PRZESTRZEŃ BIBLIOTEKI PO SZWEDZKU

Charakterystyczny widok w szwedzkich bibliotekach to długi stół zestawiony z kilku lub kilkunastu mniejszych stolików. Takie rozwiązanie pozwala zaoszczędzić miejsce i integrować czytelników. Zastosowałam je także w swojej bibliotece. Przy tym wspólnym stole podczas przerw i po lekcjach dzieci z różnych klas przeglądają książki, odrabiają prace domowe, grają w gry planszowe, rysują, słuchają audiobooków. Prowadzę przy nim zajęcia czytelnicze i różnego rodzaju warsztaty z całymi klasami.

W szwedzkich bibliotekach meble są mobilne – stoły i regały często mają kółka, co pozwala na szybką zmianę funkcji przestrzeni. Moja biblioteka ma stoły na kółkach. W ciągu kilku minut bez wysiłku sama wytaczam wszystkie na korytarz i biblioteka wszystkie na korytarz i biblioteka staje się widownią Internetowego Teatru TVP dla Szkół lub pojawia się miejsce na zabawy ruchowe i spotkania autorskie.

Bardzo istotnym elementem skandynawskich bibliotek są wygodne siedziska, które mają zachęcać do pozostania w bibliotece i relaksu z książką lub bez niej. Możliwości jest wiele – od poduszek położonych na parapecie, poprzez małe i duże pufy rozstawione w różnych miejscach, tapicerowane siedziska wbudowane w regały, po wygodne sofy i fotele. Udało mi się stworzyć dwa miejsca z takimi siedziskami: kącik z dwiema sofami w rogu biblioteki oraz kącik z trzema fotelami między regałami. Między sofami zmieściły się też stolik i mały regał na gry planszowe, a na regałach przy fotelach umieściłam kolekcję komiksów.

Oba kąciki są oblegane przez uczniów. Na przerwach często odbywają się wyścigi, kto pierwszy zajmie miejsce na sofie lub fotelu. Niedrogie sofy i fotele z popularnej szwedzkiej sieciówki meblowej kupiłam za dochód z kilku kiermaszów ciast, które zorganizowałam z pomocą rodziców uczniów.

W Szwecji stosuje się zasadę, że im mniej książek na półkach, tym lepiej się wypożyczają. Część książek trafia więc do magazynu, a po jakimś czasie następuje wymiana.

Ważny jest także sposób ekspozycji książek. Te, na które chcemy zwrócić uwagę czytelników, możemy ustawić na regale okładkami do przodu czy wyłożyć w modnej teraz drewnianej skrzynce, w koszyku, ozdobnym pudełku lub na stojaku. W mojej bibliotece są dodatki z białej wikliny, więc w dziale dla najmłodszych ciekawe książki eksponuję w dużym białym wiklinowym koszu. Książki, które czytam dzieciom podczas zajęć, ustawiam na regałach okładkami do przodu. W działach dla starszych uczniów nowości wystawiam w białych skrzynkach z drewna.

CZŁOWIEK WAŻNIEJSZY NIŻ KSIĄŻKI

Estetyka i organizacja przestrzeni bibliotecznej są bardzo ważne, ale ważniejsze są postawa bibliotekarzy oraz ich nastawienie do pracy i do czytelników.

Do wielu zmian, które wprowadziłam w swojej bibliotece, zainspirowali mnie niezwykli szwedzcy bibliotekarze Katti Hoflin i Ingemar Fasth, których działalność poznałam dzięki książce Szwecja czyta. Polska czyta pod redakcją Katarzyny Tubylewicz i Agaty Diduszko-Zyglewskiej¹.

Katti Hoflin, zarządzająca siecią sztokholmskich bibliotek, mówi: „(…) nie chodzi o to, że biblioteka musi mieć piękną siedzibę, tylko o to, by była miejscem, do którego można przyjść, nie wiedząc czego się chce, i po prostu tam pobyć. Śmiem twierdzić, że człowiek jest w bibliotece jeszcze ważniejszy, niż książki”².

Warto wykorzystać fakt, że w bibliotece nie musimy stawiać ocen i realizować podstaw programowych. Zacznijmy od zachęcania do odwiedzania biblioteki (niekoniecznie od razu do czytania) wszystkich naszych uczniów.

Niestety w polskich bibliotekach szkolnych wciąż jeszcze zbyt często to książki są ważniejsze od czytelników albo, co gorsza, święty spokój pań bibliotekarek i panów bibliotekarzy jest ważniejszy i od książek, i od czytelników.

Tymczasem biblioteka może być tym miejscem w szkole, w którym wszyscy uczniowie będą czuli się dobrze bez względu na swoje wyniki w nauce i bez względu na to, co o nich sądzą inni nauczyciele. Również bez względu na to, czy czytają książki, czy też nie.

Warto wykorzystać fakt, że w bibliotece nie musimy stawiać ocen i realizować podstaw programowych. Zacznijmy od zachęcania do odwiedzania biblioteki (niekoniecznie od razu do czytania) wszystkich naszych uczniów, uśmiechajmy się do wszystkich, szanujmy wszystkich, dobrze wszystkich traktujmy. Myślę, że minął już czas, w którym w bibliotece obowiązywał nakaz bezwzględnej ciszy. Dziś cicha szkolna biblioteka to pusta biblioteka, biblioteka bez uczniów. Pozwólmy dzieciom i młodzieży nie być cicho w bibliotece, przyjść do biblioteki i po prostu w niej pobyć.

„(…) nie chodzi o to, że biblioteka musi mieć piękną siedzibę, tylko o to, by była miejscem, do którego można przyjść, nie wiedząc czego się chce, i po prostu tam pobyć. Śmiem twierdzić, że człowiek jest w bibliotece jeszcze ważniejszy, niż książki”.

SŁUCHAĆ POMYSŁÓW DZIECI

Katti Hoflin zauważyła potrzebę stworzenia oddzielnej biblioteki dla dzieci w wieku 10-13 lat, które czują się już za duże, by nadal odwiedzać biblioteki dla dzieci, a jeszcze za małe, by korzystać z bibliotek dla młodzieży.

Tak powstała biblioteka Tio Tretton (Dziesięć Trzynaście) w Sztokholmie. Została stworzona na podstawie ankiet przeprowadzonych w tej grupie wiekowej. Symbolicznej granicy narysowanej na podłodze nie mogą przekraczać dzieci w innym wieku niż 10-13 lat i dorośli inni niż pracownicy biblioteki. Pracują tam nie bibliotekarze, ale pedagodzy i animatorzy kultury, a ich podstawowym zadaniem jest zawsze mieć czas dla przebywających w bibliotece dzieci i uważnie słuchać ich pomysłów. Hoflin mówi o Tio Tretton: „Biblioteka to miejsce, w którym nie można bezustannie powtarzać: przeczytaj tę książkę, przeczytaj tę książkę. Jeśli ktoś uważa, że książki nie są cool, bo fajniejsze są deskorolki, to raczej nie posłucha takiego przekazu. W bibliotece Tio Tretton dążyliśmy do tego, żeby dzieci czuły się tam zauważane, żeby chciały do niej wrócić. Nie każdy chce na wejściu usłyszeć: »Dzień dobry, jakiej szukasz książki?«”³.

Dlatego też oprócz czytania książek na wielkich wygodnych poduchach dzieci mogą brać udział w zajęciach teatralnych, uczyć się animacji, gotować we wspólnej kuchni.

W Kulturhuset – wielkim ośrodku kultury położonym w centrum Sztokholmu – obok biblioteki dla najmłodszych i biblioteki Tio Tretton funkcjonuje też biblioteka Lava dla młodzieży w wieku 14-25 lat. Lava połączona jest z warsztatem, w którym młodzi mogą tworzyć swoje filmy, nagrywać piosenki, projektować i szyć ubrania.

CO MOŻEMY ZROBIĆ W SWOJEJ BIBLIOTECE?

Wzorując się na Tio Tretton, możemy stworzyć miejsce dla starszych uczniów, do którego nie mają wstępu dzieci z kl. I-III. W zależności od wielkości biblioteki może to być osobne pomieszczenie lub wydzielony kącik pufami z symboliczną granicą zaznaczoną na podłodze. Dzieci mogą tam po prostu siedzieć i odpoczywać, mogą ze sobą rozmawiać, mogą czytać książki i czasopisma, grać w gry planszowe, słuchać muzyki ze swoich telefonów (w słuchawkach). Nastolatki potrzebują takiego miejsca w szkole, które będzie tylko ich i w którym hałaśliwe maluchy nie będą im się plątać pod nogami, jak to się dzieje na szkolnych korytarzach.

„Biblioteka to miejsce, w którym nie można bezustannie powtarzać: przeczytaj tę książkę, przeczytaj tę książkę. Jeśli ktoś uważa, że książki nie są cool, bo fajniejsze są deskorolki, to raczej nie posłucha takiego przekazu. W bibliotece Tio Tretton dążyliśmy do tego, żeby dzieci czuły się tam zauważane, żeby chciały do niej wrócić. Nie każdy chce na wejściu usłyszeć: »Dzień dobry, jakiej szukasz książki?«”.

W mojej bibliotece jest to osobne pomieszczenie z tabliczką na drzwiach „Strefa starszaków 10+”. Jest, niestety, zbyt małe, by pomieścić wszystkie nastolatki chętne do przebywania w tej strefie, a kl. I-III spoglądają tam z zaciekawieniem i zazdrością, nie mogąc się doczekać, kiedy wiek pozwoli im dostać się do strefy starszaków.

Mało realne w naszych warunkach jest stworzenie i wyposażenie miejsc, takich jak w Tio Tretton i Lavie, do prowadzenia warsztatów teatralnych, nagrywania piosenek, tworzenia animacji czy projektowania mody, ale całkowicie realne jest organizowanie różnorodnych warsztatów dla dzieci i młodzieży w bibliotekach szkolnych.

Jeżeli działamy w stowarzyszeniach i mamy możliwość pisania projektów oraz pozyskiwania środków, możemy organizować profesjonalne warsztaty z ekspertami. Jeśli nie mamy możliwości zdobycia dofinansowania na warsztaty, możemy je zrobić za darmo. Wystarczy rozejrzeć się wokół siebie i odnaleźć osoby, które chętnie podzielą się z dziećmi i młodzieżą swoimi umiejętnościami. To naprawdę nie jest trudne ani niemożliwe, bo sama wielokrotnie takie warsztaty organizowałam.

Oto przykłady.

Rodzice lub dziadkowe uczniów poprowadzą warsztaty kulinarne. Jeśli mamy możliwość skorzystania ze szkolnej kuchni, dania mogą być pieczone, smażone lub gotowane. Jeśli musimy ograniczyć się do biblioteki, przygotujemy sałatki i przystawki.
Właścicielka pracowni krawieckiej uszyje z dziećmi modne torby albo zabawki.
Lokalny zespół muzyczny pokaże, jak napisać i nagrać piosenkę.
Absolwenci naszej szkoły i starsze rodzeństwo naszych uczniów studiujące na uczelniach artystycznych poprowadzą warsztaty filmowe, teatralne, malarskie itp. ɨ Właściciel studia fotograficznego
Właściciel studia fotograficznego nauczy robić dobre zdjęcia i umiejętnie je obrabiać. Warto pamiętać, żeby najpierw pytać uczniów, co ich interesuje, i w porozumieniu z nimi, a najlepiej przy ich pomocy, organizować dla nich warsztaty.

OTWORZYĆ DRZWI DO ŚWIATA KSIĄŻEK

Ingemar Fasth – bibliotekarz, szef literacki Kulturhuset w Sztokholmie, twórca Międzynarodowej Sceny Pisarzy – wspomina początki swojej pracy: „Kiedyś prowadziłem w bibliotece spotkanie dla grupy chłopców. Polecałem im książki. Wszyscy byli w czapkach bejsbolówkach. Słuchali mnie z pozbawionymi wyrazu twarzami, nie miałem pojęcia czy do nich trafiam. Po kilku tygodniach jeden z nich przyszedł do biblioteki oddać książkę, którą wtedy pod moim wpływem wypożyczył – to była biografia jakiegoś boksera. Powiedział mi, że to pierwsza książka, którą przeczytał w życiu i chciałby wypożyczyć jeszcze jedną, podobną. Ten chłopak miał 16 lat. Nigdy tego nie zapomnę. On otworzył wtedy drzwi do świata, o którym myślał, że nie jest dla niego”⁴.

Jak zachęcić do odwiedzania biblioteki i wciągnąć do czytania nieczytających uczniów? Zapraszajmy na spotkania osoby, których działania mogą młodzież zainteresować, zainspirować. Te spotkania nie muszą koniecznie promować czytelnictwa. Ich najważniejszym celem będzie ściągnięcie do biblioteki uczniów, którzy nie czytają książek i rzadko do biblioteki zaglądają. Chodzi o oswojenie ich z biblioteką, pokazanie, że to naprawdę jest miejsce dla każdego.

Gośćmi takich spotkań w mojej bibliotece byli m.in.:

młody augustowianin, który autostopem przejechał z Augustowa do Wietnamu;
augustowscy gimnazjaliści, którzy wygrali Olimpiadę Kreatywności w Chinach;
augustowianin jeżdżący na wózku inwalidzkim, który uprawia sporty ekstremalne i bierze udział w kampaniach społecznych dotyczących osób niepełnosprawnych.

Nie bez powodu byli to augustowianie. Pokazałam młodzieży, że urodzenie w naszym małym miasteczku nie ustawia nas na przegranej pozycji. Możemy spełniać marzenia, realizować pasje, odnosić sukcesy. Przy okazji takich spotkań można przygotować w bibliotece wystawkę książek związanych z tematem spotkania (w opisywaniach przeze mnie przypadkach były to książki podróżnicze, o sporcie oraz z niepełnosprawnymi bohaterami) i zapowiadając gościa, zachęcać młodzież do sięgnięcia po te propozycje.

Wspaniale, jeśli zaproszony gość jest miłośnikiem książek i sam poleci młodzieży coś wartego przeczytania. Taką współpracę udało mi się nawiązać z trenerem boksu, który bardzo lubi czytać i czyta dzieciom na bokserskim ringu w swoim klubie.

W przekonywaniu nieczytających do sięgania po książki pomogą nam młodzi youtuberzy i blogerzy książkowi. Nikt nie doradzi nam lepiej, jakie książki kupić do biblioteki i jakie polecać do czytania młodzieży, niż młody człowiek, który dużo czyta. Warto przejrzeć młodzieżowe blogi literackie i kanały na YouTubie i nawiązać kontakt z ich autorami.

Przez kilka lat współpracowałam z Maciejem Trojanowskim – uczniem, dziś już absolwentem, jednego z augustowskich liceów – który prowadził ciekawy blog książkowy „Czytanie jest Spoko”. Maciej stworzył listę książek młodzieżowych, które warto kupić do biblioteki, oraz był gościem spotkań z kl. VII i VIII w bibliotekach augustowskich szkół podstawowych. Tak ciekawie opowiadał o książkach, na których podstawie powstały seriale Netflixa lub gry komputerowe, że po zakończeniu spotkania wszystkie zostały wypożyczone, i to przez nieczytających uczniów.

BIBLIOTEKA WYCHODZI Z BIBLIOTEKI

Od Szwedów warto nauczyć się egalitarnego podejścia do czytania. Stefan Ingvarsson – krytyk literacki, publicysta, tłumacz literatury polskiej, szef programowy festiwalu literackiego Stockholm Literature – tak podsumowuje różnice między naszymi krajami: „W Szwecji istnieje silne przekonanie, że ludzie wykształceni muszą promować kulturę i czytelnictwo wśród wszystkich warstw społecznych. Natomiast w Polsce silne są elitaryzm i przekonanie, że istnienie ciemnych mas to jakieś prawo przyrody, że tak zawsze było i będzie, że to normalne w każdym społeczeństwie. W Szwecji nie ma takiej perspektywy. W Szwecji panuje przekonanie, że książki, czytanie są dla wszystkich, że nie jest to tylko kulturalna rozrywka dla burżuazji”⁵.

Efektem szwedzkiego egalitaryzmu były biblioteki na kółkach, które od lat 40. jeździły po całym kraju. Ingvarsson podkreśla, że był to dobry sposób na to, by przełamać niechęć, jaką niektórzy żywią względem odwiedzania biblioteki, bo to była biblioteka, która sama do nich przyjeżdżała.

Inspirując się autobusami bibliotecznymi, które jeździły nie tylko po Szwecji, ale też po Polsce w okresie PRL-u, stworzyłam bibliotekę na kółkach wyjeżdżającą na korytarze najbardziej oddalone od położonej w piwnicy biblioteki.

Najpierw był to korytarz w nowej części szkoły, gdzie umieszczono klasy gimnazjalne. Teraz jest to górny korytarz, na którym przebywają najstarsze klasy.

Na bibliotecznym wózku raz na kilka miesięcy wyjeżdżają z biblioteki drewniane skrzynki wypełnione nowo zakupionymi książkami lub najciekawszymi książkami różnych gatunków. Tę ruchomą wypożyczalnię podczas przerw obsługuje dwoje oczytanych uczniów, którzy polecają i wypożyczają książki swoim rówieśnikom. Wypełniają tabelę zawierającą imię i nazwisko ucznia oraz numer inwentarzowy książki, a ja po zakończeniu wypożyczania wprowadzam wszystko do programu komputerowego. Na czas lekcji obsługujący wypożyczalnię ustawiają skrzynki na wózku i zabierają ze sobą do sali.

Z biblioteki na szkolny korytarz można też wyjść po to, żeby poczytać na głos podczas przerwy. Czytać mogą bibliotekarz, uczniowie lub nauczyciele. Czytać można zabawne wierszyki albo mrożące krew w żyłach fragmenty książek. Musi to być coś, co przyciągnie uwagę uczniów. Warto mieć ze sobą megafon albo mikrofon podłączony do głośnika.

NIECH CZYTAJĄ COKOLWIEK

Posłuchajmy raz jeszcze szwedzkich bibliotekarek. Katti Hoflin: „Dodam, że dzieci wcale nie muszą czytać tylko dobrej literatury. Niech czytają cokolwiek. Najważniejsze, żeby czytanie zaczęło je wciągać”⁶.

Eva-Maria Häusner – bibliotekarka pracująca w Bibliotece Królewskiej, czyli szwedzkiej bibliotece narodowej: „W Szwecji to nie wstyd czytać średnią literaturę, byle tylko czytać. Na przykład wszyscy cieszyli się, że dzieci masowo czytają książkę o Zlatanie Ibrahimoviciu. W wielu krajach uważałoby się, że to żaden sukces, bo dzieci powinny czytać literaturę »właściwą«. W Szwecji rozumie się, że książka o Zlatanie może być wstępem do czytania innej literatury. Myślę, że to mądre podejście”.

Ja także sądzę, że to mądre podejście, i przekonałam się, że przynosi ono dobre efekty. Uważam, że nie powinniśmy się bać zakupu do bibliotek szkolnych książek niezbyt wysokich lotów, np. stworzonych na podstawie modnych amerykańskich seriali, czy biografii gwiazd. Powinna być w naszych bibliotekach oferta dla tych, którzy nie lubią czytać, ale chętnie oglądają obrazki: albumy z samochodami, sportowcami, budowlami z Lego albo Minecrafta.

Wielokrotnie obserwowałam dzieci, które najpierw nie chciały wypożyczać nic innego niż np. różowe książeczki o Barbie i o księżniczkach albo komiksy o Scoobym-Doo. Jednak po przeczytaniu dziesiątek różowych książeczek i dziesiątek podobnych do siebie komiksów o niezbyt rozgarniętym psie zaczynały pytać, co innego mogłyby teraz przeczytać, i sięgały po ambitniejszą literaturę. Gdyby podczas pierwszej wizyty w bibliotece nie znalazły nic o Barbie albo Scoobym-Doo, mocno zmalałaby szansa, że ponownie by do biblioteki wróciły.

W przypadku starszych uczniów podobnie zadziałały biografie sławnych piłkarzy i książki, na których okładkach były fotosy z seriali Netflixa. Chłopcy, którzy nigdy nie wypożyczali niczego poza obowiązkowymi lekturami, ustawili się w kolejce po biografie, a potem niektórzy z nich prosili o polecenie powieści z piłką nożną w tle. Dziewczyny najpierw wypożyczały książki z netflixowymi okładkami, a potem zaczęły sięgać po inne.

Jeśli mamy wątpliwości, czy warto korzystać ze szwedzkich rozwiązań, to porównajmy wskaźniki czytelnictwa w Szwecji i w Polsce. Uczmy się od najlepszych, nie zniechęcając się tym, że wiecznie niedoinwestowane polskie biblioteki szkolne nie wyglądają jak te w bogatej Szwecji. Ważne jest, jakimi my zechcemy być bibliotekarzami. Czy otwartymi na zmiany, życzliwymi i słuchającymi potrzeb naszych czytelników, czy też wrogo spoglądającymi na wchodzących do biblioteki uczniów, syczącymi z zaciętą miną „ćśśś”, zastygłymi w ciągłym oczekiwaniu na godzinę kończącą dzień pracy.

Uważam, że nie powinniśmy się bać zakupu do bibliotek szkolnych książek niezbyt wysokich lotów, np. stworzonych na podstawie modnych amerykańskich seriali, czy biografii gwiazd. Powinna być w naszych bibliotekach oferta dla tych, którzy nie lubią czytać, ale chętnie oglądają obrazki: albumy z samochodami, sportowcami, budowlami z Lego albo Minecrafta.

Co w numerze?