Hip-hop jest często traktowany jako marginalny, nieco podejrzany nurt muzyczny adresowany do młodych ludzi. Sporo osób podchodzi do niego z pobłażaniem lub niechęcią. Niesłusznie. Gdy widzisz ucznia wychodzącego ze szkoły ze słuchawkami na uszach, to możesz mieć 95-procentową pewność, że właśnie słucha on jakiegoś utworu hip-hopowego.

Twórcy hip-hopu weszli do grona wpływowych przedstawicieli szeroko rozumianej kultury, zapełniają wielkie sale koncertowe, pobijają rekordy popularności, otrzymują prestiżowe nagrody. Ich głos w dyskursie publicznym staje się istotny. Na przykład raper Łona (z wykształcenia i zawodu prawnik) otrzymał w 2017 r. od Rady Języka Polskiego tytuł „Młody Ambasador Polszczyzny”, a w 2020 r., od prezydenta Szczecina, tytuł Honorowego Ambasadora Szczecina. Taco Hemingway był nominowany (kilkanaście razy) do Nagrody Fryderyk i Paszportu „Polityki”, a w 2019 r. znalazł się na 10. miejscu na liście najbardziej wpływowych Polaków tygodnika „Wprost”.

Nauczyciele i wychowawcy, którzy chcą być blisko swoich podopiecznych, powinni poznać świat, w którym żyje młodzież, i częściej wykorzystywać popularność i wpływy hip-hopu w swoich działaniach.

Głos młodego pokolenia

Młody zamknięty chłopak w sobie nosił blizny na ciele
Jak blizny w sercu i w każdym miejscu i bał się stanąć za sterem
A wcale nie chciałem tak wiele – chwila gadki i zrozumienia
Ale co ja tam mogłem wiedzieć, skoro szczeniak to znaczy szczeniak…
(EndRiu, Przez ciernie do gwiazd)

W dobrym stanie psychicznym, szkoda tylko wizualnie
W środku ogarniam chaos, który niszczy wyobraźnię
Jak zagubiony dzieciak wędruję po krętych ścieżkach
W labiryncie swoich marzeń szukam prawdziwego szczęścia
Zgubiłem je po raz setny, nadzieja dotrzymuje kroku
Ale nie zabrakło chwil, by serce mówiło odpuść
Mocny podmuch wiatru, kierowany w moją twarz
Sugerował tak bezsilnie, żebym wziął się w garść…
(EndRiu, Bezbronny dzieciak)

Dlaczego hip-hop?

Młody człowiek oczekuje i potrzebuje naszej dostępności i obecności w jego życiu, a także równoprawnego dialogu. Jeśli tego nie ma, ucieka na margines lub do świata online, a także w dużym stopniu do świata muzyki, w którym poszukuje akceptacji i wsparcia – wrażliwości, z którą może się identyfikować. Młodzi ludzie potrzebują muzyki – nie tylko tej do zabawy, ale także tej motywującej i podbudowującej życiowo.
Hip-hop odgrywa znaczącą rolę w kształtowaniu postaw współczesnego młodego pokolenia. Przydatną i bezcenną praktyką może się okazać zagłębienie w przekaz płynący z poszczególnych utworów tej muzyki. Dzięki temu będziemy w stanie lepiej poznać zainteresowania i potrzeby młodych ludzi, dla których hip-hop stał się alternatywą w codziennym życiu.

Kulturę hip-hopową tworzy wielu twórców budujących w swoich utworach bardzo zróżnicowany przekaz. Wpływ raperów na postawy życiowe młodego pokolenia jest bardzo duży. W hip-hopie dostrzec można walkę z marazmem i beznadzieją dnia codziennego oraz ze schematami w codziennym życiu. Nie ma tu przyzwolenia na sztywne narzucanie młodemu pokoleniu autorytetów czy priorytetów.

Hip-hop udostępnia młodym ludziom przestrzeń do wyrażania siebie, a scena pozwala na publiczne okazywanie emocji – także tych skrajnych. Artysta na scenie pełni funkcję przewodnika dla odbiorcy, nie tylko po świecie koncertowym. Artyści reprezentujący kulturę hip-hopową stają się wyznacznikami zachowań dla swoich odbiorców. Wulgarne zwroty czy gesty mają za zadanie podtrzymywać relację z publicznością, a głos artysty często staje się głosem młodego pokolenia.

Hip-hop jest głosem buntu i protestu przeciwko zastanej (często brutalnej) rzeczywistości, materializmowi i stereotypom.

Otwórzmy się na hip-hop i na głos młodego człowieka, by lepiej go poznać i zrozumieć.
Nie marginalizujmy kultury hip-hopowej, będącej pasją naszych dzieci.
Hip-hop = styl życia wielu młodych, błądzących życiowo ludzi.
Ukazujmy pozytywny przekaz zawarty w hip-hopie.
Wejście w dialog za pomocą hip-hopu daje możliwość:
- stania się „swoim” człowiekiem;
- złapania bakcyla przez młodzież;
- dostrzeżenia przez młodzież ich obecnej sytuacji;
- mówienia o przeszłości, a także spoglądania w kierunku przyszłości;
- skłonienia do refleksji życiowej.
- przyznania się do błędów popełnianych w życiu.

Zróżnicowany głos pokolenia

Twórczość raperów przesiąknięta jest doświadczeniami życiowymi, które dotykają tysiące młodych ludzi. Umożliwia to nawiązanie interakcji i wzajemnie zrozumienie w kontakcie interpersonalnym. Muzyka staje się mediatorem pomiędzy młodym człowiekiem a dorosłym. Odbiorca ma prawo wyboru słuchanej przez siebie muzyki, a także wyboru pomiędzy autentycznym przekazem a skomercjalizowanym produktem marketingowym.

W polskim rapie odnajdujemy szeroką gamę tekstów – zarówno tych zawierających przemyślenia natury filozoficznej czy moralizatorskie motta, jak i tych, które wymierzone są w drugiego człowieka. Kulturę hip-hopową poddaje się stygmatyzacji ze względu na jej hermetyczność i narzucanie własnego i niepowtarzalnego stylu.

Hip-hop nie przynosi korzyści współczesnej kulturze konsumpcyjnej. Raperzy coraz częściej zakładają własne wytwórnie płytowe i przedsiębiorstwa odzieżowe, stając się niezależnymi jednostkami.

W podejściu do otaczającego społeczeństwa widoczny jest racjonalizm bez używania Photoshopa. Środowisko ukazywane jest takim, jakim jest, bez koloryzowania. Ponieważ relacje między ludźmi nie zawsze są pomyślne i przyjemne, a ich plecaki często wypełnione są traumatycznymi doświadczeniami, przekaz hip-hopu bywa również brutalny przy jednoczesnym zachowaniu szczerości i autentyczności. Nie ma tu miejsca na wyimaginowane obrazy otaczającej nas rzeczywistości.

Niepokoi natomiast liczba wulgaryzmów w tekstach, a niekiedy także wychwalanie zachowań destrukcyjnych i społecznie nieakceptowanych. Dużym problemem jest także przedmiotowe traktowanie kobiet. Z drugiej strony widzimy wielu przedstawicieli kultury hip-hopowej odnoszących się do kobiet z szacunkiem, a także zakładających własne rodziny. Po raz kolejny napiszę: odbiorca ma prawo wyboru. A my, dorośli mamy za zadanie kształtować w dzieciach właściwe postawy w relacjach międzyludzkich.

Cztery filary hip-hopu

Gatunek muzyczny (czyli rap) to tylko element kultury hip-hopowej. Składają się na nią cztery filary:

Breakdance – taniec łączący m.in. jazzowe tradycje taneczne, ekscentryczne kroki Jamesa Browna i akrobatyczne elementy sztuk walki.
DJ/didżeing – didżej to osoba prezentująca muzykę na imprezach, mixtape’ach bądź w radiach.
Graffiti/jam – pojęcie obejmujące elementy wizualne, np. obrazy, podpisy lub rysunki, które umieszcza się w przestrzeni miejskiej. Wspólne malowanie w rytm muzyki hip-hopowej to jam.
Rap – gatunek muzyczny początkowo tworzony tylko przez czarnoskórych artystów. Na utwory rapowe składają się podkłady muzyczne, teksty wykonywane przez MC oraz skrecze, za które odpowiada didżej.

Walory wychowawcze hip-hopu

Młodzi odbiorcy spotykają się z przekazem, iż o odwadze człowieka świadczy przede wszystkim umiejętność bronienia swojej indywidualności i dbanie o swoich bliskich. Kultura hip-hopowa mocno podkreśla pochodzenie i korzenie rodzinne, których nie należy się wstydzić.

Artyści, wychodząc z założenia, że pochodzenie człowieka nie musi być wyznacznikiem jego przyszłości, zachęcają do wyciągnięcia wniosków z niepowodzeń życiowych oraz obrania konkretnych celów życiowych, co jest jednym z warunków życia na lepszym poziomie i bez wątpienia wzbogaci wartości życiowe młodego człowieka.

Dla przedstawicieli kultury hip-hopowej szczęście i wolność to znaczące wartości, podobnie jak bliskie osoby (rodzina lub przyjaciele). Życie powinno być darem, a ty powinieneś być fanem swojego życia. Przyjaźń i miłość wywołują szczęście, które zatem wiąże się z życiem w gronie bliskich i zaufanych osób. Odbiorca otrzymuje przekaz, iż pośpiech lub obieranie drogi na skróty w dążeniu do wyznaczonego sobie celu nie są wskazane. Warto natomiast żyć w zgodzie ze swoją naturą i stawiać na konsekwencję w pracy i własny rozwój.

W tekstach polskich raperów od wielu lat obecna jest Frommowska kwestia „mieć czy być”. Odbiorca często staje na rozdrożu i podejmuje decyzje. Jedno jest pewne: dzięki autentyczności i szczerości płynącej z tekstów raperów możliwe jest odnalezienie patentu na własne życie. Aby do tego doszło, koniecznym jest poznanie samego siebie, a także dostrzeżenie w sobie zarówno tych mocnych, jak i słabych stron. Tak zaczyna się kreowanie swojej tożsamości…

Wolność najważniejszą wartością dla przedstawicieli kultury hip-hopu

Antidotum na ból egzystencjalny.
Przekaz płynący prosto z duszy.
Rozładowanie napięcia i frustracji.
Przelanie na papier/parkiet/ścianę swoich uczuć i przemyśleń.
Autentyczne przeżycia rozwijają u odbiorcy wrażliwość.
Doświadczenie katharsis.

Kształtowanie (się) tożsamości młodego człowieka

Dla wielu słuchaczy muzyki raper staje się osobą znaczącą, zatem utwory hip-hopowe odgrywają ważną rolę w kształtowaniu tożsamości. Często spotykamy idoli naszych dzieci, którzy sami poszukują właściwych wartości w życiu i starają się o lepszą jego jakość. W wielu tekstach dostrzec można liczne wulgaryzmy, często stosowane dla podkreślenia czy wzmocnienia treści. Warto jednak wyodrębnić i przeanalizować sam przekaz – czy będzie on pozytywnie oddziaływał na młodego człowieka.

Rolą nauczyciela powinno być dostrzeganie i wzmacnianie potencjału dziecka, a tym samym umiejętne wykorzystywanie hip-hopu w kreowaniu tożsamości. Młody człowiek oczekuje wskazywania alternatywnych form w opozycji do zagrożeń wynikających z negatywnych stron tej kultury. Nie bójmy się wejść w świat naszych uczniów – w tym przypadku w świat, w którym karty rozdają ich idole.

Interpretacja tekstów hip-hopowych może stać się podłożem dla dialogu uczniów z nauczycielami, zatem sam rap ma szansę stać się zalążkiem kultury międzypokoleniowej. Dostrzegam tu możliwość łączenia pokoleń, jednak wymaga to chęci i przygotowania ze strony dorosłych.

Hip-hop potrafi odzwierciedlić pesymistyczne spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, a także zmotywować do konstruktywnych działań. Może również przyczynić się do większej skłonności do przejawiania zachowań ryzykownych. Niektórzy z odbiorców odczuwają pobudzenie i przyjemność z teledysków przepełnionych przemocą i cierpieniem innych ludzi. Warto zdać sobie sprawę, iż nie na każdego muzyka oddziaływać będzie pozytywnie. Proponuję zainteresować się tym, w jaki sposób wolny czas spędza nasze dziecko czy nasz uczeń. Często są to wirtualna rzeczywistość i udział w wielu grupach w mediach społecznościowych, a także tworzenie playlist muzycznych. Młodzi ludzie, którzy nie mają umiejętności filtrowania, podczas słuchania rapu i oglądania teledysków utrwalać będą w sobie fałszywe przekonania i stereotypy skutkujące zmianami w zachowaniu.

Hip-hop jako element kreowania nowej tożsamości młodego człowieka

Wyzwalanie pozytywnych emocji.
Rozwijanie potencjałów.
Uzyskanie kompetencji umożliwiających społecznie akceptowane funkcjonowanie w środowisku.
Kreatywna forma spędzania czasu.
Narzędzie służące do manifestowania własnego światopoglądu – wyrażania siebie i swoich potrzeb.
Uczenie życiowej odpowiedzialności i ponoszenia konsekwencji.
Skłanianie do refleksji.

Rola słowa (i przekleństwa) w życiu młodego człowieka

Słowa mają konsekwencje i skutki, których nie jesteśmy w stanie powstrzymać, co świadczy o trwałości słowa. Bez rozmowy zdrowa relacja międzyludzka nie będzie miała szans zaistnieć. Doskonale zdają sobie z tego sprawę raperzy. W momencie słuchania utworu muzycznego odbiorcy stają się wspólnotą, odbierając ten sam przekaz. Artysta, przekazując słuchaczom swoje myśli, tworzy z nimi zintegrowaną grupę, której poczucie wspólnoty ulega wzmacnianiu.

Zróżnicowanie tekstów w hip-hopie wiąże się z niepowtarzalnymi osobowościami wykonawców. W tekstach możemy usłyszeć o poglądach, wartościach czy normach, z którymi utożsamia się artysta. Część raperów, dążąc do sławy, nie zważa na wypowiadane słowa i w dużej mierze tworzy pod publikę, co nie wpływa korzystnie na budowanie świadomości społecznej.

W polskim hip-hopie do wyboru mamy szeroką gamę tekstów – od płytkich tekstów poniżających drugiego człowieka po teksty zawierające przemyślenia natury filozoficznej i moralizatorskie motta.

Niestety, pojawiają się też wulgaryzmy – podobnie zresztą jak w wielu innych dziedzinach współczesnej twórczości (literatura, film). Wulgaryzmy w tekstach to współcześnie jeden z czynników mających podkreślić autentyzm i antymainstreamowość, zacieśnić wspólnotę. Coraz częściej można zaobserwować, iż poprzez stosowanie wulgaryzmów dochodzi do budowania grupy osób zgromadzonych wokół rapera. Jest to również manifestacja swobody w połączeniu z przeciwstawianiem się władzy czy normom społecznym. W grupach tych dopuszczalne są zachowania, które łamią normy społeczne, cenione zaś są bezpośredniość i spontaniczność. Wulgarne słowa czy gesty mają za zadanie rozładować agresję człowieka, a raper wyznacza zachowania odbiorcom. Obraźliwe zwroty mają prowokować reakcję odbiorcy, ale również podtrzymywać relację z publicznością.

Treści społeczne

Pierwotną rolą rapu był raczej sprzeciw wobec systemu i zasad niż proponowanie rozwiązań społecznych. Jednak wraz z czasem i rosnącą świadomością twórców, w polskim hip-hopie zaczęło się pojawiać coraz więcej treści zaangażowanych społecznie w stopniu nieporównywalnie większym do pozostałych gatunków muzycznych. W nurcie rapu ulicznego często wyraża się wsparcie wobec młodzieży z problemami i zachęca do obrania odpowiedniej życiowej drogi. W ostatnich dwóch latach powstało kilka protest songów poświęconych obronie praw mniejszości, praw kobiet i poszanowania wolności. W 2020 roku miała miejsce najgłośniejsza akcja społeczna czasu pandemii „Hot 16 Challenge 2”, dzięki której zebrano 3,5 mln zł na walkę z koronawirusem.

Hip-hop i książki

Raperzy w swojej twórczości i wywiadach często nawiązują do literatury. Wielokrotnie apelują do słuchaczy, by czytali książki. W ostatnich latach powstało również kilka utworów krytycznych wobec nadużywania mediów społecznościowych, którym przeciwstawiano czytanie.

Rap Biblioteka to projekt, w którym raperzy opowiadają o książkach dla nich ważnych, a także wskazują autorów, którzy przyczynili się do rozwoju ich sposobu myślenia i samej twórczości.

Łona wspomina m.in. o książce, która uratowała mu życie, a także wypowiada się o sytuacji rasowej w USA czy pacyfizmie Vonneguta. Włodi dokonuje zestawienia Bukowskiego z Grzesiukiem, odnosi się do Orwella i jego doświadczeń wyniesionych z wojny domowej w Hiszpanii. Sokół wspomina, dlaczego warto czytać rosyjskich klasyków literatury, a także wskazuje książkę, po którą warto sięgnąć w trakcie imprezy. Artysta dodaje również, czym urzekła go Maria Janion. Saful opowiada o lekcji płynącej z lektury wspomnień wojennych, a także o miejscu poszukiwań rzetelnej krytyki systemu. Ten Typ Mes wymienia pozycje, które najbardziej poszerzyły jego horyzonty myślowe, i mówi, za co najbardziej ceni pisarzy.

UTWORY o czytaniu

Eldo, Książki (ft. Emil Blef)

Eldo często nawiązuje w swojej twórczości do literatury, niejednokrotnie ocierając się o poezję w pisanych przez siebie tekstach. W utworze poświęconym książkom rapuje, poza przytoczeniem kilku literackich nazwisk, że uwielbia zatracić się w czytaniu, gdyż „spokój znajduje za pomocą wzroku”.

Łona i Webber, Błąd

Utwór stanowi zabawę słowną skoncentrowaną wokół sytuacji rapera, któremu ktoś przeszkadza zawsze, gdy akurat chce coś przeczytać.

Ten Typ Mes, Book, please

Raper początkowo był wielkim fanem Charlesa Bukowskiego, by następnie pisać, że „wszyscy stajemy się bohaterami Houellebecqa”.

Rover, Książki

„Rodzic mi nie czytał, takie były czasy / Z pierwszą kartą biblioteczną zdarłem Adidasy". Utwór jest gotową promocją czytelnictwa.

Łona i Webber, Leksykon Brockhausa

Szczeciński raper opowiada o siedemnastotomowym niemieckim leksykonie, który odnalazł w swoim domu. Zastanawia się nad jego przeszłością i przedwojennymi właścicielami.

Zakończenie

Hip-hop domaga się tolerancji… kojarzonej jednak w sposób nieco inny niż tradycyjny. Przedstawiciele tej kultury zabiegają o społeczne uznanie wszystkich tych, których traktuje się jako margines społeczny: ludzi biednych, niewykształconych, chorych psychicznie czy niedostosowanych społecznie.

Chciałbym przytoczyć fragment wywiadu z Bedoesem, który zwraca uwagę na to, że raperzy powinni mieć z tyłu głowy znaczenie swoich słów: „Wśród fanów dużo jest młodej młodzieży. To ma swoje dobre i złe strony. Byłbym hipokrytą, gdybym mówił, że dzieciaki nie powinny słuchać takiej muzyki. Sam jej słuchałem. I pomagała mi w najtrudniejszych chwilach. Odnajdywałem w niej oparcie. Wszedłem w konflikt z prawem, gdy miałem 15 lat. Dostałem wtedy nadzór kuratorski. Przed rozprawą słuchałem Chady. Myślałem, że skoro on sobie poradził, to ja też. Z racji tego, że słuchacze utożsamiają się z tekstami raperów, jesteśmy odpowiedzialni, żeby uczyć ich tolerancji, a nie nienawiści i przemocy. Po rap sięgają często dzieciaki z problemami, które potrzebują pomocy. Wolą przyjść do muzyka niż do rodziców. Dostaję od fanów dużo próśb o radę. To ogromna odpowiedzialność. Przekierowuję ich do telefonu zaufania albo namawiam na rozmowę z rodziną czy psychologiem. Odpisują kilka dni później, że porozmawiali z rodzicami i już czują się lepiej. Szukają u mnie wsparcia, bo nie czują go w najbliższym otoczeniu”.

Dostrzeżenie w podopiecznym potencjału i wyciągnięcie go na wierzch może okazać się milowym krokiem na drodze do odnalezienia siebie.

Hip-hop Druga Szansa jako alternatywa dla młodzieży

Hip-hop Druga Szansa to działania o charakterze edukacyjno-profilaktycznym, które kierowane są do młodzieży, a w szczególności do wychowanków pieczy zastępczej oraz nieletnich z placówek resocjalizacyjnych. Działania te oparte zostały na publikacji: Przemysław Kaca – Hip-hop jako narzędzie resocjalizacji młodzieży. Bezpośrednimi odbiorcami projektu są dzieci i młodzież, ale są one również skierowane do rodziców, nauczycieli i pedagogów.
Jednym z głównych nurtów rapu, na którym bazują działania Hip-Hop Druga Szansa, jest rap uliczny.

Kontakt: przemek_ka@wp.pl

Ilustracja: marcin_czech_

O autorze

Przemysław Kaca
Pracownik Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Słupsku, wiceprezes Fundacji Latorośl, koordynator działań edukacyjno-profilaktycznych „Hip-hop Druga Szansa”. Autor licznych publikacji naukowych i popularnonaukowych. Miłośnik kultury hip-hop oraz pedagogii Janusza Korczaka.

Współpraca: przemek_ka@wp.pl

Co w numerze?