Niby nasi, ale jacyś inni

Wielu nauczycieli dostrzega ogromne zmiany w zachowaniu uczniów pomiędzy kl. VI i VII szkoły podstawowej. Po wakacjach w szkole pojawiają się uczniowie – niby nasi, ale jacyś inni. Odmienieni, nieswoi, trochę nieprzewidywalni. Ktoś zabrał aktywne, uśmiechnięte, zabawne i odważne dzieciaki i zamienił na markotnych, czasami krnąbrnych, trochę leniwych uczniów z niezadowolonymi wyrazami twarzy.

W czasach gdy funkcjonowały gimnazja, nauczyciele szkół podstawowych nie mieli styczności z najbardziej zbuntowanymi rocznikami, jednak osoby, które w gimnazjach zajęcia prowadziły, doskonale pamiętają, jak wielki wachlarz osobowości był w każdej klasie. Obecnie przeskok rozwojowy jest widoczny jeszcze bardziej, bo jeden nauczyciel zazwyczaj uczy danego przedmiotu od kl. IV do VIII i zdecydowanie mocniej doświadcza przemian swoich uczniów. Co za tym stoi? Biologia, proszę państwa!

Okres pomiędzy 12. i 13. rokiem życia to czas bardzo intensywnych zmian w organizmach młodych ludzi. Hormony, które mają za zadanie wspierać układ nerwowy w prawidłowym działaniu, sprzyjają niekontrolowanym zachowaniom, wybuchom złości, wahaniom nastroju, niezadowoleniu. Szczególnie widoczne jest to w przypadku sprzeciwu wobec rzeczy ograniczających, zagrażających, narzucających pewne określone postawy i zachowania, a także niezgodnych z oczekiwaniami i wyobrażeniami młodych ludzi. To właśnie burza hormonów w organizmie sprawia, że nastolatek przechodzi bunt wobec wszystkiego i wszystkich.

Dlaczego tak się dzieje?

Jaki jest cel buntu? Tak naprawdę to kwestia odnalezienia siebie, wypracowania swojej autonomii oraz zbudowania swojego pozytywnego obrazu. Są to elementy niezbędne w dorosłości, ponieważ to dzięki nim jesteśmy w stanie funkcjonować w otaczającej nas rzeczywistości. Umiemy się dostosować, a bardziej – odnaleźć w sytuacjach, w których się znajdujemy na przestrzeni całego dorosłego życia. Jak inaczej możemy oczekiwać od młodych ludzi, że nie staną się ofiarami wyzysku, jeśli nie pozwolimy im w kontrolowanych warunkach przećwiczyć odmowy? Oczekujemy asertywności od partnerów i współpracowników, od siebie samych, ale złościmy się, gdy uczniowie próbują negocjować pewne warunki i ustępstwa wobec nich.
Ich postulaty mogą być różne: zabawy szkolne wyłącznie dla kl. VII-VIII, bez udziału młodszych kolegów i koleżanek; decyzyjność w kwestii wyborów atrakcji, filmów i jedzenia w trakcie wycieczek; większa swoboda ubioru w szkole. To właśnie ten moment, kiedy młodzież ma szansę spróbować przeciwstawić się i negocjować pewne ustępstwa. To, czy jako szkoła zgadzamy się na przedstawione propozycje, jest zupełnie oddzielną kwestią. Nie rozważam tutaj dobrych i złych odpowiedzi – to jedynie próba uświadomienia, jak ważny jest to etap dla rozwoju jednostki.

Z kilkuletnich obserwacji (własnych oraz koleżeńskich) wynika, że to właśnie kl. VII jest najtrudniejsza zarówno dla uczniów, jak i nauczycieli z nimi pracujących. Uczniowie przyjmują postawę oporu wobec niemal wszystkiego, negują przydatność wielu informacji, odmawiają współpracy. Dla nauczycieli to sytuacja bardzo frustrująca, która łatwo może doprowadzić do wypalenia zawodowego. Kolejne próby podejmowane w celu zachęcenia młodzieży do sięgnięcia po książkę, wzięcia udziału w konkursie czy choćby wypowiedzenia się na dany temat kończą się fiaskiem. Pomimo wyszukiwania kolejnych sposobów – nie udaje się ich zaktywizować. W tym samym czasie młodzież boryka się z rywalizacją rówieśniczą, nieporozumieniami, które urastają do rangi bardzo poważnych konfliktów, pierwszymi zawodami miłosnymi, poczuciem konieczności dopasowania się do grupy rówieśniczej i oczekiwaniami, jakie nakładają na nich internet i wszystkie media społecznościowe. Do tego dołóżmy oczekiwania ze strony rodziców: że będą grzecznie się uczyć, spędzać czas w domu, pomagać w obowiązkach domowych, zajmą się młodszym rodzeństwem w razie konieczności. Plus oczekiwania szkoły: nauka wszystkich przedmiotów na same piątki; czytanie lektur; czytanie książek niebędących lekturami; angażowanie się we wszystkie akcje charytatywne, społeczne, lokalne; udział w akademiach (nie tylko szkolnych); przygotowanie się i udział w każdym konkursie (w tym konkursach szkolnych, międzyszkolnych, wojewódzkich); świadomość konieczności wyboru szkoły ponadpodstawowej i decyzja o swoim dalszym wykształceniu w tak młodym wciąż wieku. Do tego jeszcze szkoła muzyczna, zajęcia sportowe, rozwijanie swoich pasji, umiarkowane życie towarzyskie, racjonalne odżywianie i aktywność fizyczna.

Niech pierwszy rzuci kamień ten, kto nie pomyślał: „W sumie to sporo”. A oni mierzą się z tym codziennie, nie zawsze otrzymując wsparcie i zrozumienie od najbliższych.

Co możemy z tym zrobić?

Smutna prawda jest taka, że niewiele. Każdy człowiek musi przeżyć i przeczekać ten okres. Musimy pozwolić im kształtować swoją osobowość. Możemy jednak okazać nieco wsparcia nawet prostymi słowami: „Widzę, że masz w sobie mnóstwo emocji. To może być męczące”, „To musi denerwować, kiedy ktoś ciągle przypomina o egzaminie”, „Masz dużo zajęć i pewnie nie jest łatwo wyrobić się ze wszystkim”. Młodzież nie oczekuje, że damy im rozwiązanie problemów i odejmiemy połowę obowiązków. Oni potrzebują wsparcia i zrozumienia w tym trudnym okresie. Nie skupiajmy się na udzielaniu wskazówek i porad (chyba że o to poproszą), a na zrozumieniu tego, czego sami być może jeszcze nie rozumieją – emocji.

Praca na lekcjach z dojrzewającymi nastolatkami nie należy do najłatwiejszych i najprzyjemniejszych. Ich aktywność jest bardzo ograniczona. Nie robią tego, by pokazać się ze złej strony czy zrobić nam na złość. Przede wszystkim – wstydzą się być ocenieni przez innych uczniów. Nie chcą odpowiedzieć na pytanie zadane całej klasie, bo wiedzą, że ich odpowiedzi później będą pożywką dla osób, które wyśmiewają innych. Niechętnie biorą udział w akademiach, bo wiedzą, że ich występ będzie później szeroko komentowany nie tylko na szkolnym korytarzu, ale też w mediach społecznościowych. Dla nauczyciela to żaden argument i błaha sprawa, jednak dla nich to kwestia pierwszorzędna. Bycie ocenianym przez rówieśników jest zdecydowanie bardziej stresujące i może powodować dużo większe szkody niż ocenianie przez nauczyciela. Uczniowie niechętnie (o ile w ogóle!) biorą udział w konkursach, ponieważ im się nie chce. Codziennie czeka na nich tak wiele obowiązków i nauki, że mają prawo czuć się przemęczeni. Nie musimy doszukiwać się głębszych przyczyn.

Jak z nimi pracować?

W ciągu ostatnich lat znalazłam kilka sposobów, by przekonać młodzież do aktywności.

Po pierwsze – odpuściłam im. Nie zmuszam do udziału w konkursach, nie kuszę dodatkowymi ocenami czy punktami z zachowania. Proponuję aktywności, ale nie nakazuję. Pokazuję im, co można zyskać (nowe umiejętności, poszerzenie wiedzy), ale to im zostawiam decyzję.

Po drugie – próbuję ich poznać. To oczywiste, że najciekawsze dla nich zajęcia to te, które poruszają interesujące ich tematy. Nie sprawdzi się tutaj pytanie kierowane do całej klasy, bo odpowie nam cisza. Najlepszy sposób to poproszenie o zapisanie propozycji tematów na karteczkach i realizowanie tych, które się powtórzyły. Możemy wcześniej sami przygotować sobie listę tematów i przedstawić ją jako naszą propozycję. Jeśli się na to decydujemy, dajmy młodzieży możliwość wyboru – to sprawi, że będą mieć poczucie sprawczości.

Po trzecie – karty pracy zamiast rozmowy. Nie dotyczy to każdej klasy, jednak uczniowie chętniej dzielą się swoimi przemyśleniami, kiedy wiedzą, że inni ich nie usłyszą i nie będą mieli okazji do wyszydzania. Do wybranych tematów przygotowuję karty pracy z zadaniami opisowymi. Proszę uczniów o szczere odpowiedzi. Jeśli ktoś ma ochotę podzielić się swoimi przemyśleniami na forum, oczywiście ma taką możliwość, jednak starsze klasy nieczęsto z tego korzystają. Alternatywą dla kart pracy są – podobnie jak wyżej – anonimowe karteczki. Wtedy czytane odpowiedzi są bezimienne, co chroni autora przed nieprzyjemnościami, a pozwala na wywiązanie się dyskusji.

Po czwarte – nie oceniam, nie zawstydzam. Przywarą nauczycieli jest to, że oceniają i czasami komentują niektóre wypowiedzi uczniów. Zachęcam, by z tego całkowicie zrezygnować. Nie zawsze wiemy, co tkwi w głowie dojrzewającego nastolatka (burza hormonów, stresu, strachu, irytacji), nie wiemy też, kiedy dotkniemy czułej struny drugiej osoby, dlatego lepiej unikać żarcików czy komentarzy (nawet jeśli uczeń próbuje nas sprowokować). Stwórzmy uczniom przestrzeń, w której każdy będzie się czuł bezpiecznie, będzie akceptowany i nieprzymuszany do dzielenia się swoimi przemyśleniami. Nie raz będzie nam się otwierał w kieszeni przysłowiowy nóż na zachowania czy uwagi uczniów, ale rada na najbardziej zbuntowanych jest taka, by jak najmniej z nimi dyskutować, by nie dawać im satysfakcji z naszych nerwowych reakcji. Im bardziej nerwowo nauczyciel reaguje, tym dalej uczniowie chcą przesuwać granice.

Co to da?

Mogą zdarzyć się sytuacje (i zapewne tak będzie), kiedy będziemy mieć wrażenie, że wszystkie nasze działania nic nie zmieniają i w dalszym ciągu ciężko jest zachęcić młodzież do aktywnego uczestnictwa w życiu szkoły; że pomimo podejmowanych prób uczniowie nie dają się poznać, psocą jeszcze bardziej, buntują się bardziej otwarcie. Sprawią, że będziemy mieć dość naszej pracy i poczucie beznadziei ogarnie nas doszczętnie. Najważniejsze do zapamiętania – nie zawsze mamy wpływ na decyzje innych. Przymusem niczego nie osiągniemy, szantażem wiele stracimy. Jedynie nasz obecność i częściowa wyrozumiałość mogą sprawić, że z każdym kolejnym miesiącem zyskamy w oczach uczniów, by z czasem zechcieli otworzyć się nieco bardziej.

Nie zachęcam do całkowitego zrezygnowania z wymogów, odpuszczenia wszelkich obowiązków, zezwolenia na samowolkę. Tym bardziej nie zachęcam do ciągłego ulegania młodzieży w kwestii ich żądań. Chciałam jedynie pokazać, w jak trudnym momencie rozwojowym znajdują się nasi uczniowie. Istnieje droga, bo się przebić przez stawiane mury. Nie jest prosta, lekka i oczywista, ale jest. To właśnie zrozumienie, wsparcie i akceptacja takich urwisów i łobuzów, jakimi są.

Co w numerze?