Narrator:
Jestem poetą. Na początku drogi nie wierzyłem w ten cud… że kiedyś zostanę poetą, czasem w nocy przebudzony przez senne strachy i upiory ratowałem się myślą, pragnieniem „będę poetą”, przepędzę upiory, ciemność, śmierć…
Wejdę w światło poezji, muzykę poezji. Ciszę.
(T. Różewicz: Matka odchodzi, s. 9)

I
rok urodzenia
miejsce urodzenia
Radomsko 1921

tak
na tej kartce
ze szkolnego zeszytu syna
mieści się mój życiorys
zostało jeszcze trochę miejsca
zostało kilka białych plam

tylko dwa zdania wykreśliłem
ale jedno dopisałem
po pewnym czasie
dorzucę parę słów […]
(T. Różewicz: Z życiorysu)

Stefania Różewicz, matka poety:
Syn nowo narodzony był spokojny, spał świetnie; nieraz wstawałam w nocy i zaglądałam do kołyski, czy aby się nie udusił, że nic go nie słychać. Synowi daliśmy na chrzcie Tadeusz. A poszło stąd upodobanie, bo u nas wisiał duży portret Kościuszki. Sprawiał nam zawsze dzieciak wiele radości swoimi różnymi odruchami, powiedzeniami, które tylko ono w swoim świecie widzenia i myślenia rozumiało. W trzecim roku życia dziecko już paciorek krótki na pamięć samo odmawiało.
Serce miało dobre takie maleństwo, a powodowało się litością. Tadziu mówił: a ja będę zezbiarz albo gospodarz, będę miał konika i chałupkę, i pole.
(T. Różewicz: Matka odchodzi, s. 36)

II
[…]
pytasz o ważniejsze
wydarzenia daty
z mojego życia
spytaj o to innych

mój życiorys kończył się
już kilka razy
raz lepiej raz gorzej
(T. Różewicz: Z życiorysu)

Mormorando uczniów – O mój rozmarynie, tempo wolne.

Narrator I:
Wojna tragicznie wpisała się w biografię Różewicza. Spadła na 18-latka, chłopca z prowincji, ze skromnego domu, bez ukończonych szkół. Najpierw zarobkuje, jak się da, w 1943 r. zgłasza się do Armii Krajowej.

Narrator II:
Ze wspomnień Stanisława Różewicza, brata poety:
Okupacja. Bieda, zły czas, okropny. Mama martwi się i niepokoi o nas wszystkich. Czasem jedzie na wieś. Serwety, obraz, kilim wędrują za trochę żywności, mąki kaszy.
Wiemy już z Tadeuszem, że była wsypa w Łodzi, że Janusz jest już badany przez gestapo, siedzi w więzieniu.
(T. Różewicz: Matka odchodzi, s. 132)

Narrator I:
Wyobrażam go sobie wśród braci: Janusza, poety, którego zabijają gestapowcy, oraz Stanisława, późniejszego reżysera. Czytają, piszą, walczą, zbierają cięgi. Rozgorączkowanych, zapalczywych idealistów, którym nie będzie dane zanucić swej pieśni niewinności, gdyż albo giną, albo poraża ich świadomość ogromu
i bliskości zła.
(J. Mikołajewski: Poeta nie jest miły)

III
Najsmutniej jest wyjechać
z domu jesiennym rankiem
gdy nic nie wróży rychłego powrotu

Kasztan przed domem zasadzony
przez ojca rośnie w naszych oczach
matka jest mała

i można ją nosić na rękach […]

Dzieciństwo jest jak zatarte oblicze
na złotej monecie która dźwięczy
czysto
(T. Różewicz: Kasztan)

Narrator I:
Zraniony, zdradzony chłopak z Radomska, rozżalony i gniewny na myśl, że musi żyć pod pustym, ciemnym niebem, że nie zaznał górności i durności młodych lat, że pozbawiono go prawa do złudzeń, siedzi w poecie. I to w jego imieniu Różewicz oskarża, demaskuje, szydzi, wyśmiewa świat, któremu zdaje się, że przeszłość jest przeszłością. Tymczasem wojna, okupacja, ludobójstwo, wielka, żarłoczna śmierć zlikwidowały czas przyszły. Odtąd każde „dzisiaj” i każde „jutro” będą raczej złudzeniem niż faktem. Co więcej, każda normalność, stabilność, każdy sukces to nic innego jak moralnie dwuznaczna zasłona, za którą rozpościera się pustynia.
(J. Mikołajewski: Poeta nie jest miły)

Melodia z filmu Polskie drogi.

IV

Mam dwadzieścia cztery lata
ocalałem
prowadzony na rzeź.

To są nazwy puste i jednoznaczne:
człowiek i zwierzę
miłość i nienawiść
wróg i przyjaciel
ciemność i światło. [...]

Szukam nauczyciela i mistrza niech przywróci mi wzrok słuch i
mowę
niech jeszcze raz nazwie rzeczy i
pojęcia
niech oddzieli światło od ciemności.
[...]

(T. Różewicz: Ocalony)

V

Po końcu świata
po śmierci
znalazłem się w środku życia
stwarzałem siebie
budowałem życie
ludzi zwierzęta krajobrazy

to jest stół mówiłem
to jest stół
na stole leży chleb nóż
nóż służy do krajania chleba
chlebem karmią się ludzie

człowieka trzeba kochać
uczyłem się w nocy w dzień
co trzeba kochać
odpowiadałem człowieka [...]

życie ludzkie jest ważne
życie ludzkie ma wielką wagę

(T. Różewicz: W środku życia)

Piosenka Gdzie są chłopcy z tamtych lat.

Narrator I:

Różewicz nigdy nie unikał prostych i dobrych wzruszeń, będących udziałem prostych i dobrych ludzi. Ze wzruszeń tych tworzył poezję z przekorą, niejednokrotnie podkreślaną. Ignoruje możliwość pomówień o łzawość czy stereotypowość.

Jego poezja zawsze była współbieżna z jego biografią, pełna aluzji do konkretnych faktów z życia poety.

(J. Kwiatkowski: Felietony poetyckie, s. 185-186)

VI

kiedy Ojciec skończył
77 lat
powiedział do mnie
„dwie siekierki, Tadziu,
jak człowiek przejdzie
przez nie, to dalej
wszystko pójdzie gładko
jak po maśle"

pamiętam jedno pytanie
z naszej urodzinowej rozmowy
„Tato, powiedz mi, czy warto jest żyć?"

Ojciec przyglądał się
kółkom dymu
strząsnął popiół z papierosa
i powiedział
„pewnie, że warto!"
potem spojrzał na mnie
„co z tobą. Tadziu!..."
Wtedy zrozumiałem
że ojciec nas kochał
ale o tym nie mówił

(T. Różewicz: Dwie siekierki)

Dowolna kompozycja na fortepian Ludovica Einaudiego.

I

Poetą jest ten który pisze wiersze
I ten który wierszy nie pisze

II

Poetą jest ten który zrzuca więzy
I ten który więzy sobie nakłada

III

Poetą jest ten który wierzy
I ten który uwierzyć nie może

IV

Poetą jest ten który kłamał
I ten którego okłamano

V

Ten który upadł
I ten który się podnosi

VI

Poetą jest ten który odchodzi
I ten który odejść nie może

(T. Różewicz: Kto jest poetą)

Różewicz:

Miałem i mam ciągle wiele ciekawych tematów, spraw, które chciałbym poruszać, ale gdzie? Nawet do prowincjonalnych tygodników nie mam dostępu. Zawsze byłem uzależniony od „widzimisię" tzw. „redaktorów działu poezji" i innych redaktorów. Nie mam żadnych możliwości. Jestem spętany jak zawsze.

(T. Różewicz: Matka odchodzi, s. 97)

Narrator II:

Dziś Różewicz nazywany jest noblistą bez Nobla, ale zawsze był doceniany. Owszem, później otrzymał wiele nagród i odznaczeń, jednak już na zawsze pozostał na uboczu życia literackiego, niechętnie udzielał wywiadów, nieczęsto zgadzał się na spotkania autorskie.

II

widzę i opisuję
to jest epika
powieść opowieść

czuję i opisuję
to jest liryka
poezja

myślę i opisuję
to jest filozofia
poezja „dydaktyczna"

czuję widzę myślę
i muszę To opisać
to jest natchnienie

czytanie przepisywanie
poprawianie i czytanie
milczenie i wściekłość
odczytywanie

to jest właśnie „zawód"
pisarza poety i
literata

(T. Różewicz: Zawód: literat)

Narrator II:

Tadeusz jest człowiekiem spokojnym i cichym, wsłuchującym się w rzeczywistość, skoncentrowanym na swoim patrzeniu i językowym wyrażaniu tego, co widzi i czuje - tak opisuje teścia dr Małgorzata Różewicz, kulturoznawczyni, filozofka i teatrolożka, która z determinacją walczy o przywrócenie jego poezji należytego miejsca w literaturze.

(K. Szeloch: Jestem dumna, że noszę nazwisko Różewicz)

Różewicz:

Wielki genialny Norwid powiedział:

„Z rzeczy świata tego zostaną tylko dwie,
Dwie tylko: poezja i dobroć. i więcej nic..."

Wielki Don Kichocie! Zostało Nic. I jeśli my ludzie nie pójdziemy po rozum do głowy i nie zagospodarujemy tego rosnącego nic to... to co?! Powiedz, nie bój się! Co się stanie... zgotujemy sobie takie piekło na ziemi, że Lucyfer wyda nam się aniołem [...], polityka zamieni się w kicz, miłość w pornografię, muzyka w hałas, sport w prostytucję, religia w naukę, nauka w wiarę.

(T. Różewicz: Matka odchodzi, s. 12)

III

[...]
Tato! ja też się nudzę
Wszyscy się nudzimy
nudzą się dzieci
i nudzą się ludzie dojrzali
Do czego dojrzali, Tato?
Tego nikt nie wie
Ale kibice się nie nudzą?
Nudzą się i kibice...
bo piłka nie jest okrągła
mecz jest sprzedany
sędzia jest kupiony [...]
Pij mleko! to będziesz
silny jak Tygrys wielki jak Kiepura
albo Rinaldo-Ronaldini!
albo Longinus Podbipięta! [...]
(c.d. nie nastąpi)

(T. Różewicz: Rozmowa ojca z synem o zabijaniu czasu)

Narrator II:

W jego oczach przez cały czas odbywa się wyprzedaż znaczeń, wielka dewaluacja, której nie da rady zakryć tzw. normalność. Był wrogiem bylejakości. W wierszach ostatnich tomów przegląda się nasza epoka.

Narrator I:

Już jako ukształtowany poeta Różewicz zaczął zmaganie ze współczesną cywilizacją i kulturą jako dramaturg. Obsesją jego wyobraźni stało się rozpadanie świata wartości. „Czasy są niby duże, ludzie trochę mali" - powiada Starzec z debiutanckiego utworu dramatycznego Kartoteka z 1960. W didaskaliach autor zawarł kategoryczny postulat: „Oprawa plastyczna jest tu bez znaczenia. Jak najmniej barw i efektów". Bo Różewicz jako dramaturg zaufał słowu.

(na podst. L. Eustachiewicza: Dramaturgia współczesna 1945-1980, s. 329) W głównej postaci sztuki stworzył wzór antybohatera, którego życie przypomina cyrk pcheł.

Dowolny nowoczesny utwór typu rap lub hard rock.

Scena z Kartoteki

Chór Starców:

Rób coś, ruszaj się myśl.
On sobie leży, a czas leci.
(Bohater nakrywa twarz gazetą).
Mów coś, rób coś,
Posuwaj akcję,
W uchu chociaż dłub.
(Bohater milczy).
Nic się nie dzieje.
Co to znaczy?

Bohater:

Dajcie mi spokój.

Chór Starców:

Dzięki Bogu, nie śpi.

Bohater:

Mówicie, że muszę coś robić? Nie wiem... (ziewa) może...

Chór Starców:

On znów zasypia, wielkie nieba!
Bez mąki przecież nie ma chleba.
W teatrze trzeba grać,
Tu musi się coś dziać.

(A. Kurska: Kartoteka Tadeusza Różewicza)

Narrator II:

Bywa, że dialog rwą alfabetyczne wyliczanki:
„Trąd, trądzik, trefl, trele, trembowla",
albo ciągi deklinacyjne:
„Wujek... wujka... wujkowi...
wujka... wujkiem... o! wujku... w wujku..."

(Tamże)

Narrator I:

Kartoteka nie ma końca. I taka jest formuła dramatu - otwarta, o luźnej kompozycji. Jego sztuki są uważane za trudne w odbiorze, gdyż cechuje je brak akcji, czasowej ciągłości, fragmentaryczność, tragikomiczna poetyka i groteskowy styl. Nic dziwnego, że od początku włączano je w nurt teatralnej awangardy zwanej teatrem absurdu.

Narrator II:

Zaskakuje nie tylko forma, lecz także tematyka dramatów. Niejednokrotnie szokował odbiorców, był oskarżany o perwersję i zboczenia. Dość przypomnieć Białe małżeństwo (dramat oceniony w latach 70. jako kontrowersyjny i obsceniczny). Sztuka, uznana za błahą i niepoważną, została zlekceważona przez recenzentów i publicznie potępiona przez Kościół. W atmosferze skandalu obyczajowego z trudem torowała sobie drogę na scenę.

(filmpolski.pl/fp/index.php?film=123513)

Narrator I:

Drugi po Kartotece bardzo osobisty autobiograficzny utwór Do piachu w warstwie fabularnej odwołuje się do wojennych doświadczeń Różewicza, żołnierza AK. Sztuka pisana była przez 17 lat, została zatrzymana przez cenzurę, potem wystawił ją w Teatrze na Woli Tadeusz Łomnicki i przedstawienie zostało zdjęte. Zarzuty padły z dwóch stron - opozycji i władzy.

(M. Bujanowicz: Dramaturgia Tadeusza Różewicza)

Narrator II:

Potrafił głosić prawdy bolesne. Walczył z mitami i kołtuństwem. Niektóre utwory stwarzały wrażenie prowokacji.

Narrator I:

Różewicz na długo jeszcze pozostanie najnowocześniejszym polskim autorem piszącym dla sceny.

Różewicz:

Teraz pisarz nie ma czasu na pisanie powieści, artysta na malowanie, aktor na teatr, czytelnik na czytanie, widz na oglądanie. Szybsze są śluby i pogrzeby. Szybciej się kocha i je. Coraz więcej podręczników o miłości, ale miłość jest coraz szybsza i mniej uważna. Mało jest czasu na umieranie, brak też czasu na życie.

(K. Masłoń: To trudna, brudna, zwykła robota. „Rzeczpospolita" nr 96/2014)

IV

mam dużo wierszy w szufladzie
mam różne wiersze na składzie
mam wiersze wystrugane
z kawałka dębowego drewna
mam wiersze wyprowadzone
z gałązki kwitnącej wiśni
splecione ze śpiewem ptaka
mam wiersze zaczerpnięte dłonią
z lustra stojącej wody [...]

(T. Różewicz: Wyprzedaż w firmie TADZIO)

Narrator I:

„Spokojni ludzie uważniej widzą świat" - twierdzili zgodnie bracia Tadeusz i Stanisław Różewiczowie. Ta cecha pozwoliła również na inna stronę działalności artystycznej - pisanie scenariuszy filmowych. „Dobrze nam się razem pracowało, nasze światy były podobne" - powiedział kiedyś Stanisław Różewicz. „Łączą nas wspólne przeżycia, podobne wartości, do których przywiązujemy wagę". W losach chłopaka, który idzie do partyzantki, pokazanych w filmie Opadły liście z drzew, jest coś ze wspomnień Tadeusza. Między rokiem1956 a 1973 zrobili razem dziewięć filmów.

(B. Hollender: Scenarzysta brata. „Rzeczpospolita" nr 96/2014)

Narrator II:

Warto zaznaczyć, że ich wspólne filmy zadziwiająco mało się zestarzały. Może dlatego, że obaj potrafili obserwować spojrzenia, gesty, detale składające się na codzienne życie.

(Tamże)

Narrator I:

U Różewicza, prócz powagi i dramatyzmu, swoistego zatroskania o kondycję moralną człowieka, znaleźć można również, humor, ironię, przekorę, żywioły parodii, zabawę i psotliwość. Oto przykład. Pod koniec życia, w 2012 r. wydał To i owo, gdzie m.in. oprotestował pomnik - ławeczkę ku swej czci, która rzekomo miała stanąć we Wrocławiu. Wiedział, że od pomnika do katafalku jest tylko krok.

Narrator II:

Dla zabawy zaczął rysować i tak powstało 13 ławeczek ku czci Tadeusza Różewicza z opisem możliwych zdarzeń i przestrogami. Przy rysunkach ławeczek Różewicz zamieścił projekty napisów do umieszczenia obok. Na liście osób, których poeta nie życzył sobie na swojej ławeczce, są m.in. „pijacy wymiotujący", „panienki z komórką", „poeci piszący wiersze", „kombatanci wspominający walki pod Grunwaldem", „osobnicy powyżej 100 kilo" jak również „osoby ze wzdęciami". Poeta uprasza też, aby „nie kłaść mi głowy nóg pupy na kolanach". Mile wdziane na ławeczce są natomiast „koszykarki, siatkarki, tenisistki".

(culture.pl/pl/wydarzenie/nowa-ksiazka-tadeusza-rozewicza)

Narrator I:

Jak widać, mimo swoich 90 lat, Różewicz był w formie.

V

przyszli żeby zobaczyć poetę
i co zobaczyli?

zobaczyli człowieka
siedzącego na krześle
który zakrył twarz [...]

nad czym pan teraz pracuje
co pan robi
odpowiedziałem
nic nie robię
dojrzewałem przez pięćdziesiąt lat
do tego trudnego zadania
kiedy „nic nie robię" robię NIC [...]

bylejakość ogarnia masy i elity
ale to dopiero początek

(T. Różewicz: Przyszli żeby zobaczyć poetę)

Narrator I:

Z wypowiedzi Małgorzaty Różewicz:

Jest jednym z nielicznych artystów, których nie stabloizowała popkultura, mimo sławy udało mu się nie zostać celebrytą, co także jest jego zasługą i za co bardzo go szanuję.

Jest artystą wielkiego formatu światowego. Jestem dumna, że noszę jego nazwisko.

(K. Szeloch: Jestem dumna, że noszę nazwisko Różewicz)

Narrator II:

Nie pisał ani łatwych, ani pogodnych wierszy, nie pisał ku pokrzepieniu serc. Ale był człowiekiem niezwykle łagodnym, pogodzonym ze sobą, z ludźmi, ze światem i naturą. Stworzył nowy typ poezji. Wprowadził do poezji na niespotykaną dotąd skalę żywą polszczyznę, konwersacyjną, potoczną. Dzisiaj co drugi poeta pisze - nawet o tym nie wiedząc - w jego poetyce.

(J. Drzewucki: Poeta oszukanej generacji. „Rzeczpospolita" 96/2014)

Motyw muzyczny z Ludovica Einaudiego.

VI

Śmierć nie poprawi
w zwrotce ani jednej linijki
to nie korektorka
to nie życzliwa pani
redaktorka

zła metafora jest nieśmiertelna

kiepski poeta który umarł
jest kiepskim zmarłym poetą

nudziarz po śmierci nudzi
głupiec zza grobu
jeszcze głupstwa gada

(T. Różewicz: Korekta)

Różewicz:

Wchodziłem w świat poezji jak w światło, a teraz szykuję się do wyjścia, w ciemność... przeszedłem piechotą krainę poezji.

(T. Różewicz: Matka odchodzi, s.7)

Narrator I:

Odszedł wielki poeta, poeta który przez wiele lat kształtował naszą wrażliwość estetyczną i moralną, w słowach jego wiersza rozpoznajemy rytm naszej codzienności. Jego poezja jest wielką manifestacją antysztuczności, antyestetyzmu.

(J. Kwiatkowski: Felietony poetyckie, s. 184, 187)

Narrator II:

Niedawno otrzymał nagrodę specjalną Polityki „Kreator kultury 2010", a w uzasadnieniu jej przyznania znajdziemy słowa: „Nagroda za wierność poezji i sobie. Za świadectwo dane kilku kolejnym epokom oraz pytania, które włączyły polską literaturę i teatr w europejską debatę o najważniejszych doświadczeniach współczesnego człowieka".

(Wikipedia)

Narrator I:

Na pytanie zadane w jednym z wywiadów, co myśli o Bogu, odpowiedział z prostotą: „Nie ma znaczenia, co sądzę o Bogu, znaczenie ma, co Bóg sądzi o mnie".

(na podst. J. Drzewuckiego: Poeta oszukanej generacji)

I

„jaki sens ma życie
jeśli muszę umrzeć?"
kładąc palec na ustach
odpowiedziałem ci
w myślach
„życie ma sens tylko dlatego
że musimy umierać" [...]

(T. Różewicz: Ostatnia rozmowa)

Narrator I:

Odszedł 24 kwietnia 2014 r. Zgodnie ze swoją ostatnią wolą spoczął w Karpaczu na cmentarzu ewangelickim przy drewnianym kościele Wang. „Pragnę być pochowany w ziemi, która stała się bliska mojemu sercu, tak jak ziemia, gdzie się urodziłem".

(tvn24.pl/wroclaw,44/tadeusz-rozewicz-spoczal-na-cmentarzu-w-karpaczu,423217.html)

Źródła:

Tadeusz Różewicz: Matka odchodzi. Wrocław: Wyd. Dolnośląskie, 2000

Jerzy Kwiatkowski: Felietony poetyckie. Kraków: Wyd. Literackie, 1982

Lesław Eustachiewicz: Dramaturgia współczesna 1945-1980. Warszawa: WSiP, 1985

Anna Kurska: Kartoteka Tadeusza Różewicza. Patria 1991 „Rzeczpospolita" nr 96/2014 (25.04.2014)

Strony internetowe:

wiersze.annet.pl/w,,11058 (wiersze Tadeusza Różewicza)

przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/jestem-dumna-ze-nosze-nazwisko-rozewicz (Katarzyna Szeloch: Jestem dumna, że noszę nazwisko Różewicz - rozmowa z dr Małgorzatą Różewicz)

culture.pl/pl/wydarzenie/nowa-ksiazka-tadeusza-rozewicza

wyborcza.pl/magazyn/ 1,137926,15859109,Poeta_nie_jest_mily.html (Jarosław Mikołajewski: Poeta nie jest miły - Piotr Śliwiński o poezji Tadeusza Różewicza)

tvn24.pl/wroclaw,44/tadeusz-rozewicz-spoczal-na-cmentarzu-w-karpaczu,423217. html

culture.pl/pl/artykul/dramaturgia-tadeu-sza-rozewicza (Michał Bujanowicz: Dramaturgia Tadeusza Różewicza)

filmpolski.pl/fp/index.php?film=123513 pl.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Różewicz

Co w numerze?

Dodatek:Biblioteka – Centrum Informacji 04/2014

Dodatek:
Biblioteka – Centrum Informacji 04/2014