I

„Człowiek urodził się wolnym, a wszędzie jest w okowach”. Zdanie to, cytowane częściej niż jakiekolwiek inne zdanie Rousseau, rozpoczyna jego fundamentalną rozprawę o umowie społecznej. Od razu wprowadza nas ono w kluczową problematykę społecznej filozofii tego autora, pośród której zagadnienia wolności zajmują jedno z czołowych miejsc. W zdaniu tym zawarte są dwie bardzo ważne myśli Jana Jakuba. Myśl pierwsza: nie ma wolności we współczesnym świecie. Myśl druga: wolność należy do natury człowieka.

(Jerzy Szacki ..., s. 240)

II

Przyjdzie czas, w którym wypełnią się jeszcze,
Tylko w zmienionej przez dzieje postaci,
Waszego piewcy te natchnienia wieszcze
O świętej zgodzie wśród słowiańskiej braci,
Skryte marzenia czas urzeczywistni:
W objęcia sobie padną nienawistni!

III

Gdy prąd duchowy, co kajdany łamie,
Wszystkich podniesie i usamowolni,
Wtedy staniemy do ramienia ramię,
Równi z równymi i z wolnymi wolni!
I Słowiańszczyzna cała, silna, młoda,
Przy bratniej uczcie ręce sobie poda.

(Adam Asnyk — J. Kollarowi, 20:16)

I

Wolność należy do najważniejszych darów natury. Nie można się jej wyrzec tak samo, jak nie można się wyrzec życia. Tak wolność, jak i życie są naturalnymi dobrodziejstwami, „którymi każdemu wolno się cieszyć, ale których zrzec się jest prawem co najmniej wątpliwym: jednego pozbawiając się, poniżamy swoją istotę: drugiego — unicestwiamy ją, ile tylko może to od nas zależeć”. „Zrzec się swej wolności — pisze Rousseau — to znaczy zrzec się swego człowieczeństwa, praw ludzkości, nawet swych obowiązków. Nie może być żadnego wynagrodzenia dla tego, kto się zrzeka wszystkiego. Takie zrzeczenie się jest sprzeczne z naturą człowieka i oznacza odebranie wszelkiej moralności swoim czynom...” Jesteśmy wolni dlatego, że jesteśmy ludźmi. Jesteśmy ludźmi dlatego, że przysługuje nam wolność.

(Jerzy Szacki..., s.241)

IV

Gdyby nie głos natchniony narodowej lutni,
Który nie dał zmęczonym usypiać w letargu,
Czymże byśmy dziś byli, my, nędzarze smutni?
Gromadą niewolników na publicznym targu,
Narodem bez przyszłości, bez celu, bez części,
Którym pan jego gardzi, chociaż czasem pieści.

(Adam Asnyk — Szczęśliwe ludy, 20:12)

V

Wolności pragnę ponad wszystko!
Daj mi szerokie pole kołem,
Bym mógł przed Tobą klękać nisko
I jeszcze niżej hołd bić czołem.

(Leopold Staff — Wolność, 503:12)

VI

Wolności, kto mnie twego nauczył imienia,
Rozerwał me okowy i dał sercu skrzydła,
Których swobody żadne nie spętają sidła,
Albowiem gwiazdy widzieć mogę i z więzienia.

(Leopold Staff— Sonet o wolności, 498:15)

I

Wartość wolności jest w stanie ocenić tylko człowiek, który wolność faktycznie posiada. Tracąc ją w społeczeństwie, zatraca on zarazem upodobanie do życia wolnego.

(Jerzy Szacki..., s. 241)

VII

Pełne życie narodu może rozwijać się jedynie w wolności, ale samo pragnienie jej ratuje go od śmierci.

(Aleksander Świętochowski — Twinko cz.I, r. III, 518:8)

VIII

Wolność nie jest to dziewica,
Jak marzy pacholę,
Ni płaczliwa pokutnica
W niedostępnym dole.
Wolność nie jest rzecz pędząca,
Jedno pęd pocisku —
Nie osoba kochająca,
Lecz ogień uścisku.

IX

Wolność jest to wszech-użycie
Wszech-potęgi bytu;
I dlatego-to widzicie,
Że zawsze u szczytu.
A jak słońce, choć w o s o b i e
Swej za światem gore,
Przez wydany kwiat na globie
W rękę jednak biorę.

X

Tak i wolność — społeczeństwa
Słońcem jest duchowym,
Lecz przez kwiaty bezpieczeństwa
Wieńcem narodowym!
Lecz przez wonie onych kwiatów —
Modlitwą-nauki;
A przez piękność ich szkarłatów —
Arcy-stylem sztuki.

(Cyprian Norwid — Pieśni społecznej cztery stron. I. Równość, Wolność, Braterstwo, 354-355:9)

I

Człowiek powinien być wolny, ale jego wolność w społeczeństwie nie może już być tą samą wolnością, jaką cieszył się na łonie natury. Wiedza o tej ostatniej jest mu potrzebna, aby w szansę wolności uwierzył i bronił swego naturalnego prawa pamiętając, że jest ono nieodłączne od jego człowieczeństwa. Ale tylko tyle. Odzyskanie utraconej wolności może nastąpić jedynie w drodze zdobycia wolności w społeczeństwie, którego człowiek nie może już opuścić. Jakikolwiek powrót do niezależności jednostek, jakiekolwiek ich odspołecznienie jest zresztą nie tylko niemożliwe, ale i niepożądane. Życie społecznie niesie zarówno niebezpieczeństwa, jak i korzyści. Trzeba zatem tak je zorganizować, aby wyeliminować te pierwsze, nie zaprzepaszczając jednocześnie tych drugich.

(Jerzy Szacki..., s.243)

II

Wierzę — że ludom gdy nie postąpienie,
Lecz dostąpienie hasłem ostateczne,
Tytańskie na pierś wracają kamienie:
Takie ich ruchy są bez-wiednie-wsteczne —
I — że wolności roz-połowić dwójcę
Jest to znieść walkę, miejsce dając bójce —
I że gdy wolność — postępu w osobie
Na rzecz postępu w historii zaprzeczysz,
Wielki ci stanie mąż na woli-grobie,
Pytając: „Czemu to ducha kaleczysz?...
Ktoś jest człowieku marny?!” — a ty jemu:
„Jam Brutus, chcę cię zgnieść, choć nie wiem, czemu!”
Wierzę — — iż postęp w historii gdy zgładzę
Na rzecz postępu w osobie człowieka,
Odwlekę wolność, ojczyznę przesadzę
I będę cieszył się, że sprawa czeka:
Lecz aniołowie z umarłych popiołu
Na mój czy wstaną głos — zasiąść do stołu?!

(Cyprian Norwid — Niewola [Wierzę, że — naród...], 356-357:9)

I

Na czym polegać winna wolność w społeczeństwie? W „stanie natury” człowiek był wolny, ponieważ nie podlegał nikomu, sam sobie będąc panem. Nie podlegał nikomu, ponieważ był samotny. Jak uczynić człowieka w społeczeństwie panem samego siebie, nie otwierając zarazem drogi „rozhukaniu i samowoli”, będącym zaprzeczeniem prawdziwej wolności? Oto problem, jaki przed Rousseau stanął — problem, który przyrównywał on do kwadratury koła, ale starał się w swej koncepcji politycznej rozwiązać. Jak pamiętamy, utrata wolności człowieka polegała przede wszystkim na tym, że stał się on zależny od innych ludzi, na pozór więc odzyskanie wolności pozostaje niemożliwe tak długo, jak długo istnieje społeczeństwo, nieuchronnie oparte przecież na zależności. Otóż zdaniem Rousseau wolność w społeczeństwie stanie się jednak możliwa, jeżeli zależność człowieka od człowieka ustąpi miejsca zależności ludzi od bezosobowego Prawa. Jesteśmy niewolnikami, jeżeli podlegamy kaprysom i zachciankom innych ludzi; jesteśmy wolni, jeżeli tak jak wszyscy inni ludzie podlegamy prawom. [...] Aby możliwa była ludzka wolność, prawa muszą koniecznie odpowiadać pewnym warunkom, a przede wszystkim nie mogą być wyrazem czyjejkolwiek woli partykularnej.

(Jerzy Szacki,...s.243-244)

III

Wolność prawdziwa w tym jest: słuchać prawa, słuchać
Zwyczajów i chwalebnych, i dawno chowanych,
Żyć wedle cnoty, Boga we wszem naśladować,
Każdemu prawo trzymać, nikogo nie krzywdzić,
Rządu dobrego słuchać, sobie rozkazować
I swej chciwości, żądzom, nałogom i woli.
Tę pod rozum podbijać i prawo — to wolność Prawdziwa.

(Krzysztof Opaliński — Satyry. Księgi trzeciej Satyra VIII, 376:21)

IV

Polacy w niczym
Nie są porządni, tylko w samym nieporządku:
Ten statecznie trzymają i w nim się kochają.

(Krzysztof Opaliński — Księgi trzeciej Satyra 1,376:7)

V

Tysiąc razy przed obcym krwią obroniem granic,
Serce, język, obyczaj — przedamy mu za nic.
Tak my od wieków pierwsi wytykamy ślady
Nigdzie nie znanej cnoty i nie znanej wady.
Byliśmy walk za wolność i ojczyznę wzorem,
My – wad wszystkich, lecz naszych – nikt nie pójdzie torem;
Zaśniemy pod oliwą, pamiętni laurami,
Czego obcy nie mogli, zatracimy sami.

(Kazimierz Brodziński — Żal za polskim językiem, 51:1)

VI

Nie uznawamy, jaka natura wolności
I jakie jej granice, ale czynić, co chcieć,
To u nas prawa wolność.

(Krzysztof Opaliński — Księgi trzeciej Satyra 11,376:11)

VII

Drą się o wolność — Boże, nachylaj im grzbietu,
Bo wolność jest jakoby posiadanie fletu;
Jeśli go weźmie człowiek muzyki nieświadom,
Piersi straci — i uszy sfałszuje sąsiadom.

(Juliusz Słowacki — Przypowieści i epigramaty, 456:5)

I

Chcąc wiedzieć, czy jakiś kraj jest wolny, trzeba pytać, czy lud stanowi prawa w tym kraju, nie zaś, czy każdy jego mieszkaniec może sobie pozwolić na wszystko, na co ma ochotę. Jeżeli jedną z tych koncepcji nazywa się zwykle liberalną, to tę, którą reprezentuje Rousseau, zwie się koncepcją demokratyczną. Różnica istotna między tymi dwiema koncepcjami nie polega bynajmniej na tym, że w niejednakowym stopniu uwzględniają takie lub inne roszczenia poszczególnych członków społeczeństwa, że przyznają im szerszy lub węższy zakres swobód. Można być w tym znaczeniu demokratą i bronić tych wszystkich uprawnień jednostki, jakich bronią zwykle liberałowie. Kiedy się jednak nim jest, nie czyni się z tego zasadniczego celu swej działalności, chodzi bowiem wtedy nie o to, aby egoistycznym jednostkom umożliwić szczęśliwe życie w państwie, ale o to, aby z jednostek tych stworzyć realną wspólnotę, w której żyłyby one szczęśliwie.

(Jerzy Szacki.,.,s.249)

VIII

Dla jednych wolność polega na uświadomieniu sobie konieczności. Dla innych wolność polega na uświadomieniu sobie bezkarności.

(Andrzej Szczypiorski, w: Współczesna aforystyka polska,2948)

IX

Wolność jest siostrą praworządności i wszelkie odsuwanie ich od siebie jest zrywaniem najistotniejszej więzi między narodem i państwem, co i narodowi, i państwu źle tylko służyć może.

(Edmund J. Osmańczyk, w: Współczesna aforystyka polska,235\)

X

Podejmować odpowiedzialność można tylko będąc wolnym. Dlatego człowieczeństwo to wolność.

(Anna Pogonowska, w: Współczesna aforystyka polska,2484)

Coraz to z ciebie, jako z drzazgi smolnej,
Wokoło lecą szmaty zapalone;
Gorejąc nie wiesz, czy stawasz się w o 1 n y,
Czy to, co twoje, ma być zatracone?
Czy popiół tylko zostanie i zamęt,
Co idzie w przepaść z burzą? — czy zostanie
Na dnie popiołu gwiaździsty dyjament,
Wiekuistego zwycięstwa zaranie!

(Cyprian Norwid — Tyrtej. Prolog, III. (W pamiętniku),369:1)

Co w numerze?