Zaczęło się niewinnie, od pewnego dokumentu i pewnej uwagi zgłoszonej dyrekcji. Potem był wpis na forum „Biblioteki w Szkole”. Potem praca dyplomowa na studiach i artykuł. A to wszystko przez jedną ocenę ‒ ocenę ryzyka zawodowego.

Z ŻYCIA WZIĘTE

Dostałam kiedyś do podpisu kartę oceny ryzyka zawodowego na moim stanowisku. To wtedy po raz pierwszy zobaczyłam taki dokument, choć jestem bibliotekarką z kilkunastoletnim stażem. Przed podpisaniem karty przeczytałam ją wnikliwie. Zauważyłam i zgłosiłam, że nie ma tam wzmianki o zagrożeniach wynikających z dźwigania ciężarów, czyli głównie podręczników. Odpowiedź dyrekcji na moją uwagę była jednoznaczna: ocena była tworzona w porozumieniu z behapowcem i jest w porządku.

Sprawdziłam w kilku innych bibliotekach; ich przepisy były podobne. Zwróciłam się zatem do Państwowej Inspekcji Pracy z pytaniem, co musi się zmienić, żeby przepisy uwzględniły dźwiganie ciężkich książek przez bibliotekarzy. Otrzymałam bardzo uprzejmą i obszerną odpowiedź, że takie przepisy już istnieją (zostały dokładnie zacytowane; ja uczynię to poniżej), a pracodawca jest zobowiązany uwzględnić je w ocenie ryzyka zawodowego. Dodano jednak, że opinia Państwowej Inspekcji Pracy nie jest w tym wypadku wiążąca, bo ostatecznie decyduje pracodawca. Czyli jest zobowiązany, ale nie musi.

Zaczęłam drążyć temat bezpieczeństwa i higieny pracy, ponieważ podjęłam studia z archiwistyki i zarządzania dokumentacją, a BHP w bibliotekach, archiwach i muzeach stało się przedmiotem mojej pracy dyplomowej. W artykule przedstawię wyniki analizy kart oceny ryzyka zawodowego bibliotekarzy. Ze względu na obfitość materiału źródłowego artykuł skupia się na zestawieniu identyfikacji zagrożeń oraz szkodliwych czynników środowiska pracy (środek ciężkości ‒ a jakże ‒ przesunęłam na dźwiganie ciężarów). Nie wymieniałam szczegółowo skutków długotrwałej ekspozycji na czynniki; w znacznej mierze pominęłam także proponowane działania profilaktyczne.

CEL I NASTĘPSTWA PRZEPROWADZANIA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO

Paragraf 39 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy mówi:

„1. Pracodawca jest obowiązany oceniać i dokumentować ryzyko zawodowe, występujące przy określonych pracach, oraz stosować niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko. W szczególności pracodawca jest obowiązany:

zapewnić organizację pracy i stanowisk pracy w sposób zabezpieczający pracowników przed zagrożeniami wypadkowymi oraz oddziaływaniem czynników szkodliwych dla zdrowia i uciążliwości,
zapewnić likwidację zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników głównie przez stosowanie technologii, urządzeń, materiałów i substancji nie powodujących takich zagrożeń”¹.

Według portalu OiRA (Online Interactive Risk Assessment): „Pracodawcy w każdym miejscu pracy mają obowiązek zapewnienia pracownikom bezpieczeństwa i ochrony zdrowia we wszystkich aspektach związanych z pracą. Celem przeprowadzania oceny ryzyka jest umożliwienie pracodawcy przedsięwzięcia koniecznych środków do zapewnienia pracownikom bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Środki te obejmują:

zapobieganie ryzyku zawodowemu;
zapewnianie pracownikom informacji;
zapewnianie pracownikom szkoleń;
wprowadzenie rozwiązań organizacyjnych i metod umożliwiających wdrożenie koniecznych środków”².

Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych mówi również, że ocenę ryzyka zawodowego sporządza się w formie pisemnej, a pracodawca udostępnia ją lekarzowi sprawującemu profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami³.

W pigułce:

Podstawowy cel oceny ryzyka zawodowego: zapobieganie zdarzeniom prowadzącym do wypadków w pracy i powodującym choroby zawodowe.
Najważniejsze etapy przeprowadzenia oceny: identyfikacja zagrożeń, sformułowanie zaleceń odnośnie do działań eliminujących lub ograniczających ryzyko zawodowe, skonsultowanie z pracownikami wyników oceny.
Następstwa oceny: poinformowanie pracowników o wynikach oceny, wdrożenie zalecanych działań eliminujących lub ograniczających ryzyko zawodowe, sprawdzenie skuteczności tych działań, a w razie potrzeby przeprowadzenie działań korygujących⁴.

Ważna uwaga: wdrożenie działań eliminujących lub ograniczających ryzyko zawodowe spoczywa na barkach pracodawcy i pracowników. Więcej na ten temat poniżej, w części Ignorantia iuris nocet.

KTO PRZEPROWADZA OCENĘ?

Za ocenę ryzyka zawodowego odpowiedzialny jest pracodawca, ale nie musi przeprowadzać jej osobiście. Portal Asystent BHP cytuje zapis zawarty w Polskiej Normie PN-N-18002 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego: „Z zapisu tego wynika, że ocenę ryzyka zawodowego przeprowadza zespół (lub zespoły), w skład którego mogą wchodzić: pracodawca, pracownicy wyznaczeni przez pracodawcę (w tym osoby kierujące pracownikami) lub/i eksperci spoza organizacji”⁵.

W podobny sposób przedstawia to ulotka Państwowej Inspekcji Pracy Ocena ryzyka zawodowego w małych przedsiębiorstwach: „Ocenę ryzyka, wbrew obiegowym opiniom, można przeprowadzić w prosty sposób. Określenie zagrożeń i ocena związanego z nimi ryzyka powinny opierać się na zasadach zdrowego rozsądku. Możesz zrobić to sam. Mogą w tym pomóc kompetentni pracownicy lub ekspert spoza firmy”⁶.

Jeszcze dokładniej formułuje to artykuł Centralnego Instytutu Ochrony Pracy ‒ Państwowego Instytutu Badawczego Dobre praktyki: „Według Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy w Bilbao dobra praktyka w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy określa działania skierowane na poprawę warunków pracy i promowanie bezpieczeństwa i zdrowia w pracy, które są (…) realizowane z udziałem wszystkich zainteresowanych stron”⁷.

Pracownicy mogą uczestniczyć w określaniu zagrożeń na swoich stanowiskach, wykorzystując do tego celu własne obserwacje oraz doświadczenie. Przede wszystkim jednak powinni zostać poinformowani o tych zagrożeniach oraz odpowiednio przeszkoleni. Tutaj pojawia się bardzo ważne pytanie: ilu bibliotekarzy uczestniczy w regularnych szkoleniach BHP, zwłaszcza w instruktażu stanowiskowym? Zaraz po nawiązaniu umowy o pracę szkolony jest każdy ‒ a co później? Instruktaż stanowiskowy odbyłam dopiero przed tegoroczną praktyką w archiwum; w bibliotece szkolnej nigdy o takim nie słyszałam.

CZYNNIKI ŚRODOWISKA PRACY ZWIĄZANE Z WYKONYWANYM ZAWODEM

Przeprowadziłam analizę kart oceny ryzyka zawodowego 14 bibliotek. Dokumenty pozyskałam od zaprzyjaźnionych bibliotekarek, ze stron internetowych placówek i poprzez składanie wniosków o dostęp do informacji publicznej. Karty były przygotowywane według różnych wzorców, dlatego w celu ujednolicenia uprościłam podział czynników proponowany w artykule Centralnego Instytutu Ochrony Pracy ‒ Państwowego Instytutu Badawczego Bibliotekarz⁸ i połączyłam je z zagrożeniami w następujący sposób:

zagrożenia i czynniki fizyczne;
zagrożenia i czynniki chemiczne;
zagrożenia i czynniki biologiczne;
zagrożenia i czynniki ergonomiczne, psychospołeczne i związane z organizacją pracy.

Czynniki i zagrożenia wypisane z dostępnych kart:

fizyczne: pożar, uszkodzenie słuchu (spowodowane hałasem), poślizgnięcie, potknięcie i upadek na tym samym poziomie, upadek na niższy poziom (z drabiny, ze schodów, z fotela, z prowizorycznego podwyższenia), uderzenie o nieruchome elementy wyposażenia (meble), uderzenie/przygniecenie przez spadające przedmioty (np. regały, książki), przeciążenie narządu wzroku (w tym: spowodowane niedostatecznym oświetleniem, obsługą kserokopiarki), statyczne przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego (praca w wymuszonej pozycji, głównie przy komputerze), dynamiczne przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego (ręczne prace transportowe), zespół cieśni nadgarstka, skaleczenia (ostre krawędzie mebli, nożyczki, zszywki, krawędzie papieru i przekładek, dziurkacz, niszczarka), porażenie prądem elektrycznym, promieniowanie elektromagnetyczne (praca z monitorem ekranowym), pole elektrostatyczne, oparzenia (gorące części urządzeń, przygotowywanie gorących posiłków i napojów), przeciążenie strun głosowych, wypadek komunikacyjny (w tym: poruszanie się po terenach wykonywania pracy, wyjazdy, delegacje), uczulenie (papier, pył, kurz), zagrożenie podejrzaną przesyłką;
chemiczne: czynniki, substancje i mieszaniny chemiczne, zatrucie, podrażnienie dróg oddechowych i pokarmowych, oczu, skóry, poparzenia i uczulenia;
biologiczne: wirus grypy i innych chorób zakaźnych (w tym: SARS-CoV-2, HIV), prątek gruźlicy, mikroorganizmy oraz wytwarzane przez nie produkty (bakterie, grzyby; kurz/pył), zmienny/niekorzystny mikroklimat pomieszczenia, wszy;
ergonomiczne, psychospołeczne i związane z organizacją pracy: obciążenie nerwowo- psychiczne (częściej zwane stresem; także: lęk, frustracja), mobbing, obawa przed zarażeniem SARS-CoV-2, agresja słowna, pośrednia, fizyczna (podczas kontaktów z użytkownikami), monotonia pracy/ monotypowość czynności.

ZESTAWIENIE DANYCH

Dysponowałam kartami oceny ryzyka z bibliotek szkolnych, pedagogicznych i publicznych: sześcioma z województwa małopolskiego, trzema z pomorskiego oraz po jednej z dolnośląskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego. W kilku szkołach, w których prosiłam o dokumenty, nauczyciel bibliotekarz nie ma osobnej karty oceny ryzyka, lecz jest dopisany do nauczycieli przedmiotów. To rażące uchybienie ze strony pracodawcy. W szkole, w której jestem zatrudniona, bibliotekarz podpisuje dwie karty oceny ryzyka: na stanowisku bibliotekarza i na stanowisku nauczyciela przedmiotowego (z powodu częstych zastępstw na lekcjach i w świetlicy).

W statystycznym ujęciu wyniki prezentują się następująco:

żadna z bibliotek nie ma w swojej karcie wszystkich wymienionych powyżej zagrożeń i czynników;
najwięcej bibliotek, bo aż 13 z 14, uwzględnia porażenie prądem;
po 12 razy pojawiają się: przeciążenie narządu wzroku, uderzenie o nieruchome elementy wyposażenia, upadek na niższy poziom i upadek na tym samym poziomie;
w 10 bibliotekach wymienia się statyczne przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego;
według zaledwie dziewięciu bibliotek zagrożenie stanowią wirusy oraz pożar (absurdem wydaje się założenie, że pożar nie wszędzie może wystąpić; powinien być raczej uznawany za główne niebezpieczeństwo);
osiem kart uwzględnia stres, skaleczenia, uderzenie/przygniecenie przez spadające przedmioty;
w sześciu placówkach bibliotekarzom zagrażają mikroorganizmy, uszkodzenie słuchu i przeciążenie strun głosowych (chyba że bibliotekarz jest dopisany do nauczycieli przedmiotów, a oni mają to w swoim ryzyku);
zatrucia chemiczne oraz promieniowanie elektromagnetyczne wymieniane są przez pięć bibliotek;
dynamiczne przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego (spowodowane ręcznymi pracami uwzględniane jedynie w czterech bibliotekach;
po trzy karty przewidują wśród zagrożeń agresję, zmienny/niekorzystny mikroklimat, oparzenia gorącymi przedmiotami lub płynami;
po dwie biblioteki mają w ocenie monotonię pracy, mobbing (naprawdę zagraża tylko w dwóch placówkach?), gruźlicę, czynniki chemiczne, pole elektrostatyczne i wypadek komunikacyjny (w pozostałych placówkach chyba nie wzięto pod uwagę wyjazdów bibliotekarzy na wycieczki i konkursy z uczniami);
pojedyncze biblioteki wymieniają wszy, zagrożenie podejrzaną przesyłką, zespół cieśni nadgarstka oraz obawę przed SARS-CoV-19 (to ostatnie może wynikać z tego, że tylko nieliczne analizowane karty zostały zaktualizowane w czasie pandemii).

WIELCY NIEOBECNI

Miałam dostęp do kart oceny ryzyka zawodowego w archiwach i muzeach, gdzie wśród zagrożeń z ostatniej grupy (ergonomiczne, psychospołeczne i związane z organizacją pracy) jest wymieniane również wypalenie zawodowe. A jednak żadna ze wspomnianych tu bibliotek nie uwzględniła go w swoich dokumentach. Dlaczego jest to takie intrygujące? Dwudziestego trzeciego lutego 2021 r. „Biblioteka w Szkole” zorganizowała webinarium Jak radzić sobie z wypaleniem zawodowym i odnaleźć radość z pracy? prowadzone przez psycholożkę Agnieszkę Pawłowską. W szkoleniu na żywo uczestniczyło 716 osób⁹, czyli był to temat ważny i potrzebny. Tymczasem przepisy wewnętrzne, do których miałam wgląd, nie przewidują wypalenia w naszej grupie zawodowej. Ot, ciekawostka.

A co z dyskryminacją? Bo czyż nie jest dyskryminacją wysyłanie bibliotekarza na bezpłatne zastępstwa w czasie godzin pracy? Wszak inni nauczyciele dostają za to dodatkowe wynagrodzenie. Temat zastępstw był już wielokrotnie i fachowo omawiany przez „Bibliotekę w Szkole”, więc stali czytelnicy wiedzą, jakie prawa im przysługują. Ale te prawa wciąż są łamane. Może więc warto zadbać o dopisanie dyskryminacji do listy czynników środowiska pracy.

Wielkimi nieobecnymi w tych wykazach są też czynniki fizyczne, takie jak: uderzenie o ruchome elementy wyposażenia (drzwi, okna), zalanie, katastrofa budowlana. Są one wymieniane w kartach archiwów i muzeów, lecz brak ich w dokumentach bibliotek, do których miałam dostęp. Czy istotnie są tak mało prawdopodobne, że przepisy wewnętrzne ich nie uwzględniają?

DYNAMICZNE PRZECIĄŻENIE UKŁADU MIĘŚNIOWO-SZKIELETOWEGO

Dynamiczne przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego jest wpisane jako zagrożenie przez cztery z 14 jednostek. Tymczasem ręczne prace transportowe – będące przyczyną tego przeciążenia – to czynnik, który powinien być uwzględniony na podstawie przepisów. Nie jest on bowiem subiektywny¹⁰.

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych określa: „Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o »ręcznych pracach transportowych« – rozumie się przez to każdy rodzaj transportowania lub podtrzymywania przedmiotów, ładunków lub materiałów przez jednego lub więcej pracowników, w tym przemieszczanie ich poprzez: unoszenie, podnoszenie, układanie, pchanie, ciągnięcie, przenoszenie, przesuwanie, przetaczanie lub przewożenie”¹¹. Ręczne prace transportowe są zatem wykonywane przez każdego pracownika, który ma do czynienia z aktami, książkami, eksponatami itp., i jako takie powinny być dopisane do listy czynników środowiska pracy archiwisty, bibliotekarza i kustosza. Gdy jednak składałam wnioski o dostęp do informacji publicznej i pytałam, czy w danej jednostce uwzględnia się w przepisach BHP ręczne prace transportowe, dostałam kilka odpowiedzi typu „nasi pracownicy nie wykonują ręcznych prac transportowych”.

Rozumiem, że mało kto przetacza książki czy pudła w bibliotece, ale pozostałe czynności to nasz chleb powszedni, chyba że mamy do perfekcji opanowane zaklęcie wingardium leviosa. Ale wtedy z kolei groziłby nam zespół cieśni nadgarstka z powodu nieustannego machania różdżką.

Wspomniane wyżej rozporządzenie uwzględnia także dopuszczalną masę oraz prawidłowe sposoby podnoszenia i przenoszenia transportowanych przedmiotów, co warto uwzględnić w pracy, zwłaszcza podczas wzmożonego wysiłku w czerwcu i wrześniu, gdy zasypują nas podręczniki.

IGNORANTIA IURIS NOCET

Nieznajomość prawa szkodzi. Musimy przestrzegać przepisów, nawet jeśli ich nie znamy. Nie wybronimy się nieświadomością, gdy doznamy urazu lub ulegniemy wypadkowi w pracy. Ale jest to miecz obosieczny: gdy znamy przepisy i będziemy ich przestrzegać, to behapowiec i pracodawca się nie wybronią, gdy coś nam się stanie.

Koniecznie trzeba znać szkolne dokumenty dotyczące BHP, zwłaszcza zagrożenia i szkodliwe czynniki, a także działania profilaktyczne, którymi w analizowanych przeze mnie kartach najczęściej są: uwaga (lub wzmożona uwaga), świadomość, odbywanie regularnych szkoleń, przestrzeganie norm i przepisów, używanie sprawnego sprzętu itp.

Przykład teoretyczny: jeżeli w ocenie ryzyka widnieje nadmierne obciążenie strun głosowych, a wśród działań profilaktycznych wymienione są szkolenia z emisji głosu, musimy w nich uczestniczyć. W przeciwnym razie będziemy winni, gdy nasz aparat mowy zacznie szwankować. Tak samo będzie z pogarszającym się wzrokiem, nadwyrężonym układem mięśniowo-szkieletowym itd.; trzeba wdrażać zalecane działania eliminujące lub ograniczające ryzyko zawodowe.

Przykłady realne, od kilku znajomych osób: Pewna pani skręciła nogę w kostce, idąc szkolnym korytarzem. Nie uznano tego za wypadek w pracy, ponieważ według behapowca pani nosiła nieodpowiednie obuwie, czyli na obcasie, a nie na podeszwie antypoślizgowej (a takie właśnie było zalecane w karcie oceny ryzyka na stanowisku nauczyciela). Inna pani, nowa pracownica, została wysłana na szkolenie BHP (sic!) do placówki w jednej z sąsiednich miejscowości. Nie wiedziała, że w okolicy są dwie miejscowości o takiej samej nazwie – i pojechała do niewłaściwej. Tam, szukając miejsca szkolenia, doznała poważnego urazu. Zespół powypadkowy stwierdził, że nie był to wypadek w czasie wykonywania czynności służbowych, ponieważ to pracownik jest winien, że nie zna okolicy (w pierwszym odruchu trudno uznać znajomość okolicy za działanie eliminujące zagrożenie, ale zespół tak orzekł). Jeszcze inna pani korzystała w pracy z drabiny, wykonując czynności wykraczające poza przydzielony jej zakres. Pani nie miała odpowiednich badań ani pozwolenia na prace wysokościowe (czyli powyżej 1 m). Spadła i doznała urazu – orzeczono, że ze swojej winy. Konsekwencją tych decyzji zespołów powypadkowych był m.in. obniżony zasiłek chorobowy dla poszkodowanych.

Może też zaistnieć sytuacja odwrotna: Znamy przepisy, przestrzegamy ich, ale karta oceny ryzyka na naszym stanowisku nie uwzględnia takiego czy innego zagrożenia. Wtedy, gdybyśmy doznali urazu, zespół powypadkowy może się obronić, że prawdopodobieństwo zaistnienia wypadku było zerowe (i dlatego nie było ujęte w ocenie), więc to nasza wina, że coś poszło nie tak, bo wykonywaliśmy czynności spoza naszego przydziału albo bez odpowiedniego przygotowania lub sprzętu.

Podstawy prawne

Przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy w Polsce regulują następujące akty prawne¹ i normy:

Polska Norma PN-N-18002 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego;
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. z 1997 r. nr 129 poz. 844 ze zm.);
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. z 1998 r. nr 148 poz. 973 ze zm.);
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz.U. z 2000 r. nr 26 poz. 313 ze zm.);
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 grudnia 2004 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych (Dz.U. z 2005 r. nr 11 poz. 86 ze zm.);
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. z 2005 r. nr 81 poz. 716 ze zm.);
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz.U. z 2017 r. poz. 796);
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 1974 r. nr 24 poz. 141 ze zm.).

CO MOŻEMY ZROBIĆ?

Warto się udać w swojej szkole do kadr, poprosić o kartę oceny ryzyka na naszym stanowisku, sprawdzić, kiedy została zaktualizowana i czy jesteśmy na niej podpisani. Warto też skopiować te dokumenty, drobiazgowo się z nimi zapoznać i asertywnie przedstawić pracodawcy propozycje zmian, jeżeli według nas czegoś brakuje i czegoś nie uwzględniono. Może wcale nie ma osobnej karty dla stanowiska bibliotekarza – wtedy należy zaproponować jej stworzenie. Jeśli nie odbywaliśmy instruktażu stanowiskowego, a jakiekolwiek szkolenie BHP to odległa przeszłość, należy się o nie upomnieć.

Jeżeli dyrektor nie wyraża zainteresowania naszymi uwagami, trzeba napisać notatkę służbową (dla zabezpieczenia się na przyszłość, gdyby dyrektor wypierał się poruszania tego tematu) oraz porozmawiać z behapowcem lub poinformować Państwową Inspekcję Pracy. Może uda się coś wynegocjować. A potem? A potem należy zachować rozsądek i spokój, czyli pracować jak do tej pory, ewentualnie wprowadzić kilka drobnych zmian w organizacji pracy czy w ubiorze (wspomniane buty na obcasie, kiedy da się z nich zrezygnować), ale ze świadomością, że jesteśmy chronieni.

Pracownik ma wpływ na tworzenie karty oceny ryzyka zawodowego w swoim zakładzie pracy – i tego się trzymajmy.

Bibliografia:

Bibliotekarz, CIOP.pl, https://tiny.pl/wt7rc (dostęp: 20.05.2022).
Cel oceny ryzyka zawodowego, OiRAProject.eu, https://oiraproject.eu/pl/purpose-risk-assessment (dostęp: 20.05.2022).
Dobre praktyki, CIOP.pl, https://tiny.pl/wt7rw (dostęp: 6.07.2022).
Jak radzić sobie z wypaleniem zawodowym i odnaleźć radość z pracy? Szkolenie z psychologiem, Biblioteka.pl, https://bit.ly/3M2117t (dostęp: 4.07.2022).
Kto może dokonywać oceny ryzyka zawodowego w firmie?, AsystentBHP.pl, https://asystentbhp.pl/kto-moze-dokonywac-oceny-ryzyka-zawodowego-w-firmie/ (dostęp: 23.05.2022).
Ocena ryzyka zawodowego w małych przedsiębiorstwach, PIP.gov.pl, https://www.pip.gov.pl/pl/f/v/19512/ocr%2009.pdf (dostęp: 23.05.2022).
Serwis dotyczący oceny ryzyka zawodowego, CIOP.pl, https://tiny.pl/wt7r4 (dostęp: 6.07.2022).

Co w numerze?