Wybory odbyły się w 1556 szkołach i bibliotekach (głównie szkolnych, ale również publicznych i pedagogicznych). 290 tysięcy uczniów oddało łącznie 472 tysięcy głosów. W szkołach, które wzięły udział w wyborach, frekwencja wynosiła 49 proc.

Wyniki podzielono na cztery grupy wiekowe: kl. I-III, IV-VI i VII-VIII szkoły podstawowej oraz szkoły średnie.

Przebieg

Wybory przybierały różne formy. Zazwyczaj przypominały lub przynajmniej były zainspirowane formułą prawdziwych wyborów państwowych. W wielu szkołach wykorzystano oficjalne urny wyborcze, niektórzy sami wykonali urny lub pudełka. Zdarzały się pomysłowe i pracochłonne projekty.

W relacjach podkreślano, że podniosła forma wyborów robiła wrażenie na uczniach i dodawała akcji wyjątkowości. W zależności od możliwości lokalowych, pomysłu i specyfiki szkoły wybierano różne scenariusze. Niektórzy organizowali duże, jednorazowe wydarzenie dla całej szkoły (np. na sali gimnastycznej, na wzór obwodowej komisji wyborczej), inni tworzyli komisje wyborcze, które przy współpracy z innymi nauczycielami odwiedzały poszczególne klasy. Czasem chodzono z urną po klasach albo urna była usytuowana w widocznym miejscu w szkole. Inna grupa organizatorów zdecydowała, by w głosowaniu wzięli udział chętni w bibliotece.

Wasze komentarze

Przeczytaliśmy wszystkie przesłane relacje i obejrzeliśmy tysiące zdjęć. Bardzo wiele cennych wniosków przyniosła rubryka zachęcająca do dzielenia się anonimowymi refleksjami i trudnościami. Zebraliśmy setki uwag i cytatów, które zostały pogrupowane i dokładnie przeanalizowane, by w przyszłości propozycje naszych akcji czytelniczych były jeszcze bardziej przystępne w realizacji oraz by dowiedzieć się, dlaczego w jednych szkołach tego typu akcje przeprowadza się łatwiej, z większym zaangażowaniem uczniów, a w pozostałych jest to trudniejsze.

Społeczność to podstawa

Główna obserwacja, którą możemy poczynić na podstawie tak dużej ilości danych, dotyczy absolutnie kluczowej roli społeczności uczniów zgromadzonych wokół biblioteki. Może to być w formie tzw. aktywu bibliotecznego, kół, klubów czy zaprzyjaźnionego samorządu. Uczniowie zaangażowani w organizację akcji niewątpliwie nadają jej autentyczność i żywy, wesoły, mniej formalny charakter.

Autorzy kilku komentarzy dzielili się frustracją spowodowaną wysiłkiem, który nie zawsze trafiał na podatny grunt wśród uczniów (zazwyczaj w szkołach średnich) lub innych nauczycieli. Z kolei inni byli hurraoptymistyczni ze względu na pomoc uczniów, którzy z entuzjazmem „zorganizowali sobie” wybory.

Można wyciągnąć z tego wniosek, że ważnym zadaniem nauczyciela bibliotekarza jest zbudowanie społeczności lojalnych czytelników, którzy będą łącznikiem między biblioteką i pozostałymi, sporadycznie czytającymi uczniami.

Wysiłek nie idzie na marne

Duże znaczenie dla powodzenia akcji miała ogólna skala starań. Im większa promocja, pomysłowość, energia lub talent organizacyjny, tym lepszy był efekt. Choć oczywiście rozumiemy, że nie każdy pod koniec roku szkolnego będzie organizował akcję poprzedzoną wielkimi przygotowaniami. Nie zawsze jest na to czas, ochota, sprzyjające otoczenie.

Popłacała aktywność. Skuteczniejszą formą organizacji okazywało się wyjście z biblioteki do uczniów (bezpośrednio do klas lub na korytarz) niż czekanie na chętnych w czytelni. Wśród refleksji dotyczących tego, co organizatorzy zrobiliby inaczej, ponawiając akcję, wymieniano szersze zaangażowanie uczniów i nauczycieli oraz lepszą kampanię promocyjną (kilkukrotnie podkreślano słabą skuteczność informacji w wirtualnym dzienniku, co zbiega się z naszymi obserwacjami o przewadze kampanii realnych i wizualnych nad wirtualnymi).

Pojawiło się kilka komentarzy krytykujących konieczność drukowania kart do głosowania w kontekście ekologii i postulat przeprowadzania tego typu wyborów online. Uważamy, że nie w skrajności droga. Na tej zasadzie moglibyśmy w ogóle zrezygnować z bibliotek i papierowych książek. Wszystko można już zrobić online, tylko nie zawsze przynosi to oczekiwany efekt.

Im młodsi, tym bardziej chętni

W każdej organizowanej przez nas akcji sprawdza się reguła, że entuzjazm uczestników jest odwrotnie proporcjonalny do ich wieku. Trudno się temu dziwić. Dla młodszych uczniów szkół podstawowych uczestniczenie w ogólnopolskich wyborach, podczas których pytamy ich o zdanie niczym dorosłych, jest pewnym przeżyciem. Uczniowie kl. VII-VIII i szkół średnich, przyzwyczajeni do szerokiej oferty przeróżnych projektów i akcji, naturalnie nieco zblazowani ze względu na nastoletni wiek, są trudniejsi do zaangażowania. Co wcale nie oznacza, że od trendu nie ma wyjątków.

Podczas przeglądania relacji trafiliśmy na sporą liczbę szkół średnich, w tym szkół zawodowych lub techników, które odniosły sukcesy organizacyjne. Warunkiem było zaangażowanie grupy sympatyków biblioteki lub zaprzyjaźnionego samorządu, dzięki czemu przebieg miał inny, bardziej oddolny charakter. Nieco trudniej zignorować dodatkowe przedsięwzięcie, które proponują koleżanki i koledzy, a nie nauczyciele.

Wśród starszych uczniów dało się również zauważyć sporą różnicę w podejściu do czytania między poszczególnymi szkołami i miejscowościami. Nie dotyczyła jedynie frekwencji, lecz również przebiegu wyborów i listy wybieranych książek. O ile w podstawówkach były one w miarę zbliżone charakterem, o tyle w szkołach średnich przedstawiały się tak, jakby w jednych placówkach czytano głównie lektury, a w innych uczniowie podawali dziesiątki tytułów świadczących o wysokich kompetencjach czytelniczych.

Akcja dla czytających

Ogólnopolskie Wybory Książek są akcją o nieco innym charakterze niż „Jak nie czytam, jak czytam”. Tam chodziło nam m.in. o przekonanie uczniów, którzy nie czytają, że nie wiąże się to z przymusem i nudą, oraz o zakorzenienie wspomnienia (być może jednego z nielicznych) radości z czytania w szkole.

Natomiast wybory skierowane są do osób, które coś czytają. To akcja masowa, więc nie ograniczamy jej grona odbiorczego, jednak trudno byłoby wziąć w niej udział, jeżeli w ogóle nie sięga się po książki. Dlatego przestrzegamy organizatorów przed wyrzucaniem sobie niskiej – w ich ocenie – frekwencji. Tym bardziej, że tego typu refleksje towarzyszyły czasem sprawozdaniom szkół, gdzie zagłosowało np. 40 procent uczniów. To nie jest akcja, w której wezmą udział wszyscy. Nie chodzi w niej o to, by ktoś, kto nie czyta, naprędce wymyślał lub przepisywał tytuły książek. Świadczy to też o dużej ambicji organizatorów, dla których masowe akcje dla całej szkoły stały się normą.

Czy młodzież w ogóle czyta?

W kilku komentarzach pojawiło się częste w opinii publicznej przekonanie, że wysiłki są bez sensu, bo „młodzież i tak niczego nie czyta”. Dostęp do tak dużego zasobu danych z całej Polski umożliwia nam spojrzenie na to zagadnienie w szerszej skali.

Przekonanie, że czytanie książek jest najpowszechniejszą rozrywką dzieci i młodzieży, na pewno byłoby naiwnością. Są uczniowie, którzy nie czytają nic poza lekturami (choć je też pewnie rzadko), i wraz z wiekiem jest to grupa coraz liczniejsza.

Powszechnie dostępna oferta rozrywkowa i kulturalna jest tak szeroka, że książkom coraz trudniej się przebić. Skończyły się już czasy, gdy dzieci znajdowały na wakacjach pudło z książkami i – nie mając nic lepszego do roboty – czytały jedną za drugą. Pożeracze czasu w postaci różnego typu ekranów pozostawiają coraz mniej czasu na nudę, która tradycyjnie często kończyła się decyzją o sięgnięciu po książkę. Możliwość poznania innych kultur lub zgłębienia zainteresowań zapewniają inne, łatwiejsze w odbiorze media. Czytanie wśród młodzieży coraz częściej wygląda tak, jak u dorosłych – jest świadomą decyzją wymagającą określonych kompetencji: umiejętności wyciszenia się, skupienia, dysponowania wolnym czasem i zachęty otoczenia.

Nie można jednak generalizować tego stanu hasłem „oni nie czytają”. Wyniki wyborów jednoznacznie wskazują, że to nieprawda. Jedną z najczęstszych reakcji organizatorów w komentarzach było zdziwienie, jak długą listę książek zebrali oraz jak wielu tytułów nie znają. Listy wyników były znacznie obszerniejsze niż 9 lat temu. W przykładowej szkole średniej głosowało 171 uczniów, którzy wskazali 230 książek, co wcale nie stanowiło wyjątku. Pojawiło się wiele książek młodzieżowych, young adult lub tytułów pochodzących z Wattpada.

Dzieci i młodzież ewidentnie chcą czytać o problemach rówieśników, a tym bardziej – co krytykowano w komentarzach – starszych koleżanek i kolegów. W szkole podstawowej wielokrotnie przywoływano takie książki jak Rodzina Monet lub Fala, a w szkołach średnich – książki o zabarwieniu wręcz erotycznym.

Organizacyjna pomoc uczniów dawała efekty (Zdjęcie: Szkoła Podstawowa nr 3 w Dębnie)

Co wybiera młodzież?

Obserwacje dotyczące konkretnych wyników bardziej szczegółowo omówiła w artykule Agnieszka Kownatka-Ruszkowska (zobacz). To, że wiele lub większość książek spośród modnych (szczególnie wśród nastolatek) serii jest literacko słabych, nie ulega kwestii. Czym innym jest jednak ocena faktu, że młodzi ludzie w ogóle je czytają.

Współczesny sposób dystrybucji, oparty na mediach społecznościowych i trendach przenikających wśród młodzieży od starszych do młodszych jej przedstawicieli, działa również w odniesieniu do książek. Nie zachęcamy do promowania czy w ogóle kupowania słabych, potencjalnie szkodliwych książek. Jest to kwestia indywidualnej oceny każdej z tych pozycji, ale samo zjawisko ma pewne pozytywne aspekty. Oznacza bowiem, że młodzież pomimo wyboru tytułów o często niskiej jakości ma jednak potrzebę czytania dłuższych form, zatopienia się w fikcji literackiej lub skonfrontowania swoich problemów z fikcyjnymi bohaterami.

W skrajnych przypadkach, gdy fabuła jest niedostosowana do wieku czytelników, może to przynieść negatywne skutki, jest to jednak proces analogiczny do tego, który zachodzi w wypadku innych form rozrywki: filmów, seriali, filmików na YouTubie i profili w mediach społecznościowych. Wszędzie tam bariera wieku (a raczej jej brak) w dostępie do problemów starszych osób jest dużo niższa niż jeszcze kilka lat temu. Najbardziej kontrowersyjne książki (50 twarzy Greya, 365 dni) mają swoje odpowiedniki w postaci filmów lub seriali z rekordową oglądalnością i naiwnie byłoby sądzić, że uczniowie ich nie oglądają. Nie dziwne więc, że sięgają po analogiczne treści w książkach. Jeżeli otoczeni są tematyką znacznie bardziej dojrzałą (w sensie wieku, nie jakości), trudno się dziwić, że mogą uznać książki tradycyjnie postrzegane jako adekwatne do ich wieku za mniej ciekawe.

Anonimowo dowiadujemy się więcej

W sprawozdaniach zwracano uwagę na niedoceniany, a kluczowy aspekt anonimowości głosowania, który przełamywał szkolne tabu istniejące pomiędzy uczniami i nauczycielami. Można założyć bez przeprowadzania takiej próby, że w oficjalnej rozmowie z nauczycielem uczniowie nie wymieniliby niektórych kontrowersyjnych książek. Czasem stwarzało to pole do słabych żartów, jak np. głosy dla Mein Kampf, innym razem do jasnych deklaracji, że nie czytają w ogóle, lub do oddawania pustych głosów – co również jest formą wyrażenia zdania.

Kto jest bez winy…

Zanim pochopnie ocenimy młodzież, należy pamiętać, że wśród książek wybieranych przez dorosłych również nie królują najbardziej ambitne dzieła, a w zestawieniach najpopularniejszych filmów i seriali w serwisach VOD większość stanowią te o najniższym progu wejścia. Nie jest to zachęta do kultywowania tej tendencji i dostosowywania oferty biblioteki do praktyk platform streamingowych, lecz do zrozumienia stanu rzeczy i nieprzerzucania odpowiedzialności za powszechny mechanizm na dane pokolenie, które raczej jest jego ofiarą aniżeli sprawcą.

Popularność książek np. Blanki Lipińskiej nie oznacza, że w Polsce nie ma czytelników bardziej ambitnej literatury. Tak samo, jak rekordy frekwencyjne sprzed kilku lat filmów Patryka Vegi nie świadczą o gustach filmowych wszystkich dorosłych widzów. Wskazują za to trend, że szybciej się nudzimy, potrzebujemy więcej bodźców i prostszych form przekazu. W tych ramach nadal jednak można zaproponować wartościową literaturę młodzieżową. Ta mniej ambitna będzie obecna, a następnie coraz bardziej zapominana, jak książka 50 twarzy Greya, która w poprzedniej edycji wyborów wygrała wśród szkół średnich, a w gimnazjach zajęła piąte miejsce.

Czy uczniowie naprawdę lubią lektury?

Sporo rozważań pod sprawozdaniami dotyczyło lektur: czy ich wysokie pozycje w wyborach oznaczają, że czytelnicy naprawdę je lubią, czy może nic innego nie czytają? Wpływ mają zapewne oba czynniki, ale duża obecność lektur raczej nie powinna martwić. Największa jest w najmłodszych klasach i spada wraz z kolejnymi etapami edukacyjnymi. Gdy przyglądamy się listom lektur, widać na pierwszy rzut oka, że ich atrakcyjność jest największa w kl. I-III. Potem rośnie znaczenie walorów edukacyjnych, aż w szkole średniej kanon pełni głównie taką funkcję. Na wysokie miejsca lektur wpłynęła też zapewne możliwość wyboru trzech tytułów, co niektórzy uczniowie mogli uznać za wymóg – po wpisaniu książek faktycznie lubianych mogli dopisywać ostatnio przerabianą lekturę jako wypełniacz.

Inspiracja do zakupów?

W bardzo wielu komentarzach pojawiła się informacja, że wyniki lokalne i ogólnopolskie posłużą do zakupów dla biblioteki – najczęściej w ramach NPRC, czasem z inicjatywy dyrekcji lub rady rodziców. Pojawia się jednak pytanie, czy ostateczne wyniki na to pozwalają. Na pewno nie można traktować ich bezpośrednio, jako gotowej listy. Wśród mniej znanych książek young adult, o których więcej wspomina Agnieszka Kownatka-Ruszkowska, występują zarówno książki nie do przyjęcia w danej kategorii wiekowej, książki zwyczajnie słabe, jak i te wartościowe, a zarazem popularne i interesujące. Dlatego listy należy traktować jako punkt wyjścia do weryfikacji – z czujnością wobec nieznanych młodzieżowych tytułów oraz wieku ich odbiorców, a przy okazji ze świadomością nieco przeszacowanej pozycji lektur obowiązkowych. Analizując wyniki, nie należy ograniczać się do pierwszych miejsc, ponieważ listy są bardzo długie i wartościowe książki często znajdują się na niższych, choć w skali kraju wciąż wysokich, pozycjach.

Szersze wyniki opublikowaliśmy na stronie wyboryksiazek.pl.

Pomniejsze refleksje

Spośród tysięcy komentarzy staraliśmy się wybrać te, które oddawały zdanie przynajmniej kilku organizatorów.

Co bardzo nas cieszy, organizatorzy przede wszystkim chwalili: ogólnie sens organizacji akcji, jej przebieg i cel w postaci poznania preferencji czytelników. Często podkreślano zaangażowanie uczniów i to, że akcja była dość prosta do przeprowadzenia. Wskazywano na dobry sposób opisania akcji, przygotowania materiałów do pobrania i instrukcji.

Bardziej jednak skupiliśmy się na krytyce, by wiedzieć, co możemy poprawić. Na szczęście jej było mniej, ale czasem narzekano na konieczność liczenia głosów, wyszukiwania autorów i autorek książek i wprowadzania ich do formularza (była to i tak forma najprostsza z możliwych). Podkreślano wagę zaangażowania w ten proces uczniów z komisji wyborczej. Często wspominano o dysproporcji w odbiorze akcji przez młodsze i starsze klasy.

Ciekawą obserwacją była niechęć uczniów do zdjęć. Dało się ją zauważyć również po samych fotografiach, zestawiając je z tymi z 2015 r. Po przejrzeniu kilku tysięcy da się odnieść wrażenie, że uczniowie nie są tak entuzjastycznie nastawieni do pozowania jak kiedyś. To zaskakujące, ale niekoniecznie negatywne zjawisko. Być może rośnie bardziej świadome pokolenie, które stanie w kontrze do tak powszechnego wśród starszych dzielenia się swoim życiem w mediach społecznościowych.

Wybory książek często miały oprawę wyborów państwowych (Zdjęcie: Szkoła Podstawowa w Żerkowie)

Termin

Przy tak dużej liczbie organizatorów nigdy nie znajdziemy terminu, który byłby odpowiedni dla wszystkich. Termin majowo-czerwcowy, który został zapoczątkowany w ramach „Jak nie czytam, jak czytam” i został przeniesiony na wybory, był pierwotnie wybrany przez naszych czytelników i czytelniczki. Liczba komentarzy wskazujących na to, że (szczególnie w szkołach średnich) termin nie był trafiony (z uwagi na matury, egzaminy zawodowe, oddawanie podręczników i książek, zakończenie roku itd.), wskazuje jednak na to, że akcja wzorem 2015 r. powinna zostać ogłoszona wcześniej i być zorganizowana np. od kwietnia do czerwca.

Czy to się w ogóle udało?

Biblioteki ponownie osiągnęły sukces, po raz kolejny udowadniając unikalny w szkołach talent do organizacji masowych, środowiskowych wydarzeń.

Można podejrzewać, że nauczyciele bibliotekarze organizujący tego typu akcje co roku być może przyzwyczaili się do nich i traktują swoje zaangażowanie jako normę. Czuć to w bardzo wysokich oczekiwaniach co do frekwencji i odbioru akcji przez uczniów. Warto jednak spojrzeć na całe zjawisko z dystansu, by docenić, jak dużą pracę wykonują polskie biblioteki. Być może w którymś kraju dzieje się podobnie, jednak starając się obserwować poczynania bibliotek na świecie, nie spotkaliśmy się z tak spektakularnymi, oddolnymi działaniami całego środowiska.

Bardzo dziękujemy wszystkim organizatorom – zarówno tym, którzy organizują z nami akcje od lat, jak i tym, którzy skusili się po raz pierwszy. Cieszy nas, że w tak wielu sprawozdaniach wspominaliście doświadczenia z wyborów sprzed 9 lat. Tradycyjnie podkreślamy, że nie ma znaczenia, czy pracujecie w szkołach, do których uczęszczają setki uczniów, czy w małych, wiejskich placówkach. Udział każdej zaangażowanej biblioteki doceniamy tak samo.

Wyniki Ogólnopolskich Wyborów Książek 2024

By docenić skalę sukcesu Ogólnopolskich Wyborów Książek, warto przywołać liczby. Największy w Polsce portal poświęcony książkom (LubimyCzytać.pl) co roku organizuje bardzo ważne dla środowiska wydawców wybory „Książka roku”, w których trakcie wyłania najlepsze książki w poszczególnych kategoriach. W 2023 r. w plebiscycie zagłosowało 261 tysięcy internautów, a książki roku w kategoriach dziecięca oraz młodzieżowa zdobyły po ok. 4 tysiące głosów. Największy w Polsce plebiscyt, otoczony potężną kampanią informacyjną, bardzo aktywnie wspierany przez wydawców oraz autorów, a do tego wszystkiego wypełniany online, przyciągnął więc prawie 30 tysięcy mniej uczestników niż oddolna, niedofinansowana, środowiskowa akcja bibliotek.

Dziękujemy sponsorom nagród.

Listę nagrodzonych bibliotek ogłosiliśmy na stronie WyboryKsiazek.pl/nagrody

MOL sp. z o.o.: 2 nagrody w postaci książek do wyboru o wartości 1500 zł
Księgarnia Tuliszków: książki do wyboru o wartości 1500 zł
Biblioteka w Szkole: książki do wyboru o wartości 1500 zł
Bonito.pl: książki do wyboru o wartości 1500 zł
Media Rodzina: książki o wartości 1800 zł 30 książek
Mona Mysia Marcina Kozioła o wartości 1350 zł

Co w numerze?