Jak sytuację zatrudnienia oceniają nauczyciele bibliotekarze, dyrektorzy szkół i przedstawiciele organów prowadzących? Co robią w tej sprawie bibliotekarskie organizacje i instytucje? Co można zrobić, żeby poprawić sytuację?

Kiedyś były normy zatrudniania

Do końca 1998 r. obowiązywało rozporządzenie w sprawie norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy. Było ono później przez jakiś czas stosowane w praktyce – siłą rozpędu i przyzwyczajeń. Jednak dosyć szybko wiele organów prowadzących zauważyło, że na zatrudnieniu w bibliotekach szkolnych można oszczędzać.

Samorządy, a niekiedy też dyrektorzy szkół wykorzystują sytuację, wydzielając na bibliotekę po 10-20 godz. tygodniowo (a czasem mniej). Dodatkowo nauczyciele bibliotekarze są wysyłani na zastępstwa (często bezpłatne) i do innych zajęć.

Sporo nauczycieli pracujących w bibliotekach to nauczyciele przedmiotów, którzy mają w bibliotekach kilka godzin tygodniowo (uzupełnianie godzin do etatu). Gdy wychodzą na lekcje, zamykają bibliotekę, co sprawia, że nikt nie ma do niej dostępu, a uczniowie, którzy chcieliby z niej skorzystać, odbijają się od zamkniętych drzwi i nie wiadomo, czy przyjdą do biblioteki jeszcze raz. Zdarzają się przypadki, że w bibliotece po 1-2 godz. tygodniowo ma kilku nauczycieli przedmiotów i żaden z nich nie czuje się odpowiedzialny za całokształt jej działania.

Przy niewielkiej liczbie godzin nauczyciel bibliotekarz nie jest w stanie efektywnie prowadzić biblioteki, wypełniać swoich obowiązków, nie mówiąc o poświęceniu uczniom odpowiedniej ilości czasu np. na przygotowanie ich do konkursów czytelniczych, ciekawych akcji promujących czytelnictwo czy po prostu rozmowę.

Poziom zatrudnienia w bibliotece decyduje o czasie dostępu uczniów do biblioteki i poziomie jej oferty. Jeśli nauczyciel bibliotekarz jest zatrudniony np. na 10 godz. w tygodniu, to oznacza, że biblioteka jest czynna przez 2 godz. dziennie.

Wiele się mówi o konieczności zapewnienia równych szans edukacyjnych dla uczniów – bez względu na miejsce ich zamieszkania. Taka idea jest jednym z ważniejszych założeń chyba wszystkich sił politycznych, a partii obecnie rządzącej szczególnie. Tymczasem brak norm jednakowych dla wszystkich szkół czy standardów bibliotecznych niewątpliwie pogłębia nierówności.

W dużych, zamożniejszych ośrodkach dzieci i młodzież z reguły mają nie tylko zapewniony powszechny dostęp do bibliotek szkolnych przez większość czasu ich pobytu w szkole, ale też w zasięgu ręki bogatą ofertę innych publicznych i niepublicznych instytucji szeroko rozumianej kultury. Na wsiach i w małych miejscowościach biblioteka szkolna z reguły jest w zasadzie jedyną placówką kultury, z którą kontakt nie wymaga żadnych dodatkowych działań z ich strony, a w przypadku młodszych dzieci – także ze strony rodziców, którzy przecież nie zawsze mają możliwość lub potrzebę przeznaczania czasu i wysiłku na takie zaangażowanie.

Opinie bibliotekarzy, dyrektorów szkół i organów prowadzących
Normy zatrudnienia – działania, perspektywy
Co można robić?
Jaki powinien być wyznacznik etatów nauczycieli bibliotekarzy?
Działania ZNP w kwestii norm zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy

1

Opinie bibliotekarzy, dyrektorów szkół i organów prowadzących

O kwestie zatrudnienia zapytaliśmy wybraną losowo grupę nauczycieli z rożnych regionów Polski. Na prośbę respondentów ich dane osobowe pozostawiamy do wiadomości redakcji.

OPINIE NAUCZYCIELI BIBLIOTEKARZY

Wypowiedzi respondentów można podzielić na trzy kategorie:

nauczyciele bibliotekarze z dobrą sytuacją etatową;
nauczyciele bibliotekarze z sytuacją, w której, mówiąc potocznie, dają radę, ale uważają, że liczba godzin powinna być wyższa;
nauczyciele bibliotekarze z krytyczną sytuacją – liczba godzin przeznaczona na bibliotekę szkolną jest bardzo niska.

Ostatnia grupa jest najliczniejsza.

Grupa „Jest dobrze”

Pracownicy z dobrą sytuacją etatową określili, że godziny pracy, które im przysługują, wystarczą na obsługę użytkowników biblioteki (dzieci i pracowników szkoły), która jest czynna w czasie przebywania uczniów w szkole oraz w której nauczyciele bibliotekarze zdążają z wykonywaniem prac bibliotecznych i akcji czytelniczych. Oto wypowiedzi niektórych nauczycieli bibliotekarzy:

„Pracujemy na jednej zmianie, ja mam etat (30 godz.), koleżanka 1/3 etatu (10 godz.). Do szkoły uczęszcza 450 uczniów, którzy mają dostęp do biblioteki przez cały czas, kiedy przebywają w szkole – tj. w godz. 8.00-15.00/16.00. Naszą pracę zdążamy wykonać przy jednoczesnym wypożyczaniu książek. Liczba godzin przeznaczonych na bibliotekę nam wystarcza”. (szkoła podstawowa, woj. mazowieckie)
„Nasza szkoła to zespół szkół z oddziałami od kl. I SP do kl. IV LO w dwóch budynkach. Na każdy budynek (kl. I-VI SP – 270 uczniów, oraz VII-VIII SP i I-IV LO – 350 uczniów) przypada po jednym nauczycielu bibliotekarzu (etat 30 godz.). Jestem w budynku najstarszych klas i uważam, że zatrudnienie jest wystarczające. Nie mam zbyt dużo zastępstw, więc cały czas jestem w bibliotece. Biblioteka działa w godz. 8.00-14.00 i w tych godzinach przychodzą uczniowie”. (zespół szkół, woj. dolnośląskie)
„W naszej szkole jest jeden etat nauczyciela bibliotekarza na 300 uczniów. Wystarcza on na potrzeby szkoły”. (szkoła podstawowa, woj. opolskie)
„W mojej szkole jest jeden etat nauczyciela bibliotekarza (30 godz.), a uczniów ponad 230. Biblioteka jest dostępna przez wszystkie dni od poniedziałku do piątku w godz. 8.00-14.00. W tych godzinach uczniowie też mają lekcje i mogą skorzystać ze zbiorów”. (szkoła podstawowa, woj. dolnośląskie)

Grupa „Mogłoby być lepiej”

Drugą grupę nauczycieli bibliotekarzy stanowią ci, którym liczba godzin pracy bibliotecznej odpowiada, jednak przydałaby im się pomoc w postaci innych nauczycieli bibliotekarzy na początku i końcu roku szkolnego, kiedy jest najwięcej pracy.

„W bibliotece mamy dwa etaty, a trzech nauczycieli bibliotekarzy. Ja mam etat, a dwie koleżanki po pół. Etatów wystarcza, choć jest co robić. Przy podręcznikach konieczna jest pomoc innych nauczycieli, ponieważ panie nie mają umowy na wakacje, kończy się im z dniem końca roku szkolnego. Sama nie ogarnę podręczników, nie ma szans! Biblioteka jest czynna od 7.45 do 15.00, zaś lekcje w szkole trwają od 7.00 do 16.00. Wypożyczamy książki ok. 800 uczniom”. (szkoła podstawowa, woj. małopolskie)
„Jestem jedynym pracownikiem biblioteki o wymiarze 30 godz. tygodniowo. Uczniów mamy 370, a biblioteka jest dla nich cały czas dostępna. Nigdy nie prosiłam o drugi etat nauczyciela bibliotekarza, choć czasem jest ciężko (np. przy podręcznikach). Generalnie mam co robić, ale nie narzekam, że się nie wyrabiam. Nie mam zastępstw, robię zajęcia i imprezy czytelnicze według własnego uznania”. (szkoła podstawowa, woj. małopolskie)
„Nasza szkoła jest w dwóch budynkach, mamy ok. 700 uczniów (jeden budynek z większą liczbą dzieci, drugi z mniejszą – po byłym gimnazjum) i trzy etaty nauczycieli bibliotekarzy (realizowane przez cztery osoby). Poprzednio było po jednym etacie na budynek. Stało się tak, gdy nauczyciel bibliotekarz odszedł na emeryturę i etat się »rozpłynął«. Dopiero po 3 latach dano najpierw pół etatu koleżance, a po roku – cały etat. Do tej pory nie wiem, jak zdołałam pracować sama w budynku, gdzie liczba dzieci była większa, i ogarniać to wszystko. Czasami brałam pracę, którą mogłam, do domu. W pracy musiałam być dobrze zorganizowana, bo wszystko trzeba było robić szybko przy ok. 70 wypożyczeniach dziennie. Teraz przy dwóch etatach w tym budynku jest spokojniej i pracę mamy podzieloną, nie muszę wszystkiego robić sama. Jednak widzimy potrzebę dodatkowej osoby, która pomagałaby nam przy podręcznikach oraz zajęłaby się czytelnią, której nie ma kto obstawić, bo jak zostaje jedna z nas po południu w wypożyczalni, czytelnia jest już zamknięta. Otwieramy tylko, gdy jesteśmy we dwie”. (szkoła podstawowa, woj. pomorskie)

Grupa „Jest fatalnie”

Trzecią i najliczniejszą grupę nauczycieli bibliotekarzy stanowią ci, których sytuacja jest krytyczna. Mała liczba godzin przeznaczana na bibliotekę i częste odbieranie godzin przez organy prowadzące powodują niekorzystną sytuację całej społeczności szkolnej. Mimo starań nauczycieli bibliotekarzy o zwiększenie liczby godzin zwykle zmienia się niewiele lub w ogóle nic, a nauczyciel bibliotekarz otrzymuje reprymendę za to, że śmie zgłaszać problem władzom.

„Według mnie zasady zatrudniania i rozdzielania godzin w bibliotece to nieporozumienie i zależy to od dobrej woli organu prowadzącego oraz dyrekcji. Ja mam 480 uczniów, 80 pracowników szkoły i 17 godz. do dyspozycji. Zwracałam się do dyrekcji w ubiegłym roku i dostałam 2 godz., wówczas miałam 15 godz. Jak łatwo można wyliczyć, biblioteka nie jest stale dostępna, bo dopełniam etat innymi godzinami. Pracuję w szkole podstawowej, więc jest stała zabawa z podręcznikami – koszmar! Do tego dochodzą projekty, np. NPRC, więc trudno się ze wszystkim wyrobić”. (szkoła podstawowa, woj. opolskie)
„Pracuję w wiejskiej szkole podstawowej, gdzie znajdują się też przedszkole i zerówka. Obecnie na bibliotekę jest przeznaczone tylko 10 godz. Wcześniej miałam pół etatu, czyli 15 godz., ale gmina co roku obcina godziny i zabrali mi aż 5 godz., a pracy mam jak na cały etat. Są ciągłe wymagania zwiększenia czytelnictwa ze strony dyrekcji, ale co ja mogę zrobić przez 10 godz. tygodniowo?! To żart! Byłam na rozmowie u wójta, ale to nic nie dało. Wójt twierdzi, że najwięcej pieniędzy idzie na oświatę i trzeba ciąć godziny. Tak samo jest ze świetlicą. Wszędzie szukają oszczędności, a dzieci coraz więcej. Wszystko idzie w złym kierunku i nie będzie lepiej. Niestety”. (szkoła podstawowa, woj. wielkopolskie)
„Jestem pracownikiem szkoły podstawowej. Obecnie mamy ok. 300 uczniów. Jako nauczyciel bibliotekarz mam 14 godz., a drugie tyle łatam świetlicą. Byłam w tej sprawie osobiście u wójta. Usłyszałam, że powinnam się cieszyć, bo mam najwięcej godzin w gminie. Oszczędności. Na nic więcej nie mam szans. Na początku było w ogóle 10 godz. Dodatkowe cztery otrzymałam tylko ze względu na podręczniki. Biblioteka jest czynna tylko przed południem, w czasie lekcji. Dopóki nie będzie konkretnych przepisów, to nic się nie zmieni. Organ prowadzący wszędzie szuka oszczędności”. (szkoła podstawowa, woj. dolnośląskie)
„Pracuję w szkole podstawowej, gdzie średnio uczęszcza 230-250 uczniów. Jestem zatrudniona na pół etatu. Pierwotnie proponowano mi 8 godz. biblioteki, na które się nie zgodziłam, zmieniono więc na 15. Od tego czasu dwukrotnie zgłaszałam konieczność zwiększenia godzin biblioteki, ale organ prowadzący nie wyraża zgody. Oprócz mnie kwalifikacje do pracy w bibliotece ma jeszcze jedna osoba, która jest zatrudniona na innym stanowisku w pełnym wymiarze godzin. Konieczność pracy z podręcznikami jest niezmiernie czasochłonna i znacznie wykracza poza 15 godz. pracy w bibliotece. Biblioteka szkolna nie jest dostępna dla uczniów przez cały czas, tylko w wyznaczonych dniach i godzinach”. (szkoła podstawowa, woj. lubuskie)
„Mam pół etatu biblioteki, a w szkole jest przeszło 100 dzieci. Biblioteka jest dostępna dla uczniów tylko w określonych godzinach, ponieważ mam drugie pół etatu języka angielskiego”. (szkoła podstawowa, woj. pomorskie)
„W pierwszej kolejności jestem polonistką. Z tego też powodu biblioteka jest czynna w wyznaczonych dniach i godzinach”. (szkoła podstawowa, woj. lubuskie)
„Mam pół etatu biblioteki. Biblioteka jest otwarta od 9.00 do 11.30 lub 12.30, ponieważ drugą połowę etatu uzupełniam w świetlicy i kiedy uczniowie kl. I-III skończą lekcje, to ja zaczynam godziny w świetlicy”. (szkoła podstawowa, woj. łódzkie)
„Pracuję głównie jako polonistka. Uczniowie mają dostęp do biblioteki od poniedziałku do środy przez godzinę, a w czwartki przez 2 godz. Dyrekcja w arkuszu zaznacza 10 godz. biblioteki, organ prowadzący niezmiennie od 5 lat przyznaje tylko 5 godz.”. (szkoła podstawowa, woj. wielkopolskie)
„Mam 10 godz. biblioteki, a z czasem organ prowadzący ma w planach obciąć godziny biblioteki do siedmiu. Jestem dodatkowo historyczką w szkole podstawowej oraz jako nauczycielka historii pracuję jeszcze w szkole średniej. Biblioteka jest otwarta w godzinach mojej pracy średnio od 7.00 do 11.30”. (szkoła podstawowa, woj. dolnośląskie)
„Mam 10 godz. biblioteki. Pracuję po godzinach za darmo, żeby wyrobić się z pracami bibliotecznymi. Biblioteka jest otwarta dla uczniów trzy razy w tygodniu. Dzieci bardzo się skarżą na częste zamknięcie biblioteki, ponieważ bardzo lubią spędzać w niej czas na czytaniu książek i komiksów”. (szkoła podstawowa, woj. śląskie)
„Mój etat to 28 godz. biblioteki i 2 godz. świetlicy, ale tylko na papierze. Tak naprawdę przez 30 godz. pełnię rolę nauczyciela świetlicy, opiekując się dziećmi. Moje poprzedniczki spędzały cały czas w świetlicy i tylko przychodziły do biblioteki podczas przerw, i wtedy wypożyczały uczniom książki. Ja sobie tego nie wyobrażałam i po rozmowie z dyrekcją ustaliłyśmy, że będę w bibliotece, a dzieci będą przysyłane do mnie. Jednak chyba był to strzał w kolano, bo teraz nie mam nawet czasu skorzystać z toalety, bo non stop mam przysyłane dzieci pod opiekę. Dyrekcja tłumaczy, że nie ma pieniędzy na etat nauczyciela świetlicy. Biblioteka jest bardzo zaniedbana i panuje w niej chaos. Powoli próbuję ją uporządkować, ale kiedy mam to robić? Gdy uczniowie przychodzą wypożyczyć książkę, muszę się nimi zająć i na chwilkę odejść od dzieci świetlicowych. Cały czas jest harmider. Nie tak wyobrażałam sobie swoją pracę w bibliotece, gdy podpisywałam umowę”. (szkoła podstawowa, woj. mazowieckie)
„Mamy mnóstwo bezpłatnych zastępstw, nawet 10 godz. w tygodniu, z koniecznością prowadzenia lekcji np. języka niemieckiego, chemii, biologii czy WF-u. Wówczas biblioteka jest zamknięta z karteczką »Jestem na lekcji«. Po każdym zastępstwie jest jeszcze dyżur, więc biblioteka znów jest zamknięta. Jeszcze zastępstwa w świetlicy i wtedy biblioteka jest zamknięta praktycznie cały dzień. Uczniowie, którzy nie uczestniczą w lekcji religii czy WDŻ, są odsyłani do biblioteki. Przy takiej sytuacji czytelnictwo oczywiście siadło”. (szkoła podstawowa, woj. zachodniopomorskie)

Jakie były normy zatrudniania?

Zatrudnienie nauczycieli bibliotekarzy nie zawsze było pozbawione jednolitych zasad obowiązujących we wszystkich szkołach. Starsi stażem bibliotekarze szkolni pamiętają, że do końca 1998 r. obowiązywało zarządzenie w sprawie liczby uczniów, na których przysługuje etat nauczyciela bibliotekarza. Określało ono liczbę etatów nauczycieli bibliotekarzy w zależności od liczby uczniów w szkole.

W szkołach podstawowych i ponadpodstawowych wszystkich typów liczących powyżej 300 uczniów przysługiwał 1 etat nauczyciela bibliotekarza. Zatrudnianie wzrastało o 0,5 etatu na każdych następnych 250 uczniów. W szkołach mniejszych, liczących od 145 do 300 uczniów, przysługiwało 0,5 etatu. W szkołach do 145 uczniów – 1 godz. na każdych 10 uczniów.
W szkołach specjalnych: do 80 uczniów – 0,5 etatu, od 81 do 50 uczniów – 1 etat.
W szkołach mających zbiory od 10 do 30 tys. jednostek i czytelnię w odrębnym pomieszczeniu zatrudnienie mogło być zwiększone o 0,5 etatu, a w szkołach z księgozbiorem ponad 30 tys. jednostek i osobną czytelnią – o 1 etat.

Zarządzenie w sprawie norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy przestało być wiążące na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej – w związku z reformą ustrojową państwa.

Dla pełnej informacji warto dodać, że w 1998 r. ministrem edukacji, który musiał wyrazić zgodę na likwidację zarządzenia w sprawie norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy, był przedstawiciel AWS Mirosław Handke, a podsekretarzem stanu odpowiedzialnym m.in. za biblioteki szkolne – Wojciech Książek, obecny przewodniczący Międzyregionalnej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność”.

Nauczyciele bibliotekarze o dyrektorach szkół

Relacje nauczycieli bibliotekarzy z dyrekcjami szkół są bardzo istotne. Powinny one być oparte na wzajemnym szacunku, tak aby dyrekcja szkoły miała o bibliotece jak najlepsze zdanie. Jeśli podejście dyrektora jest takie, że biblioteka w szkole jest nieważna, a dzieci i tak nie czytają książek poza lekturami, wielu nauczycieli bibliotekarzy próbuje podjąć działania, aby zmienić zdanie dyrektora o bibliotece szkolnej i przekonać go, że biblioteka odgrywa w szkole istotną rolę.

Od nauczycieli bibliotekarzy zależy wiele, ale często boją się oni rozmawiać z dyrektorami, dlatego ich prawa bywają są łamane chociażby w sferze bezpłatnych zastępstw, których tak naprawdę w ogóle nie powinno być, bo są niezgodne z prawem.

Trudno też pokazać rolę biblioteki i korzyści związane z jej dobrym działaniem, jeśli pracuje się kilka godzin w tygodniu i nie wystarcza czasu nawet na podstawowe czynności.

Oto niektóre wypowiedzi nauczycieli bibliotekarzy o stanowisku dyrektorów szkół wobec nauczycieli bibliotekarzy:

„Dyrekcja szkoły jest mi zawsze przychylna i dba o to, żeby zbiory w bibliotece zawsze były, zawsze znajdzie na nie fundusze”. (szkoła podstawowa, woj. dolnośląskie)
„Dyrekcja szkoły akceptuje godziny pracy biblioteki i plan pracy”. (szkoła podstawowa, woj. małopolskie)
„Od wielu lat proszę dyrekcję o etat nauczyciela bibliotekarza na czas pracy przy podręcznikach”. (szkoła podstawowa, woj. małopolskie)
„Zgłaszałam problem zbyt małej liczby godzin na bibliotekę do dyrekcji wielokrotnie”. (szkoła podstawowa, woj. dolnośląskie)
„Prosiłam dyrekcję o drugi etat nauczyciela bibliotekarza (albo chociaż pół) za każdym razem w sprawozdaniu semestralnym i rocznym, mówiąc o tym głośno na zebraniu rady pedagogicznej. W pierwszym roku, jak weszły podręczniki, jeszcze ogarniałam je sama, po tym jak zostałam wezwana 17 sierpnia przez dyrekcję szkoły do pracy. Dopiero od września kolejnego roku szkolnego pojawiła się nowa osoba”. (szkoła podstawowa, woj. pomorskie)

Dyrektorzy szkół o zatrudnieniu w bibliotekach

Zapytaliśmy dyrektorów szkół o to, jaka – ich zdaniem – jest sytuacja nauczycieli bibliotekarzy w szkole, ile jest etatów i czy to wystarcza, a jeśli nie wystarcza, to jakie działania podejmuje dyrektor, by godzin było więcej, oraz jakie argumenty, przemawiające za zwiększeniem liczby godzin pracy biblioteki, przedstawia organom prowadzącym, a także czy sam dyrektor ma dowolność w kwestii ustalania takich godzin.

„Trafiła pani na małą szkółkę, u nas jest jeden etat i zupełnie wystarcza. Dowolności w sprawie godzin nie mam, wiadomo: jest nad nami jednostka nadzorująca”. (Agnieszka Guńko – dyrektorka szkoły wiejskiej, woj. mazowieckie)
„W naszej szkole godziny nadaje organ prowadzący, który przydzielił 1/3 etatu, czyli 10 godz., na 236 uczniów, i nie jest to wystarczająca liczba godzin. Prowadzę regularne rozmowy, negocjacje z organem prowadzącym. Piszę też sprawozdania, w których wykazuję brak godzin nauczyciela bibliotekarza. Argumentuję brakiem dostępności biblioteki dla dzieci i nauczycieli, zbyt małą liczbą godzin na realizację podstawowych statutowych zadań biblioteki, brakiem możliwości realizacji zadań z projektu NPRC. Niestety te argumenty nie przekonują. Uważam, że liczba godzin biblioteki szkolnej powinna być regulowana przepisami prawa i powinna zależeć od liczby uczniów”. (Joanna Leszczyńska – dyrektorka szkoły miejskiej, woj. dolnośląskie)
„Nasza szkoła posiada wystarczającą liczbę nauczycieli bibliotekarzy i są to dwa etaty w wymiarze 30 godz. Jeśli chodzi o rozdysponowanie godzin, nadaje je organ prowadzący”. (anonimowy dyrektor szkoły miejskiej, woj. małopolskie)
„W naszej szkole jest zatrudniony jeden nauczyciel bibliotekarz na 10 godz. tygodniowo. Szkoła liczy 300 uczniów, w tym 210 uczniów korzystających z biblioteki szkolnej. Niestety przy takiej liczbie czytelników liczba godzin biblioteki jest zdecydowanie za mała. Szkoły są specyficznymi »zakładami pracy«, gdzie dyrektorzy muszą stosować się do decyzji organu prowadzącego. Musimy radzić sobie i realizować określone zadania w ramach otrzymanych godzin. Etat nauczyciela bibliotekarza określany jest przez organ prowadzący. Podajemy argumenty organowi prowadzącemu, głównie liczbę uczniów korzystających z biblioteki. Przy większej liczbie godzin nauczyciel mógłby poświęcić więcej czasu na promocję czytelnictwa, organizowanie lekcji bibliotecznych i konkursów etc. Niestety argumenty przedstawione przez dyrektorów organowi prowadzącemu w żaden sposób nie wpływają na jego decyzję”. (Monika Łukasiewicz – dyrektorka szkoły wiejskiej, woj. zachodniopomorskie)
„Posiadamy wystarczającą liczbę godzin biblioteki, która wynosi 14. Nauczyciel bibliotekarz ma etat połączony ze świetlicą. Nie widzę potrzeby zatrudniania dodatkowego nauczyciela bibliotekarza”. (Adam Kubów – dyrektor szkoły wiejskiej, woj. dolnośląskie)
„W naszej szkole organ prowadzący godzi się na taką liczbę godzin, jaka jest w arkuszu, bo to parę lat temu było ustalone, że przy takiej liczbie dzieci i wypożyczeniu podręczników taka jest potrzeba szkoły. Głównym czynnikiem przy podziale godzin dla nauczycieli bibliotekarzy jest posiadanie przez nauczyciela odpowiednich kwalifikacji, dających uprawnienia do pracy w bibliotece (bibliotekoznawstwo)”. (anonimowy dyrektor szkoły miejskiej, woj. pomorskie)

Z wypowiedzi dyrektorów szkół wynika, że mimo iż to oni mają przywilej zatrudniania i zwalniania pracowników szkoły, to znajduje się nad nimi jednostka prowadząca, która ustala liczbę godzin. Czasami ta liczba jest – zdaniem dyrekcji – wystarczająca, czasami nie.

Gdy liczba godzin jest zbyt niska i dyrektor ma na tyle odwagi, by wystąpić w tej spawie do organu prowadzącego, robi to przez rozmowy, negocjacje, wnioski i inne tego typu dokumenty. Z wypowiedzi dyrektorów wynika, że zabiegi te często nie przynoszą efektów. Dyrektorzy podkreślają, że nie ma dokładnie określonych norm prawnych, które podawałyby, ile etatów nauczyciela bibliotekarza powinno się znajdować w danej szkole.

Przedstawiciele organów prowadzących o zatrudnieniu w bibliotekach szkolnych

Przedstawicieli organów prowadzących zapytaliśmy o zasady podziału godzin dla nauczycieli bibliotekarzy – czym się kierują, przydzielając te godziny, czy są one stałe, czy też co roku się zmieniają, czy organy prowadzące dają dyrektorowi dowolność w podziale tych godzin.

„W tej sprawie powinna się pani kontaktować ze szkołą, bo to wszystko w szkole jest robione, jeśli chodzi o zatrudnianie nauczycieli bibliotekarzy, to dyrektor się tym zajmuje. My jako organ prowadzący zatrudniamy dyrektora szkoły i to on, korzystając z Karty Nauczyciela, zatrudnia nauczycieli na taką liczbę godzin, jaka jest tam ustalona, inna jest dla nauczycieli, a inna dla nauczycieli bibliotekarzy”. (Renata Andruk – przedstawicielka organu prowadzącego, szkoła wiejska, woj. mazowieckie)
„Godziny przydzielają dyrektorzy szkół. W naszej gminie w żadnej szkole nie ma etatu nauczyciela bibliotekarza jako całego, są etaty łączone, np. polonista czy historyk, który ma uprawnienia, ma godziny połączone z biblioteką. Nie ma określonych zasad przydzielania godzin nauczycielom bibliotekarzom. Pod uwagę można wziąć liczbę uczniów, ale u nas to się z reguły nie zmienia, jest tak samo, czasami na świetlicy są jakieś zmiany”. (Anna Biernacka – przedstawicielka organu prowadzącego, gmina wiejska, woj. wielkopolskie)
„U nas nie ma nikt etatu nauczyciela bibliotekarza, są tylko etaty łączone nauczyciela bibliotekarza z nauczycielami przedmiotu, którzy mają do tego odpowiednie kwalifikacje. W naszej gminie znajdują się małe szkoły od 60 do 200 uczniów i z reguły nauczyciel bibliotekarz to około pół etatu. Podział godzin odbywa się na gruncie negocjacji. Wiadomo, dyrektorzy przedstawiają nam arkusz i chcą więcej godzin, my zaś wolimy mniej godzin ze względów ekonomicznych”. (Jarosław Gnat – przedstawiciel organu prowadzącego, gmina miejsko-wiejska, woj. lubuskie)
„Dyrektor przydziela godziny zgodnie z kwalifikacjami według ułożonego arkusza. Gminy nie interesuje ten aspekt, wszystko jest w dyspozycji dyrektora”. (Zbigniew Goworowski – przedstawiciel organu prowadzącego, gmina wiejska, woj. śląskie).
„Tą kwestią zajmują się dyrektorzy, którzy układają arkusz organizacyjny, i należy się z nimi kontaktować”. (Anna Hrynkiewicz – przedstawicielka organu prowadzącego, gmina miejska, woj. mazowieckie)
„Nie da się udzielić informacji przez telefon. Należałoby jakoś formalnie uporządkować, czyli napisać pismo i przynieść je lub wysłać do kancelarii”. (Elżbieta Rackiewicz – przedstawicielka organu prowadzącego, gmina wiejska, woj. dolnośląskie)
„Zgodnie z uchwałą zarządu gminy przydział godzin biblioteki uzależniony jest od liczby uczniów w placówce – w szkołach podstawowych liczących powyżej 300 uczniów przysługuje jeden etat nauczyciela bibliotekarza, w szkołach podstawowych liczących od 146 do 300 uczniów przysługuje pół etatu nauczyciela bibliotekarza, zaś w szkołach podstawowych liczących do 145 uczniów wymiar godzin zajęć nauczyciela bibliotekarza ustala się, biorąc pod uwagę 1 godz. zajęć tygodniowo na każdych 10 uczniów. Liczba godzin nauczycieli bibliotekarzy może ulec zmianie w przypadku istotnych zmian w liczebności uczniów w placówce”. (Anna Zając – przedstawicielka organu prowadzącego, gmina miejska, woj. dolnośląskie)
„Dyrektorzy szkół nie mają dowolności w ustanowieniu liczby godzin dla nauczycieli bibliotekarzy. Przed planowaniem arkusza otrzymują od nas wytyczne, ile godzin mają do dyspozycji w przeliczeniu na liczbę uczniów. Jeśli uczniów jest powyżej 400, przysługuje etat, a jeśli poniżej 400 uczniów – pół etatu. W naszych szkołach są etaty nauczycieli bibliotekarzy w pełnym wymiarze godzin, czyli 30 godz. tygodniowo zgodnie z Kartą Nauczyciela. Nie ma u nas etatów łączonych – czasami nauczyciele bibliotekarze, mając odpowiednie kwalifikacje, posiadają godziny ponadwymiarowe, np. języka polskiego. Nie planujemy więcej etatów, gdyż ich dotychczasowa liczba jest wystarczająca”. (kierowniczka centrum usług wspólnych, gmina miejska, woj. mazowieckie)

Organy prowadzące nie ukrywają, że oszczędzają na godzinach dla nauczycieli bibliotekarzy, powołując się na względy ekonomiczne. Przy wyznaczaniu godzin organy prowadzące powołują się na liczbę uczniów przez siebie określoną oraz zapisy w Karcie Nauczyciela.

2

Normy zatrudnienia – działania, perspektywy

Działania środowiska nauczycieli bibliotekarzy

Wobec braku norm zatrudniania Towarzystwo Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich w 2010 r. opracowało propozycje standardów pracy bibliotek szkolnych (por. ramka na s. 13). W pracach nad tym dokumentem poza TNBSP wzięły udział Związek Nauczycielstwa Polskiego i Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. Mimo licznych zabiegów żaden z ministrów edukacji nie zdecydował się na nadanie standardom rangi obowiązującej lub chociaż zalecanej przez resort.

Z kolei w 2019 r. nauczyciele bibliotekarze z Wielkopolski (TNBSP i oświatowa Solidarność) opracowali projekt rozporządzenia, który zakłada obniżenie pensum nauczycieli bibliotekarzy (do 22 godz.) oraz ustalenie norm ich zatrudniania – uzależnionych od liczby uczniów i funkcji, jakie pełni biblioteka.

Z inicjatywy autorów projektu pod koniec 2019 r. poseł Piotr Nowak złożył interpelację poselską w sprawie regulacji prawnych dotyczących nauczycieli bibliotekarzy. W odpowiedzi wiceminister Maciej Kopeć zgodził się, że przepisy dotyczące statusu zawodowego nauczycieli bibliotekarzy wymagają pogłębionej analizy przez Zespół ds. Statusu Zawodowego Pracowników Oświaty. Projekt rozporządzenia był kilkakrotnie przedstawiany przedstawicielom MEiN. Bez jakiejkolwiek reakcji.

Zmiana przepisów? Niestety raczej się na to nie zanosi

Najprostszym, najkorzystniejszym rozwiązaniem kwestii równej dostępności do bibliotek szkolnych byłby powrót do przepisów prawnych określających jednolite dla wszystkich szkół normy zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy lub przyjęcie przez resort edukacji (jako obowiązujących) standardów dla bibliotek szkolnych. Projekt standardów jest gotowy.

Wszystko wskazuje na to, że dla zapewnienia uczniom właściwego dostępu do biblioteki i umożliwienia bibliotekom szkolnym efektywnego działania wystarczyłoby zatrudnienie (mówiąc w pewnym uproszczeniu) w wysokości 1 godz. biblioteki na ok. 10 uczniów plus ewentualnie jakaś zwyżka godzin ze względu na specyfikę szkoły (np. szkoła z dużą liczbą uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, biblioteka w kilku pomieszczeniach lub w kilku budynkach, biblioteka pełniąca dodatkowe funkcje itp.). Ważne jest też zatrudnienie w bibliotekach nauczycieli z przygotowaniem fachowym.
Natomiast nic nie wskazuje na to, by resort edukacji planował rozwiązanie problemu dostępu uczniów do bibliotek szkolnych. Minister Przemysław Czarnek miewa różne, niekiedy zaskakujące pomysły, jednak w kwestii zapewnienia odpowiednich warunków dla funkcjonowania bibliotek się nie wypowiada. Trzeba uczciwie powiedzieć, że jego poprzednicy (niezależnie od opcji politycznej) też nie byli skłonni do podjęcia decyzji w tej sprawie.

Doświadczenie uczy, że urzędnicy chętnie, sami z siebie, podejmują tylko decyzje służące bezpośrednio ich interesom lub interesom politycznym środowisk, z których się wywodzą. Inne decyzje trzeba na nich wymuszać – prośbą, groźbą, perswazją lub ciągłym nagabywaniem, prowadzącym do zmęczenia materiału i rozwiązania problemu dla świętego spokoju.

Czy w tego typu działania sprawie dostępu uczniów do bibliotek są podejmowane przez jakieś instytucje lub organizacje?

Co robią instytucje i organizacje?

Związki zawodowe

Dla związków zawodowych, zajętych (zresztą z mizernymi skutkami) ogólnymi, najważniejszymi sprawami zawodu nauczyciela (czasem pracy, płacami, zasadami awansu, zasadami wsparcia socjalnego, autonomią dyrektora szkoły itp.), kwestie szczegółowe, dotyczące bibliotek, są siłą rzeczy na drugim planie.

Związek Nauczycielstwa Polskiego informuje o monitorowaniu kwestii zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy przez ogniwa terenowe związku, ale trudno byłoby znaleźć jakieś konkretne przejawy takich działań.

W lutym 2020 r. Międzyregionalna Sekcja Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” w Gdańsku zorganizowała (z inicjatywy nauczycieli bibliotekarzy z Wielkopolski) konferencję „Problemy bibliotekarzy szkolnych”. Poruszono na niej kwestie m.in. braku norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy, środków na książki i wyposażenie, doradztwa metodycznego i standardów działania bibliotek oraz problem bezpłatnych zastępstw i dystrybucji podręczników. Bezpośrednio po konferencji sekcja wysłała wnioski do ówczesnego MEN.

Resort edukacji się sprężył i odpowiedź przyszła już po 9 miesiącach. Wiceminister Maciej Kopeć omówił w niej zadania bibliotek szkolnych i pedagogicznych, przepisy na temat ośrodków doskonalenia nauczycieli oraz opieki świetlicowej. Przypomniał o Narodowym Programie Rozwoju Czytelnictwa, stwierdził, że kwestie dotyczące zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy powinny być włączone do prac Zespołu ds. Statusu Zawodowego Pracowników Oświaty (zespół składa się z przedstawicieli MEiN oraz związków zawodowych).

W grudniu 2020 r. w odpowiedzi na tę odpowiedź Międzyregionalna Sekcja Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” zwróciła się do Ministerstwa Edukacji i Nauki z wnioskiem o spotkanie dotyczące bibliotek szkolnych i zaproponowała rozmowę na temat odpowiedzi ministra Kopcia oraz przedstawienie propozycji rozporządzenia w sprawie norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy. Na tym sprawa umarła.

Instytucje związane z bibliotekami oraz organizacje fachowo-zawodowe

Trudno byłoby szukać oficjalnego stanowiska np. Krajowej Rady Bibliotecznej w sprawie warunków działania bibliotek szkolnych lub jakichś prób zabierania głosu w tej sprawie (mimo że do zadań KRB należy m.in. „okresowa ocena działalności bibliotek i skuteczności polityki bibliotecznej”).

W dokumentach programowych Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich (największej polskiej organizacji bibliotekarskiej) także trudno znaleźć jakąś wzmiankę świadczącą o zainteresowaniu przyszłością polskich bibliotek szkolnych.

Wielką zasługą Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich jest zainicjowanie i dopilnowanie opracowania projektu standardów dla bibliotek szkolnych, a także zaangażowanie w opracowanie wspomnianego wyżej projektu rozporządzenia w sprawie norm zatrudniania.

O wypowiedź na ten temat poprosiliśmy: Agatę Arkabus, przewodniczącą Sekcji Bibliotek Pedagogicznych i Szkolnych SBP i członkinię Krajowej Rady Bibliotecznej, oraz Renatę Sowadę, przewodniczącą Sekcji Bibliotekarskiej ZNP w Częstochowie.

Mimo licznych, trwających ponad miesiąc zabiegów bezpośrednio w departamencie merytorycznym oraz u rzecznika prasowego MEiN nie udało nam się pozyskać wypowiedzi resortu edukacji. Zupełnie zignorował naszą prośbę Wojciech Książek – przewodniczący Międzyregionalnej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność”.

Projekt standardów pracy bibliotek szkolnych

Dokument składa się z pięciu standardów opisujących wszystkie aspekty działania bibliotek szkolnych.

Standard 3 traktuje o zatrudnieniu nauczycieli bibliotekarzy. Określa on, że w bibliotece szkolnej są zatrudnieni nauczyciele bibliotekarze, a liczba ich etatów uwzględnia:

godziny pracy szkoły;
liczbę użytkowników;
sposób organizacji biblioteki (liczbę i rodzaj pomieszczeń);
stopień komputeryzacji zbiorów;
prowadzenie szczególnych, rozwiniętych form pracy z czytelnikiem;
inne zadania przydzielone nauczycielowi bibliotekarzowi.

Także w tym punkcie zaznaczono, że jednolite warunki zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy są określone przez MEN, niezależnie od organów prowadzących szkoły. Opiekę nad dodatkowymi pomieszczeniami, w tym pracownią informacyjno-multimedialną, sprawują przeszkoleni nauczyciele bibliotekarze przy wsparciu administratora sieci lub dodatkowo zatrudnionej pomocy technicznej. Wszelkie dodatkowe zajęcia przydzielone nauczycielom bibliotekarzom nie ograniczają użytkownikom dostępności do biblioteki i nie dezorganizują jej funkcjonowania. Wszyscy nauczyciele bibliotekarze mają zapewnioną pomoc metodyczną oraz warunki do dokształcania i doskonalenia się.

(Pełny tekst standardów pracy bibliotek szkolnych).

3

Co można robić?

Oto ogólne propozycje działań, które mogą być przydatne w staraniach o zwiększenie (lub niezmniejszanie) liczby godzin w konkretnej bibliotece oraz o spowodowanie systemowego rozwiązania problemu równego dostępu uczniów do bibliotek szkolnych poprzez wydanie odpowiednich aktów prawnych.

Nie obawiaj się występować w sprawie właściwego dostępu uczniów do bibliotek. To twoje prawo i zawodowy obowiązek. Przedstawiaj argumenty, szukaj sojuszników w środowisku szkolnym (u dyrekcji, nauczycieli, uczniów i ich rodziców) i pozaszkolnym (u autorytetów lokalnych, radnych, władz samorządowych). We współczesnym świecie tylko aktywne, konsekwentne przedstawianie swoich argumentów daje szansę na pozytywne zmiany. Bierni przegrywają.
Staraj się przekonać dyrektora szkoły, że czas otwarcia biblioteki dla uczniów i poziom zatrudnienia w bibliotece mają znaczenie. Umów się na rozmowę. Dobrze się do niej przygotuj. Opracuj argumenty, które w zwięzłej, rzeczowej formie pokażą, jakie przedsięwzięcia nie mogą być realizowane w bibliotece i co na tym tracą uczniowie oraz szkoła. Pokaż, co robisz i jakie korzyści dla szkoły może przynieść dobrze działająca biblioteka. Dyrektor jest osoba kluczową. Od jego opinii i determinacji w rozmowach z organem prowadzącym zależy wszystko. Ważne są konkrety i czytelny, wiarygodny plan rozmaitych działań – pedagogicznych i związanych z unowocześnianiem warsztatu biblioteki.
Staraj się pozyskać opinię grona pedagogicznego. Nauczyciele przedmiotów bardzo często nie wiedzą, na czym naprawdę polega praca nauczyciela bibliotekarza, lub mają o niej wypaczony pogląd. Przedstawiaj na posiedzeniach rady pedagogicznej zwięzłe, rzeczowe sprawozdania, współpracuj z nauczycielami przy organizacji różnych przedsięwzięć.
Szkoła jest dla uczniów, a ich opinia ma istotne znaczenie. Dlatego warto budować wizerunek biblioteki jako miejsca użytecznego, potrzebnego, przyjaznego uczniom.
Trudno przecenić (szczególnie w szkołach podstawowych) opinię rodziców, z którą musi się liczyć każdy dyrektor szkoły. Wsparcie rodziców (lub wręcz ich postulaty w sprawie dostępu do biblioteki) może być istotnym argumentem dla dyrektora. Znane są przypadki, że interwencje rodziców w sprawie biblioteki szkolnej u dyrektorów, w kuratoriach, urzędach miast czy na sesjach samorządów zmieniały stosunek do biblioteki.
Informuj o działaniach biblioteki nie tylko w środowisku szkolnym, lecz także w mediach społecznościowych i w mediach lokalnych – ich redakcje chętnie publikują informacje związane z edukacją i dostępem do kultury, a lokalna opinia publiczna miewa znaczenie dla podejmowanych decyzji.
Podejmuj współpracę z innymi instytucjami (np. bibliotekami publicznymi, domami kultury) i lokalnymi organizacjami pozarządowymi, żeby działalność biblioteki była widoczna na zewnątrz.
Działaj na rzecz lokalnej współpracy nauczycieli bibliotekarzy i wspólnych inicjatyw na rzecz lepszego dostępu uczniów do bibliotek.
Zbiorowe działania mają sens. Zachęcamy nauczycieli bibliotekarzy, którzy są członkami nauczycielskich związków zawodowych, do czynnego (formalnego) upominania się w swoich strukturach o włączenie problemu zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy do programów organizacji związkowych.
Przy różnych okazjach (lub bez okazji) pytaj osoby uczestniczące w radach, zarządach, komisjach czy zespołach instytucji i organizacji związanych z bibliotekarstwem o ich konkretne działania na rzecz zapewnienia uczniom równego dostępu do bibliotek szkolnych. Wymuszaj deklaracje.
Przed wyborami samorządowymi i parlamentarnymi zwracaj się do kandydatów na posłów i radnych z pytaniami na temat ich programów związanych z rozwojem czytelnictwa i wyrównywania szans edukacyjnych uczniów.

Organy prowadzące nie ukrywają, że oszczędzają na godzinach dla nauczycieli bibliotekarzy, powołując się na względy ekonomiczne. Przy wyznaczaniu godzin organy prowadzące powołują się na liczbę uczniów przez siebie określoną oraz zapisy w Karcie Nauczyciela.

4

Jaki powinien być wyznacznik etatów nauczycieli bibliotekarzy?

AGATA ARKABUS – przewodnicząca Sekcji Bibliotek Pedagogicznych i Szkolnych Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich i członkini Krajowej Rady Bibliotecznej

Trudno jest w dzisiejszych czasach wyznaczyć priorytet, który stanowiłby wyznacznik etatów nauczycieli bibliotekarzy w szkole. Od kilku lat polska szkoła, w tym dyrektorzy i nauczyciele, bardzo dynamicznie podchodzi do wyzwań stawianych przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, ale także musi podejmować próby rozwiązywania problemów związanych z sytuacją np. społeczną w kraju (pandemia; obecnie przyjmowanie ukraińskich dzieci w szkołach). Nauczyciele, w tym nauczyciele bibliotekarze, podejmują kolejne wyzwania, realizują nowe zadania, podnoszą swoje kwalifikacje. Myślę, że w tej sytuacji najbardziej odpowiednim wyznacznikiem dotyczącym zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy w szkole byłaby liczba uczniów w danej placówce.

Ale w tym przypadku należy również zwrócić uwagę, że nie do końca byłoby to kryterium właściwe, gdyż w szkołach istnieją klasy, w których uczą się uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (klasy te często są mniej liczne), a te potrzebują więcej czasu i zaangażowania ze strony nauczycieli. Oferta biblioteki szkolnej skierowana jest także do nauczycieli i innych pracowników szkoły (lub użytkowników spoza szkoły), którym bibliotekarze także muszą służyć swoją wiedzą i czasem.

Wśród nauczycieli bibliotekarzy jest wiele osób zaangażowanych w tworzenie odpowiednich ram pracy nauczycieli bibliotekarzy (organizacje, stowarzyszenia, doradcy metodyczni, biblioteki pedagogiczne, wydawnictwa branżowe). Warto byłoby wspólnie z przedstawicielami różnych środowisk skupiających nauczycieli bibliotekarzy zastanowić się nad powyższą problematyką, którą należy dostosować do realiów i wyzwań współczesnej edukacji.

Współpraca z dyrektorem – ważna sprawa!

Dobre relacje i współpraca dyrektora z organem prowadzącym oraz nauczycieli z dyrektorem szkoły stanowią podstawę do rozwoju szkoły i szybkiego rozwiązywania problemów związanych z organizacją pracy placówki. Nauczyciel bibliotekarz powinien na bieżąco informować dyrektora nie tylko o ewentualnych trudnościach, ale także o swoich sukcesach zawodowych i podnoszeniu jakości pracy biblioteki szkolnej. Należy pamiętać, że nauczyciel bibliotekarz to pełnoprawny członek rady pedagogicznej, więc niektóre problemy związane ze społecznością szkolną powinny być omawiane i rozwiązywane wspólnie z innymi nauczycielami.

Nauczyciel bibliotekarz powinien także przybliżać dyrektorowi i innym nauczycielom realizowane zadania, projekty i współpracę z nauczycielami i instytucjami pozaszkolnymi, aby byli oni świadomi wykonywanych przez bibliotekarzy zadań i obowiązków. Brak informacji od bibliotekarzy może skutkować brakiem wiedzy o pracy biblioteki.

Jeśli dyrektor pozytywnie ocenia działalność biblioteki szkolnej – doceni także pracę nauczycieli bibliotekarzy. Będzie również starał się inwestować w jej rozwój, a tym samym rozwój czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży. Jeśli biblioteka nie ma wsparcia w osobie dyrektora szkoły, który będzie pozytywnie przedstawiał działalność biblioteki szkolnej, to postrzeganie jej przez organ prowadzący będzie również niekorzystne. Oczywiście czasami dyrektor szkoły bardzo zabiega o powiększenie godzin pracy bibliotekarza, a mimo to organ prowadzący nie przychyla się pozytywnie do tej kwestii.

Działania w sprawie zmian przepisów prawnych

Sekcja Bibliotek Pedagogicznych i Szkolnych Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich ma na celu wspieranie pracy i działalności przede wszystkim bibliotek pedagogicznych i szkolnych. Jednym z zadań pracy Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, w tym również sekcji, jest opiniowanie aktów prawnych związanych z pracą szkół i nauczycieli. Uwagi i rekomendacje z tego zakresu, np. do Ministerstwa Edukacji i Nauki, mają na celu przekazanie głosu środowiska bibliotek szkolnych i pedagogicznych.

Przepisy dotyczące zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy zostały zapisane w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. z 2020 r. poz. 1289). Istnieją także zapisy dotyczące organizacji i zadań biblioteki szkolnej. Brakuje regulacji dotyczących zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy pod kątem np. organizacji szkoły (w tym liczby etatów). Temat ten często jest poruszany w ramach współpracy z Towarzystwem Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich, Sekcją Bibliotekarską Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz podczas posiedzeń Krajowej Rady Bibliotecznej, której jestem członkinią. Aby przepisy dotyczące zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy zostały ujednolicone, musi dojść do wypracowania wspólnego stanowiska nauczycieli bibliotekarzy, organizacji reprezentujących ich interesy oraz Ministerstwa Edukacji i Nauki.

Trzeba zgłaszać problemy

Nauczyciele bibliotekarze, podobnie jak nauczyciele innych przedmiotów nauczania, powinni działać i działają w zakresie poprawy jakości pracy bibliotek szkolnych. Zawsze warto zaczynać od nawiązania pozytywnych relacji z dyrektorem szkoły, który jest łącznikiem między szkołą a organem prowadzącym. Jeśli nie będziemy zgłaszać swoich problemów, wątpliwości czy trudności, to nie będziemy zauważalni w środowisku szkolnym. Niepokojące są sytuacje, gdy nauczyciele „z przyzwyczajenia” nie interweniują, gdyż wychodzą z założenia, że i tak nie da się poprawić codziennego położenia. Oczywiście jestem świadoma, że pewnych kwestii nie da się samodzielnie rozwiązać, gdyż są to problemy związane np. z obowiązującym prawem oświatowym.

Bardzo ważne jest również, aby nauczyciele różnych przedmiotów i wychowawcy pracujący w szkole informowali dyrektora o potrzebie zwiększenia liczby godzin w bibliotece, ponieważ dostrzegają problemy z jej korzystaniem wśród swoich uczniów. Takie informacje mogą wpływać na podjęcie przez dyrektora rozmów z organem prowadzącym w zakresie zatrudnienia nauczyciela bibliotekarza w placówce.
Bardzo pomocne w działaniach wspomagających organizację i pracę dydaktyczną są fora internetowe skupiające w swoich grupach nauczycieli bibliotekarzy. Dzieląc się własnymi doświadczeniami i pomysłami, bibliotekarze mogą na bieżąco usprawniać swoją pracę oraz rozwiązywać problemy, które napotykają podczas wykonywania zadań służbowych.

Brak pieniędzy

Finanse w edukacji to problem, który był i niestety nadal się pojawia. Biblioteki szkolne z reguły nie mają stałego finansowania na zakupy książek i i innych materiałów potrzebnych w pracy. W wielu szkołach biblioteki szkolne są zawsze na końcu w kwestii zakupów, remontów, wyposażania. Czy do takiej biblioteki uczniowie będą przychodzić chętnie? Brak systematycznych źródeł finansowania bibliotek przyczynia się niestety do obniżenia jakości prący biblioteki, spadku liczby odwiedzin, niekorzystnego postrzegania nauczyciela bibliotekarza w środowisku szkolnym.

W bibliotece powinien być bibliotekarz

Problem łączenia etatów to wynik wieloletniego systemu zatrudniania nauczycieli w bibliotece. Wielu nauczycieli przedmiotów uzupełniało (i nadal tak jest) w bibliotece etat, traktując godziny w bibliotece jako „dodatkowe” zadania i czasem nie do końca starając się wypełniać je należycie. Takie sytuacje doprowadzały do tworzenia obrazu biblioteki jako typowej „wypożyczalni lektur”.

Bardzo ważne jest więc, aby miejsce w bibliotece zajmowała osoba, która rzeczywiście zna i rzetelnie wypełnia obowiązki wynikające z organizacji i zadań biblioteki szkolnej.

Niestety w tym momencie ponownie wracamy do problemu zatrudnienia bibliotekarzy oraz środków finansowych.

5

Działania ZNP w kwestii norm zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy

RENATA SOWADA – przewodnicząca Sekcji Bibliotekarskiej Związku Nauczycielstwa Polskiego w Częstochowie

Działania są następujące:

monitorowanie przez oddziały ZNP działań samorządów i organów prowadzących szkoły w zakresie liczby etatów nauczycieli bibliotekarzy czy godzin funkcjonowania biblioteki;
zobligowanie prezesów ognisk ZNP w placówkach szkolnych przy opiniowaniu arkuszy organizacyjnych szkół do zwrócenia uwagi na liczbę godzin dla nauczycieli bibliotekarzy;
bezpośrednie konsultacje w sprawie problemów związanych z funkcjonowaniem bibliotek szkolnych na danym terenie;
porady prawne udzielane na bieżąco zainteresowanym (zagrożonym) osobom – członkom ZNP;
na bieżąco konsultowanie i opiniowanie aktów prawnych w tej sprawie;
nagłaśnianie na łamach „Głosu Nauczycielskiego” działań organów prowadzących szkoły związanych ze zmniejszaniem liczby etatów nauczycieli bibliotekarzy i działań ZNP podejmowanych w tych sprawach;
organizowanie konsultacji w zakresie propozycji norm zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy z organizacjami bibliotekarskimi.

Zamierzenia ZNP w kwestii norm zatrudniania nauczycieli bibliotekarzy

Okręgowa Sekcja Bibliotekarska ZNP w Katowicach oraz oddziałowe Sekcje Bibliotekarskie ZNP planują rozpoczęcie, kolejny raz, prac nad przygotowaniem projektu norm zatrudnienia nauczycieli bibliotekarzy.

Co w numerze?