W dziale „Prawo autorskie” na stronie internetowej Biblioteki Narodowej opublikowano odpowiedź na pytanie: „Czy jeśli biblioteka zeskanuje artykuł lub fragment książki (artykułu) i wyśle skany do tego czytelnika, to będzie to naruszenie praw autorskich?”.
Zwielokrotnianie utworu lub jego fragmentu musi być zgodne z przepisami ustawy autorskiej
W materiale BN stwierdzono, że zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 1062 z późn. zm., dalej: „ustawa autorska”), jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Z kolej art. 50 pkt 1 ustawy autorskiej przewiduje, że zwielokrotnianie utworu, w tym wytwarzanie jego egzemplarzy techniką reprograficzną oraz cyfrową, stanowi odrębne pole eksploatacji. Prawo decydowania o takich czynnościach przysługuje więc twórcy albo podmiotowi, na który przeszły autorskie prawa majątkowe, zgodnie z art. 41 ust. 1 powyższej ustawy.
Oznacza to, że co do zasady jedynie podmiot, któremu służą autorskie prawa majątkowe, ma prawo decydować o zwielokrotnieniu utworu. Ochrona powyższych praw odnosi się zarówno do całości utworu, jak i jego poszczególnych fragmentów.
Nie ma wyjątków dla bibliotek
W konsekwencji legalne zwielokrotnienie fragmentu utworu chronionego wymaga albo zgody ze strony dysponenta autorskich praw majątkowych, albo wyraźnej podstawy w ustawie autorskiej, której przepisy przewidują wypadki tzw. dozwolonego użytku chronionych utworów, tj. określone sytuacje, w których poszczególne podmioty mogą w wyznaczonym zakresie korzystać z utworów chronionych bez konieczności uzyskiwania zgody uprawnionych.
Przepisy te zgrupowane są w art. 23-35 ustawy autorskiej. Niestety na gruncie tych unormowań nie ma obecnie możliwości wykonywania przez biblioteki kopii fragmentów chronionych materiałów bibliotecznych na wniosek czytelników.
Podstawa taka istniała w poprzednim stanie prawnym w postaci art. 30 ustawy autorskiej, który zezwalał ośrodkom informacji lub dokumentacji – przez co rozumiano m.in. biblioteki – sporządzać i rozpowszechniać pojedyncze egzemplarze, nie większych niż 1 arkusz wydawniczy, fragmentów opublikowanych utworów. Jednak przepis ten został uchylony w 2015 r.
W bibliotekach kopie tylko w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony zbiorów
Obecnie uprawnienie biblioteki do zwielokrotniania chronionych utworów ogranicza się do przesłanek przewidzianych w art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy autorskiej, który stanowi, że biblioteki mogą zwielokrotniać utwory znajdujące się we własnych zbiorach w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony tych zbiorów. Zwielokrotnienie fragmentu utworu przez bibliotekę w celu realizacji zamówienia czytelnika nie mieści się w zakresie normowania tego przepisu, toteż mogłoby zostać uznane za naruszenie autorskich praw majątkowych.
Jest wyjątek dla czytelnika
Należy jednak pamiętać, że powyższe przepisy regulują dopuszczalność czynności zwielokrotnienia utworu chronionego w kontekście podejmowania jej przez bibliotekę, nie zaś samego czytelnika. Zgodnie zaś z art. 23 ust. 1 ustawy autorskiej bez zezwolenia wolno twórcy nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. W ramach dozwolonego użytku osobistego dopuszczalne jest zwielokrotnianie utworów, przy czym spod zakresu tego użytku nie są wyłączone utwory, których egzemplarze należą do zbiorów bibliotek.
W konsekwencji należy uznać, że czytelnik biblioteki jest uprawniony do samodzielnego zwielokrotnienia fragmentów, a nawet całości chronionego materiału bibliotecznego – np. poprzez sfotografowanie interesujących go stron – w ramach licencji ustawowej przewidzianej w powyższym przepisie. Jest to zwielokrotnienie realizowane przez samego czytelnika, który w konsekwencji sam ponosi odpowiedzialność za zgodność z prawem tej czynności.
Zatem o ile biblioteka nie może dokonywać czynności zwielokrotnienia chronionych zbiorów w celu przekazania kopii czytelnikowi, o tyle czynność taką może – w granicach dozwolonego użytku osobistego – podjąć sam czytelnik, o czym warto pamiętać w kontekście tego rodzaju wniosków, które byłyby składane przez czytelników po przywróceniu pełnej dostępności bibliotek.
Źródło: Biblioteka Narodowa, Prawo autorskie, BN.org.pl, https://bn.org.pl/dla-bibliotekarzy/poradnia-biblioteki-narodowej/prawo-autorskie (dostęp: 10.10.2023).
