komplikuj. Lepiej wystartować skromnie, a później w miarę potrzeb i możliwości rozbudowywać strukturę oraz zawartość strony, niż zacząć z wielkim rozmachem, ale później mieć problem z publikowaniem nowych materiałów.
Przemyśl, w jaki sposób przeglądasz strony internetowe. Na co zwracasz uwagę, co powoduje, że uznajesz stronę za atrakcyjną i funkcjonalną? Wyciągnij wnioski.
Nie przejmuj się, jeśli na początku strona nie będzie pękała w szwach od materiałów. Nie publikuj w związku z tym „wypełniaczy”, których rolą jest tylko zajmowanie miejsca („żeby coś było”). To prosta droga do zniechęcenia użytkowników na samym początku. Dobieraj materiały przydatne i ciekawe.
Systematycznie uzupełniaj stronę biblioteki.
Prowadzenie strony powinno sprawiać przyjemność, a nie stresować. Daj sobie prawo do błędów, poszukiwań. Ważne, by wyciągać wnioski.

Artykuł informacyjny – podstawowe zasady

Artykuł informacyjny to krótki materiał dziennikarski, którego głównym celem jest przekazanie informacji o jakimś wydarzeniu. Zasady pisania i struktura materiału informacyjnego są takie same jak notatki prasowej.

Tytuł – powinien być krótki, konkretny, w jakiś sposób intrygujący i zwracający uwagę. Może zawierać np. grę słów, pytanie, parafrazę znanego powiedzenia bądź tytuł książki lub filmu. Nie musi być dosłowną nazwą wydarzenia lub jego opisem. Na przykład informację o rozstrzygnięciu konkursu na dyrektora szkoły można zatytułować tradycyjnie: Rozstrzygnięto konkurs na stanowisko dyrektora szkoły, ale można też np.: Koniec gry o tron.
Lead to wyróżniony graficznie krótki tekst (zawierający 1-3 zdania), którego głównym celem jest zachęcenie do przeczytania całego materiału. Może zawierać główną informację na temat opisywanego wydarzenia, stawiać pytanie, być cytatem z artykułu itp. Ważne, żeby zaciekawiał, intrygował.
Rozwinięcie tematu to odpowiedź na podstawowe pytania: kto?, co zrobił?, gdzie?, kiedy?, dlaczego?, oraz ewentualnie: co z tego wynika?
Kolejność informacji: od najważniejszej do najmniej ważnej. Najważniejszymi informacjami w materiale o np. finale konkursu na temat twórczości Stanisława Lema nie będą informacje, kim był Lem, że (i jak) szkoła aktywnie działa na rzecz promocji czytelnictwa lub że w imprezie wziął udział dyrektor szkoły, lecz: kto wygrał, gdzie i kiedy finał się odbył, ilu uczniów brało udział w konkursie, kto był organizatorem, jakie były nagrody, co szczególnego się wydarzyło (jeśli się wydarzyło).

Należy stosować zasadę: od szczegółu do ogółu (osoba, która nie przeczyta artykułu do końca, powinna poznać najważniejsze informacje). Warto pisać krótkimi zdaniami, zwięźle, unikać pustych znaczeniowo zdań typu: „Nasza szkoła dba o wszechstronny rozwój uczniów”, koncentrować się na faktach, postarać się o dołączenie elementu graficznego (np. zdjęcia). Obszerniejsze informacje (np. pełny wykaz laureatów, konkursu, galeria zdjęć itp.) można dodać jako załącznik dla szczególnie zainteresowanych. Odrębnym elementem towarzyszącym może być krótka wypowiedź osoby znaczącej dla danego wydarzenia lub komentarz uczestnika.

Wygląd ma znaczenie

Zakładający blog ma wpływ na jego wygląd – tło, rodzaj czcionki, kolory, układ elementów, dodatki. Na etapie zakładania strony można wybrać jeden z proponowanych szablonów, a następnie w pewnym zakresie dostosować go do swoich potrzeb. Można też wykorzystać szablony zaimportowane.

Podejmując decyzję o wyglądzie bloga, przypomnij sobie, co najbardziej cenisz na stronach internetowych, które wykorzystujesz do celów prywatnych. Będą to raczej: prostota, czytelność, łatwość docierania do informacji, intuicyjność, a nie natłok gadżetów, wyskakujących okienek czy wymyślne czcionki. Dlatego unikaj udziwnień i popisywania się takimi umiejętnościami edytorskimi jak stosowanie wymyślnych krojów pisma (w dodatku np. z cieniem) czy feerii kolorów. Naprawdę łatwiej się czyta np. czarne litery na białym tle niż zielone na czerwonym. Zbyt duża liczba gadżetów typu wyskakujące sowy, pulsujące dni tygodnia czy dzwoniące zegary raczej nie zrobi na uczniach wrażenia, a z pewnością nie ułatwi skupienia się na treści.

Dokonany na początku wybór szablonu strony może być później modyfikowany. Jednak należy pamiętać, że lepiej na początku zaproponować w miarę przemyślany układ, a później ewentualnie zmieniać lub dopracowywać szczegóły, niż wprowadzać rewolucyjne zmiany, gdy blog zyska popularność, a użytkownicy przyzwyczają się do jego wyglądu i struktury. Jeśli jednak widzisz, że decyzje podjęte na początku ewidentnie się nie sprawdzają (lub są bardzo źle oceniane przez użytkowników), nie wahaj się przed wprowadzeniem zmian.
Ważnym wyborem jest sposób wyświetlania bloga na urządzeniach mobilnych. Obecnie młodzież najczęściej korzysta z internetu ze smartfona. W wersji mobilnej blog będzie się na nich wyświetlał dużo szybciej.

Co publikować na stronie biblioteki?

Najmniej problemów z pewnością sprawią informacje typu: wykaz lektur, regulamin biblioteki, godziny otwarcia, wskazówki dotyczące różnych procedur (np. wypożyczania i oddawania książek, korzystania z urządzeń typu kopiarka, skaner, drukarka, komputer). Oczywiście dla formalności i porządku na stronie biblioteki powinna być dostępna (dla dociekliwych) pełna treść regulaminu biblioteki w jego urzędowym brzmieniu, jednak uczeń oczekiwał będzie przede wszystkim przystępnej, praktycznej, obrazowej, zrozumiałej i dostosowanej do swojego wieku informacji o tym, co biblioteka może mu zaoferować, w jaki sposób można z tej oferty skorzystać i jakie obowiązują w bibliotece zasady.

Jeśli chodzi o inne informacje i materiały, spektrum możliwości jest bardzo szerokie i zależy od wielu czynników (np. od wieku uczniów i ich potrzeb oraz zainteresowań, a także od zainteresowań, uzdolnień, temperamentu i zaangażowania prowadzącego stronę). Na stronach bibliotek pojawiają się:

informacje o podręcznikach, sposobie ich dystrybucji i zwrotów (w szkołach podstawowych);
ogłoszenia o organizowanych przez bibliotekę przedsięwzięciach, konkursach, imprezach, a także sprawozdania z tych wydarzeń;
informacje o adresowanych do uczniów przedsięwzięciach związanych z szeroko rozumianą edukacją kulturalną, które są organizowane przez podmioty zewnętrzne;
informacje o wydarzeniach kulturalnych (także regionalnych), ciekawostki;
różnorodne materiały edukacyjne wspierające proces edukacyjny, często w formie rozrywkowej (np. ćwiczenia, krzyżówki, konkursy, kolorowanki);
informacje o aplikacjach internetowych, opis możliwości ich wykorzystania;
informacje o zasobach biblioteki (np. nowości, zestawienia tematyczne, rekomendacje, odnośniki do recenzji);
informacje o czytelnictwie (np. top 10 książek miesiąca, statystyki czytelnictwa klas);
recenzje i omówienia książek (także autorstwa uczniów), sondy wśród uczniów na temat książek;
prace autorskie uczniów (próby literackie i dziennikarskie, recenzje, komiksy, prace plastyczne, filmy, zdjęcia plakaty);
materiały (dla uczniów i ewentualnie rodziców) związane z projektami koordynowanymi przez nauczyciela bibliotekarza;
przewodniki po zasobach internetowych związanych z literaturą (np. oferujących lektury i audiobooki online, blogi o książkach) i edukacją (np. wirtualne muzea);
ciekawostki (także w lekkiej formie) z życia biblioteki, szkoły, uczniów, nauczycieli.

Praktyczne rady na temat publikacji na stronie biblioteki

Materiały powinny być atrakcyjne i użyteczne nie dla prowadzącego stronę, lecz dla jej użytkowników. Zawsze analizuj treść i formę pod tym kątem.
Zadbaj o język swoich wpisów. Dostosuj go do wieku odbiorców. Prostota, krótkie zdania, komunikatywność, unikanie języka urzędowego z pewnością będą wpływać na poczytność. Unikaj banalnych określeń i porównań (np. „zimny jak lód”), infantylnych, sztampowych określeń (np. „nasze pociechy”), sztucznego silenia się na „język młodzieżowy”, szczególnie stosując określenia, których już dawno młodzież nie używa (np. „jesteśmy cool”).
Skup się na informacjach i opiniach, które mogą zainteresować czytelników, a te mniej interesujące, które jednak z jakichś względów chcesz opublikować, staraj się przedstawić w sposób atrakcyjny.
Pisz z humorem, dystansem, bez napuszenia, stosuj atrakcyjne tytuły (np. zamiast „Relacja z finału międzyszkolnego konkursu czytelniczego na temat Adama Mickiewicza” lepiej dać tytuł w stylu: „Dziady wiecznie żywe”). Redaguj atrakcyjne leady (wyróżnione krótkie teksty) pod tytułem zapowiadające treść i zachęcające do przeczytania materiału).
Zapomnij o wstępie. Od razu przechodź do sedna. Zaczynaj od spraw najciekawszych dla odbiorców. Staraj się utrzymać zainteresowanie czytelnika w każdym akapicie.
W materiałach informacyjnych stosuj sprawdzone zasady dziennikarskie (zob. ramka – artykuł informacyjny na s. 22). Uzupełnij informację krótkimi opiniami „zwykłych ludzi” (uczniów, nauczycieli).
Zwróć uwagę na tzw. architekturę publikacji. Czytelnik musi mieć punkty odniesienia, na których zawiesza wzrok. Formatuj swój tekst, stosuj akapity, śródtytuły, nagłówki, ramki, infografiki. Długie bloki tekstu bez żadnych przerw, wyróżnień, elementów graficznych już na wstępie zniechęcają do czytania. Dziel artykuły na mniejsze części, stosuj wypunktowania, wyliczenia. Przy dłuższych materiałach ciekawe lub kontrowersyjne informacje lub opinie wyróżnij w ramce.
Teksty uzupełniaj grafikami, zdjęciami, filmami (pamiętając jednak o zasadzie prostoty i komunikatywności). Z wielu zdjęć (np. z jakiejś imprezy) wybieraj najlepsze – publikowanie jak leci fotografii słabych lub przedstawiających bardzo podobne ujęcia, jest nudne. Poza tym nadmiar dodatków obciąża stronę i może wydłużać czas jej ładowania. Wykorzystuj programy (jest dużo bezpłatnych) do tworzenia własnych grafik. Nawiąż współpracę z uzdolnionymi plastycznie uczniami.
Obserwuj, jakie zabiegi marketingowe stosowane są w profesjonalnych materiałach. Stosuj sprawdzone metody (np. top 10 książek miesiąca, quizy).
Do materiałów, które trudno uznać za atrakcyjne dla uczniów i których treści nie można zmieniać (np. regulaminu biblioteki, wykazu lektur), dodawaj grafikę. Zwróć uwagę na ułatwiające czytanie sformatowanie tekstu – najlepiej tam, gdzie się da to zrobić, stwórz równolegle dodatkowe proste instrukcje, opisując krok po kroku najczęstsze czynności (np. jak wypożyczyć książkę, jak korzystać z komputera?).

Komentarze

Komentarze są ważnym elementem blogów i stron internetowych. Pozwalają poznać opinie czytelników na temat opublikowanego materiału, niekiedy prostują lub uzupełniają jego treść, stają się miejscem dyskusji, integrują społeczność odbiorców.

Administrator bloga może wybrać różne opcje zamieszczania i moderowania komentarzy. Są dwie możliwości:

komentarze mogą dodawać wszyscy lub tylko osoby zalogowane na platformie blogowej;
komentarze mogą się ukazywać na stronie bezpośrednio po ich napisaniu lub dopiero po zatwierdzeniu przez administratora (co często powoduje, że od napisania komentarza do jego publikacji mija sporo czasu, bo przecież administrator nie obserwuje i nie moderuje strony przez 24 godziny na dobę).

Każda z tych opcji ma swoje dobre i złe strony. Dopuszczenie możliwości publikowania komentarzy bez ich wcześniejszego zatwierdzania dobrze służy rozwojowi dyskusji i jest pozytywnie odbierane przez użytkowników, ale niesie za sobą potencjalne niebezpieczeństwo pojawiania się w komentarzach różnego rodzaju „żartów” naruszających zasady dobrych obyczajów, które są widoczne na stronie, dopóki administrator ich nie usunie. Tego typu niespodzianek nie będzie, gdy administrator wybierze opcję zatwierdzania komentarzy przed ich opublikowaniem. Z reguły skutkiem ubocznym jest jednak wówczas znaczne ograniczenie chętnych do komentowania i dyskutowania (trudno sobie wyobrazić spontaniczną i emocjonalną dyskusję internetową w sytuacji, gdy trzeba długo oczekiwać na zatwierdzenie treści komentarza), a sama strona miewa opinię cenzurowanej, co z pewnością nie służy jej wizerunkowi.

Nawiązywanie relacji z użytkownikami (i między użytkownikami) to istotna korzyść z prowadzenia strony internetowej. Warto podjąć wysiłek, by taką interakcję ułatwiać.

Moderowanie komentarzy

Administrator strony (lub osoba przez niego upoważniona) ma możliwość moderowania komentarzy i powinien to systematycznie robić. Na czym to powinno polegać?
Do obowiązków administratora należy:

usuwanie komentarzy, które zawierają treści naruszające zasady netykiety (np. wulgarne, obraźliwe, zawierające hejt) lub mają charakter stricte reklamowy (gdy autor komentarza
zamieszcza jakiś banalny wpis, ale głównym jego celem jest opublikowanie komercyjnego linka do sklepu, produktu lub firmy usługowej);
oznaczanie komentarzy jako spamu (na tej podstawie tworzą się reguły programu wychwytujące spam na blogu);
odpowiadanie na zadawane pytania, wyjaśnianie pojawiających się wątpliwości lub opinii;
zabieranie głosu w dyskusji, kierowanie jej przebiegiem poprzez np. zdawanie pytań, dostarczanie faktów.

Jednymi z zasad obowiązujących w internecie są brak cenzury i duża doza tolerancji dla swobody wypowiadania się. Internauci są na tym punkcie bardzo wyczuleni. Dlatego zdecydowanie należy unikać kasowania komentarzy ze względu na wyrażane poglądy czy opinie – nawet jeśli są one z punktu widzenia nauczyciela dosyć kontrowersyjne. Tego typu działania odbierają stronie wiarygodność.

Interakcja jest bardzo cenna. Jeśli chcesz, by uczniowie wyrażali swoje opinie, nie możesz ograniczać ich prawa do pisania. Nie dotyczy to oczywiście komentarzy wulgarnych, obraźliwych, zawierających treści, które mogą naruszać czyjeś poczucie godności, prywatność. W przypadku ewidentnego nadużywania wolności słowa (nie ze względu na poglądy jako takie, lecz formę ich wyrażania) przed podjęciem drastycznych kroków administrator ma możliwość upominania, ostrzegania i komentowania.

Prawa autorskie

Blog to nie lekcja

Nauczyciele są przyzwyczajeni do tego, że przepisy prawa autorskiego pozwalają im bezpłatnie, bez ograniczeń i bez konieczności uzyskiwania jakichkolwiek dodatkowych zgód korzystać podczas zajęć edukacyjnych z utworów chronionych prawem autorskim (dozwolony użytek edukacyjny). Należy jednak pamiętać, że prowadzenie strony internetowej (nawet o charakterze edukacyjnym) nie jest równoznaczne z prowadzeniem zajęć edukacyjnych, więc administrator bloga musi dostosować się do obowiązujących przepisów prawa autorskiego.

Prawem autorskim chronione są wszystkie treści kreatywne (utwory) mające charakter twórczy, które są w jakikolwiek sposób utrwalone (np. opublikowane teksty, grafiki, nagrana muzyka). Ich autorzy (twórcy) w celu uzyskania takiej ochrony nie muszą swoich utworów nigdzie zgłaszać czy opatrywać jakimiś klauzulami. Dla porządku trzeba wspomnieć, że twórcą może być każda osoba niezależnie od wieku, więc także uczeń.

Zasady

Generalna zasada jest taka: jeśli chce się wykorzystać czyjś tekst, zdjęcie, obraz czy grafikę, należy mieć zgodę autora (lub właściciela praw autorskich), a w przypadku osób nieletnich – prawnego opiekuna. Oczywiście obowiązuje też zasada zdrowego rozsądku – trudno byłoby np. uznać za wykorzystanie utworu (obrazu/rysunku) opublikowanie zdjęcia z wystawy, na którym eksponowane prace stanowią jedynie element zdjęcia (a konkretne utwory nie są jego głównym tematem) – podobnie jak twórcy np. filmu z wycieczki szkolnej nie muszą się przejmować tym, że przy okazji widoczne są na nim obrazy w muzeum czy plakaty uliczne.

Nie ma obowiązku uzyskania od autora zgody na piśmie – może ona być wyrażona ustnie. Warto dla formalności mieć taką zgodę udokumentowaną np. podpisanym oświadczeniem lub e-mailem.

Domena publiczna

Na stronie biblioteki szkolnej można bez ograniczeń wykorzystywać utwory znajdujące się w domenie publicznej, czyli:

takie, od których śmierci twórcy minęło 70 lat;
takie, które z mocy ustawy znajdują się poza ochroną praw autorskich (np. druki urzędowe, proste informacje prasowe, krótkie oznaczenia słowne, utwory niemające konkretnego
twórcy – np. piosenki ludowe, przekazy ustne);
niemające charakteru twórczego, indywidualnego (np. instrukcje obsługi),
przekazane do domeny publicznej przez ich twórców.

Każde korzystanie z utworu w ramach dozwolonego użytku uwarunkowane jest wymienieniem twórcy i źródła. Wymienienie twórcy to podanie jego imienia i nazwiska bądź jego pseudonimu lub poinformowanie o tym, że utwór został udostępniony anonimowo. Informacja o źródle może być pominięta lub niepełna, jeśli nie ma możliwości jej ustalenia.

Inne źródła i licencje ograniczone

Możliwość pozyskiwania bezpłatnych utworów (najczęściej graficznych) dają niektóre aplikacje komputerowe (np. niekomercyjni użytkownicy Microsoft Office mają do dyspozycji bezpłatne grafiki, zdjęcia i mapy).

Funkcjonują też liczne bazy bezpłatnych zdjęć i grafik (przed wykorzystaniem warto zerknąć na warunki ich udostępniania, bo czasem stosowane są limity zdjęć bezpłatnych).
Wiele firm (np. wydawnictw) i organizacji umożliwia bezpłatne wykorzystywanie niektórych swoich zasobów do celów niekomercyjnych – publiczne instytucje związane z kulturą i edukacją są z reguły traktowane w sposób uprzywilejowany.

Niektórzy twórcy udostępniają swoje dzieła na zasadach „pewne prawa zastrzeżone”, czyli z założenia zgadzają się na pewne ograniczenie swoich praw (zob. ramka – Creative Commons).

Creative Commons – amerykańska organizacja pozarządowa, która opracowała licencje umożliwiające twórcy oznaczanie zasad, na jakich udostępnia swój utwór. Są to:

uznanie autorstwa (Attribution) – wolno wykorzystywać utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne, pod warunkiem że zostanie przywołane nazwisko autora pierwowzoru;
użycie niekomercyjne (Noncommercial) – wolno wykorzystywać utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne jedynie dla celów niekomercyjnych;
bez utworów zależnych (No derivative works) – wolno wykorzystywać utwór jedynie w oryginalnej postaci;
na tych samych warunkach (Share Alike) – wolno rozprowadzać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.

Oznaczenia Creative Commons ułatwiają wyszukiwanie utworów i ich zgodne z prawem wykorzystywanie. Wyszukiwarka Google w trybie przeglądania grafik ma opcję wyszukiwania grafiki tylko na licencji CC.

Nie należy obawiać się kierowania (telefonicznie lub mailowo) do twórców, podmiotów ich reprezentujących oraz instytucji, w których posiadaniu są np. konkretne zdjęcia lub grafiki, próśb o zgodę na publikację danego dzieła na stronie internetowej biblioteki. Zgody takie są często udzielane ze względu na charakter edukacyjny strony.

Prawo do cytatu

Można wykorzystywać fragmenty utworów chronionych bez konieczności uzyskiwania zgody ich twórców w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak: wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie, lub prawami gatunku twórczości. Można więc opublikować fragment utworu literackiego, zdjęcie lub krótki wiersz wtedy, gdy dokonuje się tego w określonym celu – np. jako część analizy literackiej czy artystycznej. Wystarczającym celem jednak nie jest z pewnością podniesienie atrakcyjności strony internetowej.

Prawo do wizerunku

Ochronie podlega wizerunek osób. Na opublikowanie zdjęcia z wizerunkiem konkretnej osoby trzeba mieć zgodę tej osoby (nawet jeśli zrobiło się je samemu). Dotyczy to jednak tylko fotografii, których głównym przesłaniem i jednoznacznym celem jest sportretowanie konkretnej osoby.

Na szkolnych (bibliotecznych) stronach internetowych najczęściej są publikowane zdjęcia, na których uczniowie są elementem większej całości (gdy celem zdjęcia jest utrwalenie określonej sytuacji, a nie sportretowanie konkretnego ucznia). W takim przypadku opublikowanie zdjęcia nie wymaga dodatkowych zgód uwiecznionych na nim osób (ani ze względu na ochronę wizerunku, ani ze względu na przetwarzanie danych osobowych).

Dla ułatwienia można wskazać cechy zdjęcia lub filmu niewymagającego zgody na rozpowszechnianie wizerunku i przetwarzanie danych osobowych. Są to zdjęcia:

na których przedstawione osoby są elementem imprezy masowej lub zgromadzenia;
na których przedstawione osoby są elementem szerszej całości, a nie głównym czy jedynym tematem zdjęcia;
których celem nie jest portret osoby, lecz przedstawienie wydarzenia;
z których usunięcie danej osoby nie wpłynęłoby znacznie na jego przekaz.

Okładki książek

Na stronach internetowych bibliotek szkolnych i udostępnianych na nich online katalogach często publikowane są okładki książek, audiobooków, filmów i programów komputerowych. Pojawiają się pytania, czy taka publikacja wymaga uzyskania zgody od wydawcy.

Nie ulega wątpliwości, że okładka – jako odrębny projekt artystyczny – jest chroniona prawem autorskim. Biblioteki szkolne na pewno mogą zamieszczać okładki (ich kopie, skany) w szkole (np. na wystawkach, tablicach informacyjnych) i w swoich wewnętrznych bazach danych. Czy mogą je zamieszczać na stronach internetowych i w katalogach online? Istnieją dwie szkoły. Pierwsza grupa prawników mówi, że z formalnego punktu widzenia biblioteka powinna uzyskać zgodę wydawcy przed opublikowaniem okładki na stronie internetowej. Druga grupa jest zdania, że biblioteki mogą zamieszczać okładki książek w swoich bazach i opracowaniach, powołując się na prawo cytatu, w celu przeprowadzenia analizy krytycznej lub w celu promocji własnych zbiorów – jednak pod warunkiem, że biblioteka nie osiąga z tego tytułu korzyści finansowych.

Niezależnie od tych interpretacji trudno sobie w praktyce wyobrazić sytuację, że ktoś postawi bibliotece zarzut publikowania okładki bez zgody uprawnionego. Przekazywanie informacji o książce potencjalnym czytelnikom leży przecież w interesie twórców i wydawców, jest formą bezpłatnej reklamy.

Oczywiście można zadzwonić lub napisać do wydawcy (dystrybutora filmu czy programu komputerowego) z pytaniem w tej sprawie. Z informacji od bibliotekarzy wynika, że część wydawców na swoich stronach internetowych udziela bibliotekom zgody na publikowanie wszystkich okładek.

W razie gdyby właściciel praw autorskich sprzeciwił się jednak rozpowszechnianiu okładki, należy zdjęcie lub skan okładki usunąć.

Niektórzy nauczyciele bibliotekarze dla ostrożności zamiast okładek publikują linki do okładek zamieszczonych na stronach internetowych wydawców. Jest to chyba jednak półśrodek niespełniający wszystkich potrzeb.

Blog czy bloga? Jak odmieniać?

Jak poprawnie odmienia się rzeczownik „blog”? Prowadzę blog czy prowadzę bloga?

Według zasad języka polskiego „blog” jest rzeczownikiem męskim nieżywotnym, takim jak np.: list, pamiętnik, dom, samochód. Rzeczowniki męskie nieżywotne w języku polskim mają w bierniku formę mianownika. Zatem: piszę pamiętnik, buduję dom, kupiłem samochód, wysyłam list. Taką formę powinien mieć też blog. Poprawnie jest więc: piszę blog (nie bloga).

Tymczasem w języku potocznym dosyć powszechnie dla rzeczownika „blog” w bierniku liczby pojedynczej stosowana jest forma bloga (np. prowadzę bloga), która jest właściwa dla rzeczowników żywotnych (np. kot – kota, kaczor – kaczora, tygrys – tygrysa). Gdyby ktoś powiedział: piszę lista lub prowadzę pamiętnika, zostałby uznany za osobę mówiącą niepoprawnie. Jednak zastosowanie w bierniku końcówki -a (właściwej dla rzeczowników żywotnych) jest dosyć częste. Można więc powiedzieć, że w języku potocznym niejako ożywiamy blog, przekształcając go w bloga.

Dziwne, bo podobnie robimy z kilkoma innymi rzeczownikami należącymi do sfery nowoczesnych technologii. Zamiast: wysyłam SMS, często mówimy: wysyłam SMS-a, zamiast odebrać e-mail często odbieramy e-maila, zamiast kupić laptop często kupujemy laptopa. Jednak już poprawnie, nawet w języku potocznym, kupujemy komputer, a nie komputera.

Co na to językoznawcy? W większości (a wśród nich nawet liberalny prof. Bralczyk) skłaniają się oni do poglądu, że takie „ożywianie” rzeczownika „blog” (i innych) jest oznaką braku językowej staranności i można je uznać za poprawne jedynie w języku potocznym. W wypowiedziach starannych, szczególnie oficjalnych, powinna być stosowana właściwa forma biernika (czyli bez końcówki): prowadzę blog, odebrałem SMS itp.

Można znaleźć opinie, że należy się pogodzić z „ożywieniem” blogów czy SMS-ów i uznać ich formę w bierniku z końcówką -a za poprawną. Ponieważ jednak są one jeszcze jednostkowe, na razie w „Bibliotece w Szkole” rzeczownika „blog” nie ożywiamy.

Więcej artykułów na temat zakładania i prowadzenia bloga biblioteki

Co w numerze?