Wprowadzenie

Elementy strefy oraz znaki umowne pozostały bez zmian w nowej metodologii, jednak zmieniły się niektóre zasady zapisu zawartości. Język zapisu serii lub dokumentu wieloczęściowego powinien być zgodny z językiem tytułu właściwego, językiem zapisu serii w pozostałych językach i elementów równoległych.

Całą zawartość strefy ujmujemy w jeden nawias okrągły, przy czym należy sprawdzić, czy system, w którym pracujemy, nie wpisuje go automatycznie. Jeśli tak, to rezygnujemy z jego podawania, aby nie uzyskać efektu zdublowanego nawiasu.

Jeśli chodzi o zapis w formacie MARC21, to informacje o serii lub dokumencie wieloczęściowym, które otrzymuje użytkownik na wirtualnej karcie katalogowej, wpisujemy w polu 490 i tam musimy stosować zasady opracowania formalnego dla strefy. Polu 490 zawsze towarzyszy, w przypadku serii, pole 830, gdzie znajduje się formalne hasło wzorcowe według klasyfikacji, którą posługuje się biblioteka (w Polsce najczęściej są to Deskryptory BN), odnoszące się do ujednoliconej formy tytułu serii. Natomiast opracowując dokument wieloczęściowy, oprócz pola 490 musimy podać pole 800 z autorem i tytułem lub pole 830 dla dokumentu wieloczęściowego bezautorskiego.

Przypomnijmy sobie elementy obowiązujące w ramach strefy. Są to:

tytuł właściwy serii lub książki wielotomowej;
tytuł równoległy serii lub książki wielotomowej;
dodatki do tytułu serii lub książki wielotomowej;
równoległe dodatki do tytułu serii lub książki wielotomowej;
oznaczenie odpowiedzialności dotyczące serii lub książki wielotomowej;
oznaczenie podserii o niewyróżniającym tytule;
niewyróżniający tytuł podserii;
ISSN serii lub podserii;
numeracja związana z serią/podserią lub książką wielotomową.

Schematy

Przedstawiona powyżej kolejność ma charakter podstawowy i ulega zmianom zależnie od obecności lub braku niektórych elementów, które uwzględniłam na schematach. Pierwszy pokazuje schematy zapisu danych dla serii głównej.

Strefa serii – schematy dla serii głównej

Kolejna grafika obrazuje schemat wykorzystywany do opisu podserii o niewyróżniającym tytule.

W strefie serii i publikacji wieloczęściowej mogą pojawić się warianty tytułów, podtytułów i odpowiedzialności w innych językach, czyli elementy równoległe. W zależności od ich wystąpienia w danym opisie możemy użyć jednego ze schematów zapisu zamieszczonych na poniższej grafice.

Strefa serii – schematy dla elementów równoległych serii i podserii

W strefie, poza serią, opisujemy też dokument wieloczęściowy w odniesieniu do jego autora, tytułu i numeru części. W tym przypadku schematy zapisu pokazuje grafika.

Strefa serii – schematy dla dokumentu wieloczęściowego

Dokument wieloczęściowy, podobnie jak seria i podseria, może mieć tytuł zbiorczy dla całości, podtytuły lub odpowiedzialność wyrażoną w innych językach, czyli elementy równoległe, których zapis odzwierciedla grafika.

Strefa serii – schematy dla elementów równoległych dokumentu wieloczęściowego

Ostatni schemat obejmuje warianty dla więcej niż jednej serii, więcej niż jednego dokumentu wieloczęściowego oraz mieszany, w przypadku gdy mamy do czynienia zarówno z serią, jak i dokumentem wieloczęściowym.

Strefa serii – schematy dla kilku serii i połączenia serii z dokumentem wieloczęściowym

Źródła danych

Źródło podstawowe dla tej strefy stanowi strona tytułowa serii lub książki wielotomowej. Jest to strona określana jako przytytułowa, czyli znajdująca się po lewej stronie strony tytułowej. Gdyby w publikacji nie było takiej strony albo brakowało na niej niektórych danych, wówczas można przejąć informacje z innych miejsc w dokumencie według następującej kolejności:

strona tytułowa;
strona przedtytułowa;
okładka;
pozostałe części dokumentu.

Można także poszukać danych poza dokumentem, jednak w takim przypadku należy podać je w nawiasach kwadratowych, co pokazuje przykład z kolejnej grafiki.

PisowniaZgodnie z zasadą „bierz, co widzisz” w tytułach oraz podtytułach serii, podserii i wydawnictw wieloczęściowych:

nie uwspółcześniamy pisowni;

nie poprawiamy pomyłek, błędów, literówek, niepoprawnych znaków diakrytycznych;

nie zapisujemy akcentów wyrazowych lub pochylenia samogłosek;

nie zmieniamy ani nie pomijamy znaków interpunkcyjnych, typograficznych, symboli i cyfr.

Z kolei określenie części zapisujemy małą literą, chyba że ortografia danego języka nakazuje zapis z dużej litery (np. w języku niemieckim) oraz z wykorzystaniem skrótów (t. – tom, cz. – część, z. – zeszyt, nr – numer itp.).

Z kolei numerację części zapisuje się za pomocą cyfr arabskich, bez względu na formę występującą w dokumencie. Jest tylko jedna sytuacja, w której zachowujemy zapis dokładnie taki, jak w opracowywanej książce, a mianowicie kiedy mamy do czynienia z numeracją mieszaną (np. rzymsko-arabską, literowo-cyfrową itp.). Numeracji nie musi poprzedzać określenie części – niekiedy w dokumencie mamy tylko liczbę lub cyfrę bez informacji, czy oznacza ona numer, zeszyt, tom, czy inny rodzaj części.

Tytuł właściwy

Wybór tytułu właściwego dla serii lub książki wielotomowej przypomina wybór tytułu właściwego dla całego dokumentu do strefy tytułu i odpowiedzialności i takie same są znaki rozdzielające tytuł właściwy od dodatku do tytułu, co odpowiedzialności. Problem pojawia się wtedy, gdy w różnych miejscach książki znajdujemy różne wersje zapisu tego tytułu w tym samym języku, czyli tzw. tytuły odmienne. W takim przypadku przejmujemy do opisu tytuł z podstawowego źródła danych, a gdyby takiego nie było, to z kolejnych źródeł zgodnie z kolejnością wskazaną na początku artykułu. Natomiast pozostałe wersje tytułu właściwego zapisujemy uwadze ogólnej w polu 500, dodając informację o umiejscowieniu w książce.

Tytuł właściwy umieszczamy w podpolu „a” pola 490, a jego ujednoliconą wersję podajemy w polu indeksowym 830 dla tytułu serii lub anonimowego wydawnictwa wieloczęściowego, w polu 800 zaś – dla autorskiego dokumentu wieloczęściowego.

Tytuł właściwy – znak graficzny

Jeżeli tytuł serii wyrażony jest jedynie znakiem graficznym, nie podaje się go w strefie serii i książki wielotomowej.

W strefie uwag podaje się nazwę serii nadaną przez katalogującego lub powszechnie znaną.

Jeżeli tytuł serii jest częściowo wyrażony znakiem graficznym, podaje się go w strefie serii i książki wielotomowej, przejmując występujący w tytule znak graficzny.

Jeżeli jakiegoś znaku czy symbolu nie można przejąć ze względów technicznych, zastępuje się go opisem lub odpowiednikiem literowym albo słownym ujętym w nawias kwadratowy i w razie potrzeby podaje się uwagę wyjaśniającą w strefie uwag.

Strefa serii – tytuł właściwy jako znak graficzny

Cykl bez wspólnego tytułu

Niektóre publikacje, określane przez autora lub wydawcę jako części cyklu, lecz nieobjęte wspólnym tytułem, nie wymagają zapisu tej informacji w strefie serii i dokumentu wieloczęściowego. Wystarczy wówczas uwaga ogólna w polu 500 informująca o tzw. cyklu bez tytułu, z wyszczególnieniem publikacji, które się nań składają.

Zdarzają się sytuacje, gdy brak jest tytułu w jednej z części cyklu, jednak informacja o nim znajduje się w jednej z wydanych później części. Pozwala to dodać tytuł cyklu do opisu publikacji, w której go brakowało, należy to jednak zrobić w nawiasie kwadratowym.

Strefa serii – cykl bez wspólnego tytułu

Tytuł równoległy

Tytuł właściwy serii lub wydawnictwa wieloczęściowego może być podany w więcej niż jednym języku. Pozostałe wersje językowe, inne niż język tytułu właściwego książki przyjęty w polu 245 w podpolu „a”, czyli w strefie tytułu i odpowiedzialności, a występujące w głównym źródle informacji dla strefy, są tytułami równoległymi. Podajemy je w kolejności wyróżnienia typograficznego, a jeśli takiego brak – w kolejności wystąpienia. Tytułem równoległym są także tytuły oryginałów serii lub publikacji wieloczęściowej. Tytuł równoległy poprzedzony jest znakiem równości ze spacjami z obu stron. Tytuł równoległy serii lub wydawnictwa wieloczęściowego podajmy po tytule właściwym w podpolu „a” pola 490.

Podobnie jak w strefie tytułu i odpowiedzialności, jeśli mamy do czynienia z równoległymi wersjami innych elementów strefy, grupujemy dane w tym samym języku, a całą grupę poprzedzamy znakiem równości ze spacjami z obu stron. W grupach zachowujemy znaki umowne właściwe dla strefy. Należy stosować znaki umowne odpowiadające poszczególnym elementom.

W formacie MARC21 w polu 490 podpola „a” i „v” są powtarzalne, więc informacje równoległe odnoszące się do tytułu i odpowiedzialności zapisujemy w powtórzonym podpolu „a”, o równoległej numeracji zaś – w powtórzonym podpolu „v”. Jedyne niepowtarzalne podpole to „x” dla ISSN, ale w tym przypadku nie mamy do czynienia z wersjami równoległymi.

Tytuły rodzajowe i niewyróżniające

Tytuły rodzajowe odnoszą się do formy dokumentu, niewyróżniające zaś to takie, które mogą być nadawane wielokrotnie w identycznym brzmieniu.

W celu rozróżnienia wspomnianych tytułów niezbędne jest podanie odpowiedzialności osobowej lub instytucjonalnej. Pomijamy natomiast podawanie odpowiedzialności dla tytułu niewyróżniającego lub rodzajowego, w sytuacji gdy nazwa jednostki odpowiedzialnej (osoby, instytucji) znalazła się w tytule.

Strefa serii – tytuły rodzajowe i niewyróżniające

Oznaczenie odpowiedzialności Odpowiedzialność dla serii lub dokumentu wieloczęściowego podlega zasadzie „bierz, co widzisz”, czyli w polu 490 formatu MARC21 podajemy dokładnie to, co znajduje się w źródle dla tej strefy. Pozostawiamy powiązanie składniowe z tytułem, jeśli takie wystąpi, nie powtarzając już informacji po ukośniku. Natomiast w każdym innym przypadku, zwłaszcza gdy mamy do czynienia z tytułem niewyróżniającym lub rodzajowym serii czy autorskim dokumentem wieloczęściowym, to odpowiedzialność zapisujemy w podpolu „a” pola 490 po ukośniku ze spacjami z obu stron. Może się zdarzyć, że odpowiedzialność będzie podana w dokumencie w kilku językach – wówczas podstawowy język musi być zgodny z językiem tytułu właściwego, a wszystkie pozostałe wersje są elementami równoległymi. Wersje zapisane językami niełacińskimi wymagają konwersji. Odpowiedzialności do serii nie powtarza się w strefie tytułu i odpowiedzialności, chyba że dana osoba lub instytucja pełniła określoną funkcję w stosunku do tej konkretnej części serii lub dokumentu wieloczęściowego. Nazwę instytucji odpowiedzialnej za serię powtarzamy także, gdy różni się ona od nazwy ciała zbiorowego odpowiedzialnego za opracowywaną publikację.

Oznaczenie odpowiedzialności dla tytułu zbiorczego

Jeżeli tytułem książki wielotomowej jest tytuł zbiorczy (np. Dzieła zebrane, Wybór pism, Dramaty, Listy), do strefy serii i książki wielotomowej przejmuje się oznaczenie odpowiedzialności. Oznaczenie odpowiedzialności książki wielotomowej przejmuje się w formie występującej w źródle danych. Jeżeli oznaczenie odpowiedzialności jest powiązane składniowo z tytułem książki wielotomowej, przejmuje się je do opisu w formie bez zmian. Jeżeli nie jest powiązane składniowo – podaje się je po ukośniku z odstępem po obu stronach znaku.

Jeżeli oznaczenie odpowiedzialności występuje w więcej niż jednym języku lub systemie pisma, podaje się wyłącznie formę w języku tytułu właściwego książki wielotomowej.

Jeżeli nie można zastosować tego kryterium, podaje się formę występującą jako pierwsza.

Strefa serii – odpowiedzialność do tytułu zbiorczego

Dodatek do tytułu

Dodatki do tytułu serii lub wydawnictwa wieloczęściowego, czyli podtytuły, zapisujemy po tytule właściwym lub po tytułach równoległych (jeśli występują), poprzedzając je dwukropkiem ze spacjami z obu stron. Zapis stosujemy w powtórzonym podpolu „a” pola 490. Gdy w publikacji jest więcej podtytułów, to o kolejności zapisu decydują wyróżnienia typograficzne, a jeśli ich brak – to kolejność umieszczenia w źródle. Pierwsze wyrazy podtytułów podajemy z małej litery, chyba że są to nazwy własne, a dla innych języków niż polski stosujemy zasady pisowni danego języka.

Równoległy dodatek do tytułuW niektórych książkach znajdziemy dodatki do tytułu serii lub wydawnictwa wieloczęściowego w różnych językach. Są to równoległe dodatki do tytułu tego typu dokumentów, a ich zapis poprzedzamy znakiem równości ze spacjami z obu stron. Gdyby w publikacji były zarówno tytuły, jak i podtytuły w obcych językach, wówczas grupujemy je językami, podając najpierw równoległy tytuł dla tytułu właściwego serii lub dokumentu wieloczęściowego, a następnie równoległe podtytuły. Całą grupę poprzedzamy znakiem równości, a pomiędzy elementami grupy stosujemy znaki charakterystyczne dla strefy tytułu i odpowiedzialności, tylko zapisujemy je w strefie serii, czyli w polu 490. Jeżeli jednak w książce są tylko równoległe dodatki do tytułów, to podajemy je po ostatnim dodatku w języku tytułu właściwego serii lub bezpośrednio po tytule właściwym, a każdy równoległy dodatek do tytułu poprzedzamy znakiem równości ze spacjami z obu stron.

Strefa serii – równoległy dodatek do tytułu

Serie – podseria, część, sekcjaPodserie o wyróżniającym tytule podaje się w sposób identyczny do serii, czyli w polu 490 w podpolu „a” zapisujemy tytuł podserii dużymi literami z wyjątkiem przyimków i spójników, następnie po dwukropku z obustronnymi spacjami wystąpią podtytuły, a po znaku równości, także ze spacjami z obu stron, umieścimy elementy równoległe. Natomiast wszelkie informacje o serii głównej Biblioteka Narodowa zaleca umieszczać w uwadze w polu 500, gdzie podaje się tytuł, podtytuły, tytuły równoległe serii głównej, a także informacje o ISSN i numeracji tejże serii głównej. Uwagę tworzymy z zachowaniem znaków umownych właściwych dla strefy serii. Podserię, tak jak serię, obejmujemy całościowo nawiasem okrągłym. Jest też inna forma zapisu podserii, która pozwala umieścić zarówno serię, jak i podserię o wyróżniającym tytule, każdą w osobnym wystąpieniu pola 490.

Strefa serii – podseria (część, sekcja) o wyróżniającym tytule

Z kolei w przypadku podserii, której tytuł jest niewyróżniający (np. określa nazwę dziedziny), jest tytułem rodzajowym lub formalnym, w strefie serii, czyli w polu 490, podajemy w podpolu „a” tytuł serii głownej i wszystko to, co się z serią główną wiąże (podtytuły, odpowiedzialność, elementy równoległe), a następnie kończymy pole kropką i spacją, przechodząc do powtórzenia podpola „a”. W nim podajemy tytuł podserii dużymi literami wraz ze wszystkim, co się z nią wiąże, a następnie, w kolejnych podpolach, ISSN podserii (podpole „x”) oraz jej numerację (podpole „v”), o ile mamy takie dane. W sytuacji gdy dla serii głównej mamy dodatkowo ISSN i numerację, podajemy te informacje wyłącznie w ogólnej uwadze w polu 500, zgodnie z zaleceniami BN, lub stosujemy wariant drugi, czyli robimy jeszcze jedno pole 490, tym razem dla samej serii głównej. Gdyby opisywana podseria miała własne oznaczenie, to poprzedzamy nim tytuł podserii, a następnie po przecinku ze spacją wpisujemy tytuł podserii.

Strefa serii – podseria (część, sekcja) o niewyróżniającym się tytule

Wydawnictwa wieloczęściowe – podseria, część, sekcjaPodobna sytuacja jak przy serii może wystąpić w książkach wieloczęściowych. Mogą one zostać podzielone na części, podserie lub sekcje, których oznaczenia podaje się po tytule, ewentualnie po tytułach równoległych i dodatkach do tytułu. Przed oznaczeniem części należy postawić kropkę i spację. Oznaczenie części może mieć postać samego numeru lub numeru z określeniem części. Określenie części przepisujemy z dokumentu, zapisując je małą literą – chyba że innego zapisu wymaga ortografia języka, w jakim jest wyrażone – z użyciem skrótów. Jeśli brak oznaczenia, to wpisuje się sam numer, zawsze cyframi arabskimi, chyba że numeracja ma postać mieszaną (np. rzymsko-arabską lub literowo-cyfrową). Po numerze wpisujemy przecinek ze spacją i podajemy tytuł tejże podserii (części, sekcji), a jeśli brak oznaczenia części i numeru, to tytuł podserii poprzedza kropka ze spacją.

Strefa serii – wydawnictwo wieloczęściowe z podserią (częścią, sekcją)

ISSN serii, podserii

Jeżeli w dokumencie występuje numer ISSN odnoszący się do serii lub podserii, to podajemy go przy opisie odpowiednio serii lub podserii w polu 490 w podpolu „x”. Wyjątkiem jest opis serii głównej w połączeniu z niewyróżniającym tytułem podserii, kiedy to ISSN dla serii głównej podajemy w uwagach (według BN), lub osobnym wystąpieniem samej serii głównej (wariant drugi).

Numeracja serii, podseriiW strefie serii w polu 490 w podpolu „v” zapisujemy numerację serii głównej, podserii lub wydawnictwa wieloczęściowego, podając ją cyframi arabskimi wraz z towarzyszącymi jej określeniami, chyba że mamy do czynienia z wersją mieszaną (np. rzymsko-arabską lub literowo-cyfrową). Oznaczenia części piszemy z małej litery w języku polskim, a w innych językach – z zachowaniem właściwej im pisowni i nie pełnym słowem, lecz z wykorzystaniem odpowiedniego skrótu. Jeśli numeracji nie towarzyszy żadne oznaczenie, to podajemy same numery. Numerację poprzedza się średnikiem ze spacjami z obu stron na końcu wcześniejszego podpola.

Strefa serii – numeracja wydawnictwa wieloczęściowego

W niektórych publikacjach numeracja składa się z roku i innego numeru. W takim przypadku zapis zależy od tego, czy numeracja zachowuje ciągłość w następujących po sobie latach, czy też odnawia się z każdym rokiem. Jeżeli się odnawia, to najpierw podajemy rok, a następnie, po przecinku i spacji, numer. W przypadku numeracji ciągłej zapis jest odwrotny.

Inny przypadek to numeracja z błędem. Stosujemy w takiej sytuacji zapis według zasady „bierz, co widzisz” i przepisujemy błędny numer do pola 490 – podpola „v”, natomiast informację o błędzie oraz poprawną wartość numeracji podajemy w ogólnej uwadze w polu 500.

Jeżeli tytuł właściwy serii składa się z tytułu serii głównej i niewyróżniającego tytułu podserii, numerację serii głównej podaje się wyłącznie w strefie uwag.

Strefa serii – numeracja serii głównej z podserią o niewyróżniającym tytule

Nietypowa numeracja – równoległa, więcej systemów, nowy ciąg i więcej częściNumeracja równoległa serii lub dokumentu wieloczęściowego, czyli oznaczenie numeracji wyrażone językiem lub językami innymi niż język tytułu właściwego dokumentu, podawana jest tylko i wyłącznie wówczas, gdy w publikacji mamy do czynienia także z tytułem równoległym dla serii. Gdyby zarówno tytuł serii, jak i podserii został wyrażony w innym języku, a towarzyszyłoby im równoległe oznaczenie numeracji dla obydwu, to przejmujemy oba oznaczenia, zapisując je bezpośrednio za tytułem właściwym lub równoległym, gdy następuje grupowanie elementów językowych. Natomiast jeśli oznaczenie części wystąpi tylko w jednym języku, to umieszczamy je po ostatnim tytule równoległym. Wspominaliśmy już o tym, że niekiedy numeracja jest mieszana. To właśnie sytuacja, gdy mamy do czynienia z dwoma lub większą liczbą odrębnych systemów numeracji. Zachowujemy wówczas oryginalny zapis z dokumentu, a jeden system od drugiego oddzielamy przecinkiem i spacją. W niektórych publikacjach zdarza się, że prowadzony od początku ciąg numerów w serii został zastąpiony nowym, a towarzyszyły temu określenia typu „nowa seria”, „seria druga” itp. (lub też odpowiedniki tych określeń w innych językach). Wówczas przejmujemy to określenie i zapisujemy je wraz z nowym ciągiem numeracji, a pomiędzy nimi stawiamy przecinek i spację.Są także książki, w których w obrębie jednego woluminu w serii występuje więcej niż jeden tom, część czy numer. W takich okolicznościach wymieniamy zakres numerów, podając najpierw numer najniższy, a następnie najwyższy i rozdzielając je łącznikiem bez żadnych spacji. Jeżeli okazuje się, że numery nie następują po sobie, wtedy wymieniamy je kolejno wszystkie, po przecinku i spacji.

Więcej serii i wydawnictw wieloczęściowychPrzed nami ostatni już aspekt zasad opracowania strefy serii, związany z sytuacją, w której w jednej książce spotykamy się z kilkoma seriami lub kilkoma cyklami wydawnictw wieloczęściowych, ewentualnie z jednym i drugim. Podstawowa zasada jest taka, że najpierw podajemy informacje związane z wydawnictwem lub wydawnictwami wieloczęściowymi, a dopiero potem – z serią lub seriami. Najlepiej obrazuje to wszystko ostatnia grafika, przy czym należy pamiętać, że pomiędzy poszczególnymi elementami w nawiasach okrągłych trzeba zostawić spację (choć na ogół na wirtualnych kartach katalogowych poszczególne elementy, każdy zapisany w odrębnym polu 490, które przecież nie bez powodu jest polem powtarzalnym, szeregują się jeden pod drugim). Natomiast jeśli chodzi o kolejność zapisu wielu elementów, to Biblioteka Narodowa poleca zapis alfabetyczny, chyba że w książce występuje jakieś wyróżnienie typograficzne – wówczas można je uwzględnić. Gdyby jednak zastosować kolejność według wystąpienia serii lub wydawnictw wieloczęściowych w dokumencie, nie będzie to moim zdaniem jakiś błąd tragiczny w skutkach – ważne, że użytkownik dostanie informację, a jej układ jest już sprawą drugorzędną.

Strefa serii – wiele serii lub wydawnictw wieloczęściowych w jednym opisie

Pamiętajmy tylko, że polu 490 każdorazowo musi towarzyszyć, w przypadku serii, pole 830 z tytułem serii wprost w kartoteki haseł wzorcowych (np. Deskryptorów BN). Z kolei w przypadku publikacji wieloczęściowej polu 490 towarzyszy obowiązkowo pole 800, gdzie podaje się autora, tytuł i numer, a niekiedy także tytuł części, jeśli publikacja jest podzielona na sekcje. W przypadku książek wieloczęściowych, które nie mają autora, wykorzystujemy pole 830, podobnie jak dla serii.

Co w numerze?