Wprowadzenie

Strefa uwag obejmuje:

elementy innych stref opisu bibliograficznego, których nie można było zapisać w tych strefach;
uwagi wyjaśniające i komentujące informacje podane w poszczególnych strefach opisu bibliograficznego;
dodatkowe informacje uznane za ważne dla użytkowników danej biblioteki.

Uwagi odnoszące się do stref zapisujemy w kolejności występowania tych stref, chyba że stosujemy inne pola formatu MARC21 niż pole uwag ogólnych 500 – wówczas system szereguje uwagi w kolejności pól formatu.

Jeśli mamy dwie uwagi odnoszące się do tego samego elementu w strefie, możemy je zapisać dwojako:

każdą w osobnym wystąpieniu pola formatu (500 lub innego przeznaczonego na uwagi określonego rodzaju);
jedna po drugiej w ramach jednego pola formatu MARC21, rozdzielając od siebie kropką i spacją.

Strefa uwag – kilka uwag tego samego rodzaju

Uwagi tworzymy na podstawie całego dokumentu, a także informacji spoza niego. Nie stosujemy w nich nawiasu kwadratowego, o ile formułujemy je swobodnie. Są jednak uwagi do niektórych stref, które zapisujemy zgodnie z zasadami i znakami umownymi dla danej strefy – wtedy może być potrzeba zastosowania także nawiasów kwadratowych. Na ogół staramy się przejmować treść uwag tam, gdzie to możliwe, z publikacji, zachowując zasadę „bierz, co widzisz”, chyba że dana uwaga wyjaśnia jakiś zapis ze strefy. Biblioteka Narodowa wyodrębniła trzy przypadki, kiedy zapis ze znakami umownymi jest niezbędny.

W sformalizowanej uwadze o zawartości opisywanego dokumentu wykorzystuje się znaki umowne właściwe dla strefy tytułu i oznaczenia odpowiedzialności.
W ogólnej uwadze do strefy serii, w której pojawiła się podseria, informacje o serii głównej zapisuje się z użyciem znaków umownych właściwych dla strefy serii i dokumentu wieloczęściowego.
W każdym przypadku zapisu dwóch lub więcej uwag w ramach jednego pola formatu MARC21 każdą kolejną uwagę musi poprzedzić kropka ze spacją.

Treść uwag podajemy w języku polskim w jak najbardziej przejrzysty sposób z wyłączeniem uwag przejmowanych w języku tytułu właściwego czy też odnoszących się do elementów równoległych. Jeżeli wykorzystujemy wyrażenia wprowadzające, to powinny one mieć jednolite brzmienie, a po każdym powinien pojawić się dwukropek ze spacją poprzedzający bezpośredni tekst uwagi. Gdyby uwaga odsyłała do innego dokumentu, to konieczne jest podanie informacji umożliwiających jego identyfikację (takich jak autor, tytuł, wydawca, rok wydania). We wszystkich uwagach, których treść formułuje osoba tworząca opis, można stosować wyłącznie te skróty, które dopuszcza wykaz skrótów.

Kolejność uwag

W metodologii Biblioteki Narodowej pojawia się także wskazanie kolejności, w jakiej uwagi powinny być zapisywane. Należy tutaj jednak podkreślić, że kolejność ta byłaby możliwa do zachowania, gdyby wszystkie uwagi umieszczane były w polu 500 formatu MARC21, a tak nie jest. Do niektórych rodzajów uwag przeznaczone są specjalne pola, jak np. do uwagi o bibliografii, zapisywanej w polu 504. Podam państwu tę sugerowaną kolejność, jednak w nawiasie dodam też pole, w którym daną uwagę powinno się umieścić, dzięki czemu będą państwo widzieli, że nie zawsze da się zachować kolejność wedle metodologii. Format szereguje pola narastająco, poczynając od numeru 500, a kończąc na 590. Czego nie możemy zmienić – musimy zaakceptować. Zgodnie z wytycznymi metodologicznymi kolejność uwag powinna być taka jak na grafice.

Strefa uwag – kolejność według metodologii

Są też biblioteki, które większość uwag umieszczają w polu 500 jako uwagę ogólną. Nie jest to zgodne z metodologią, jednak – z punktu widzenia użytkownika – nic to nie zmienia ani w wyświetlaniu informacji na wirtualnej karcie katalogowej, ani w wyszukiwaniu, wszystkie pola uwag są bowiem przeszukiwane poprzez kryterium „słowo w opisie”. Omówię w tym artykule poszczególne uwagi według kolejności, jaką podałam powyżej, przy czym zaznaczę, które stosujemy obowiązkowo, a które są jedynie opcjonalne, zależne od ilości i rodzaju informacji dodatkowych, jakie chcemy udostępnić naszym czytelnikom, pamiętając o specyfice bibliotek szkolnych.

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące tytułu

Zajmiemy się najpierw uwagami do tytułu właściwego, które formułujemy w trzech przypadkach, a mianowicie jeśli:

tytułu nie było na stronie tytułowej i przejęto go z innego miejsca w książce;
tytułu nie było w książce i przejęto go do opisu spoza niej;
tytułu nie udało się ustalić ani na podstawie książki, ani ze źródeł zewnętrznych i musiał być samodzielnie nadany.

W wymienionych sytuacjach musimy w uwadze podać źródło tytułu lub napisać, że został on utworzony przez osobę opracowującą.

Strefa uwag – uwagi do źródła tytułu właściwego

W publikacji mamy niekiedy do czynienia z wieloma wariantami tytułu lub wersjami równoległymi. Zawsze musimy stworzyć uwagę do tytułu, gdy mamy:

różne warianty tytułów spoza strony tytułowej;
dodatki do tytułu spoza strony tytułowej;
tytuły równoległe spoza strony tytułowej;
tytuł oryginału;
tytuł przekładu pośredniego;
tytuł z błędem, w pisowni archaicznej itp.

Nie tworzy się natomiast uwag dla wariantów tytułu w postaci rozwijania skrótów lub skracania czy zmiany cyfr na rzymskie, arabskie lub ich słowne odpowiedniki. Wtedy wystarcza zastosowanie wariantu tytułu, czyli pola 246 formatu MARC21.

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące oznaczenia odpowiedzialności

Obowiązkowo należy podać uwagi polegające na:

sprostowaniu błędów w nazwach osób lub ciał zbiorowych podanych w książce;
sprostowaniu i skomentowaniu błędnie przypisanych, fikcyjnych lub wątpliwych oznaczeń odpowiedzialności;
podaniu informacji o odpowiedzialnych osobach lub instytucjach nieuwzględnionych w strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności;
podaniu źródła informacji o odpowiedzialności spoza książki, jeśli takie dane umieszczone zostały w strefie tytułu i oznaczenia odpowiedzialności.

Podajemy także zawsze informację o różnych tłumaczach prac współwydanych bez wspólnego tytułu, gdyż można jej zawrzeć w strefie tytułu i odpowiedzialności.

Strefa uwag – uwagi do odpowiedzialności

Jeżeli dokument zawiera dodatek, np. muzyczny lub filmowy, to odpowiedzialnych właściwych wyłącznie dla dodatku nie ujmujemy w strefie tytułu i odpowiedzialności w polu 345, ale podajemy w uwadze o osobach związanych z dziełem w polu 508. Możemy tu podać kompozytorów dzieł muzycznych czy reżyserów filmowych lub inne osoby tworzące dzieło będące dodatkiem do książki. Natomiast w polu 511 umieszczamy uwagę o wykonawcach, czyli muzykach, zespołach, solistach, lektorach, aktorach itp.

Strefa uwag – uwagi do odpowiedzialności do dodatków audiowizualnych i elektronicznych

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące oznaczenia wydania

Jeśli chodzi o informacje odnoszące się do wydania, a nieujęte w strefie oznaczenia wydania w polu 250 formatu MARC21, to obowiązkowo należy podać w uwagach:

zmiany w tytule lub odpowiedzialności do danego wydania względem wydania poprzedzającego;
informacje związane z historią powstania danego wydania, a także podstawy edycji;
oznaczenie odnoszące się do wydania oryginalnego, w sytuacji gdy tworzymy opis np. dla tłumaczenia tegoż wydania;
poprawną wersję oznaczenia, o ile w dokumencie była błędna i taką przejęliśmy do strefy wydania;
źródło oznaczenia wydania pochodzącego spoza dokumentu, czyli podanego w opisie w nawiasie kwadratowym;
oznaczenia wydania prac współwydanych bez wspólnego tytułu, gdy każda z nich dysponuje odrębnym oznaczeniem wydania.

Strefa uwag – uwagi do oznaczenia wydania

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące adresu wydawniczegoUwagi do adresu wydawniczego obejmują informacje uzupełniające, np. sprostowanie błędów i literówek, współczesny zapis nazw archaicznych miast, drukarni, wydawców, dystrybutorów itp. Tutaj także podajemy źródło dla informacji spoza dokumentu, które w strefie adresu wydawniczego zostały zapisane przez nas w nawiasie kwadratowym.

Strefa uwag – uwagi do adresu wydawniczego

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące opisu fizycznego

W strefie uwag podaje się informacje dotyczące opisu fizycznego, m.in.:

źródło danych, na którego podstawie ustalono właściwą objętość lub inne elementy opisu fizycznego;
osobliwości w liczbowaniu stron, kart, łamów, błędy w paginacji itd.;
informacje o wspólnej oprawie (np. etui, tece).

W uwadze tego rodzaju mogą także pojawić się szczegółowe informacje o dodatku, czyli tytuł, odpowiedzialność i inne elementy opisu, o ile różnią się one od elementów dotyczących całej książki. Jeśli dodatek jest dokumentem dźwiękowym, filmowym lub elektronicznym i zawiera booklet albo inny załącznik, to odnosimy się do jego elementów i zawartości także w ramach tej uwagi.

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące serii i dokumentu wieloczęściowego

Podaje się informacje dotyczące serii i książki wielotomowej, m.in.:

nieprzejęte do strefy serii występujące w różnych miejscach książki, wyrażone w tym samym języku lub systemie pisma odmienne tytuły tej samej serii lub książki wielotomowej (wraz z informacją o umiejscowieniu w książce);
oznaczenie serii głównej, jeżeli w strefie serii podano podserię o tytule wyróżniającym;
ISSN lub numerację serii głównej, jeżeli w strefie serii podano podserię o tytule niewyróżniającym;
oznaczenie serii spoza książki;
wyjaśnienie dotyczące serii oznaczonej wyłącznie znakiem graficznym;
wyjaśnienia i sprostowania dotyczące tytułu lub błędnej numeracji serii lub książki wielotomowej.

Zdarzają się, o czym wspominałam we wcześniejszych artykułach, serie, które nie mają tytułu, a jedynie charakterystyczny znak graficzny. Dla takich serii należy sporządzić uwagę, w której podaje się nazwę serii nadaną przez katalogującego, wynikającą z opisu znaku graficznego lub funkcjonującą w powszechnym użyciu.

Innym przypadkiem są tzw. cykle bez tytułów, czyli publikacje, które w zamierzeniu autora lub wydawcy mają tworzyć cykl połączony np. wspólnymi bohaterami, chronologią wydarzeń czy światem, w którym dzieje się akcja. W takich sytuacjach uwagi służą do podania wyjaśnień, jaki to cykl i co wchodzi w jego skład.

Uwagi są także obowiązkowe, gdy opisujemy serię z podserią o niewyróżniającym tytule i dla obu podane są ISSN lub numeracja. Podajemy wtedy informację o ISSN i numeracji dla serii głównej właśnie w uwadze w polu 500, a w strefie serii pozostawiamy te informacje tylko w odniesieniu do podserii.

Strefa uwag – uwagi do ISSN i numeracji serii

Uwagi do stref (pole 500, 516) – inne uwagi, czyli uwaga do strefy specjalnej

Coraz częściej, zwłaszcza w publikacjach edukacyjnych, trafiamy w książkach na dodatkowe treści dostępne na wskazanych stronach czy platformach internetowych po zeskanowaniu kodu QR, wpisaniu hasła lub po prostu po wejściu pod wskazany adres sieciowy. Jest to forma dodatku do publikacji i należy ją odzwierciedlić w strefie opisu fizycznego, jak również w uwagach o trybie dostępu i wymaganiach systemowych. Po wyrażeniu wprowadzającym „Tryb dostępu do dodatku” i dwukropku ze spacją podaje się formę dostępu wraz z adresem lokalizacji. Informacje przejmujemy z zapisu w książce, przepisując ją według zasady „bierz, co widzisz”.

Strefa uwag – tryb dostępu dla dodatkowej treści online

Uwagi do stref (pole 500) – uwagi dotyczące identyfikatora i sposobu uzyskania książki

W strefie uwag zawsze należy podać informacje dotyczące ISBN ustalonego na podstawie źródeł spoza książki, czyli na podstawie serwisu e-ISBN lub właściwej dla kraju wydawcy zagranicznej bibliografii narodowej lub katalogu biblioteki centralnej, ewentualnie zagranicznej bazy e-ISBN.

Strefa uwag – uwagi do identyfikatora książki

Uwagi o pracach współwydanych (pole 501)

Obowiązkowa uwaga dotyczy prac współwydanych bez wspólnego tytułu. Zamieszcza się w tu informacje o wszystkich tytułach poza tym, który uznano za tytuł właściwy (czyli tytułem pierwszej z prac współwydanych, z podpola „a” pola 245). Nie podaje się jedynie prac wyszczególnionych w uwadze o zawartości w polu uwag 505.

Uwagę poprzedza wyrażenie wprowadzające, które może mieć następujące brzmienie:

„Współwydane z:”;
„Współwydane z wersją …:”;
„Współwydane w kierunku przeciwnym z:”;
„Współwydane w kierunku przeciwnym z wersją …”.

Minimum informacji w uwadze to tytuł lub tytuły prac współwydanych, zapisywane w kolejności ich wystąpienia w dokumencie, rozdzielone średnikiem ze spacjami z obu stron, gdy są to prace tego samego autora, a kropką i spacją, jeśli wyszły spod pióra różnych twórców. Dodatkowe dane, jak odpowiedzialność, wydanie, adres wydawniczy lub opis fizyczny, podaje się tylko wtedy, gdy różnią się od danych odnoszących się do całej opisywanej publikacji.

Strefa uwag – uwagi o pracach współwydanych

Uwaga o pracy dyplomowej i dysertacji (pole 502)Jeżeli w nasze ręce trafi publikowana wersja pracy naukowej w całości (ewentualnie jej rękopis lub maszynopis na prawie rękopisu), wtedy należy informację o tym umieścić w polu uwag 502. Podajemy w takim przypadku rodzaj pracy lub dysertacji (np. magisterska, doktorat, habilitacja), nazwę instytucji, pod której auspicjami pracę napisano, oraz rok jej obrony lub uzyskania tytułu naukowego. Podajemy wyłącznie nadrzędną nazwę instytucji (np. uczelni), pomijając ciała podległe, takie jak wydziały, instytuty czy zakłady. Jeśli chodzi o formułowanie uwagi, możemy wykorzystać określenia:

„praca licencjacka”
„praca inżynierska”
„praca magisterska”
„rozprawa doktorska”
„rozprawa habilitacyjna”.

Gdyby żadne z powyższych określeń nie pasowało do charakteru pracy, przejmuje się określenie z opisywanego dokumentu.

Uwaga o bibliografii i indeksie (pole 504)Wiele publikacji, zwłaszcza o charakterze naukowym i popularnonaukowym, zaopatrzonych jest w bibliografię, netografię, filmografię, dyskografię czy rozmaite indeksy.

Strefa uwag – uwagi o bibliografii i indeksie

Dokończenie artykułu na temat strefy uwag będzie opublikowane w „Bibliotece w Szkole” 2026 nr 3

Netografia

Katalog Biblioteki Narodowej, https://katalogi.bn.org.pl (dostęp: 17.07.2025).
Przepisy katalogowania, https://przepisy.bn.org.pl (dostęp: 18.07.2025).

Co w numerze?