Witamy w Centrum Wszystkiego. Nie jest to biblioteka ani szczególnie nowoczesna, ani wyjątkowo ładna, ani nadzwyczaj zamożna, ale jesteśmy pewne, że drugiej takiej nie znajdziecie na całym świecie. Działamy radośnie i twórczo w Szkole Podstawowej nr 2 im. Jana Pawła II w Suchym Lesie – nietypowej wsi (ok. 7200 mieszkańców) leżącej na obrzeżach Poznania.

Panie z biblioteki

Niemal od początku naszej kariery bibliotekarskiej działamy jako Panie z biblioteki, traktując tę nazwę nie tylko jako markę, pod którą publikuje nasza biblioteka (w wersji papierowej oraz w social mediach), ale też jako sympatyczny pseudonim, który do nas przylgnął i bardzo do nas pasuje. Jako Panie z biblioteki udzielamy się także jako trenerki Szkoły Ćwiczeń, koncentrując swoją energię na promowaniu czytelnictwa oraz rozwijaniu kompetencji kluczowych, nietypowych (i skutecznych) metodach pracy z czytelnikiem, takich jak grywalizacja, praca z wirtualnymi platformami czy wykorzystanie ekoodpadów.

W bibliotece pracujemy szósty rok i możemy śmiało (i z ogromną radością!) powiedzieć, że dzięki naszym działaniom odnotowujemy w szkole stały wzrost czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży. Nie przeszkodziły nam w tym: lockdown, warunki pandemiczne, nauczanie zdalne, brak wyposażenia, niepełne etaty, a nawet (na samym początku) brak interesujących książek. Co roku z niedowierzaniem zaglądamy w statystyki i widzimy, że idą w górę (średnio o 15-30%).

Wynik ten początkowo traktowałyśmy trochę jako jednorazowy (i być może krótkotrwały) efekt wywołany pojawieniem się nowości wydawniczych (niech żyje NPRC!), ale teraz wiemy, że to zasługa potęgi – potęgi dobrej książki. Nie przestajemy zatem powtarzać, że czytanie ma moc.

W tym artykule chcemy opowiedzieć, jaka jest nasza koncepcja biblioteki szkolnej i dlaczego (naszym zdaniem) ta moc cały czas działa.

Biblioteka szkolna „Centrum Wszystkiego”

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Pawła II w Suchym Lesie (woj. wielkopolskie).
Liczba uczniów w szkole – 726.
Dwie lokalizacje: na ul. Poziomkowej (kl. III-VIII, powierzchnia 70 mkw.) i na ul. Konwaliowej (kl. I-II, powierzchnia 25 mkw.).
Księgozbiór – 11 600 egz. (zaczynałyśmy 5 lat temu z księgozbiorem liczącym 3 tys. egz.).
System biblioteczny – MOL NET+.
Wyposażenie w sprzęt: dwa laptopy, trzy drukarki, duży telewizor.
Zatrudnienie: zaczynałyśmy, mając łącznie 3/4 etatu na dwie osoby. Obecnie jest nas trzy i mamy łącznie dwa etaty i 7 godzin.

Nasza koncepcja pracy, czyli jak to wygląda w Suchym Lesie

Edukacja to relacja

Natalia Boszczyk – edukatorka, autorka i twórczyni Szkoły Dobrej Relacji, a prywatnie nasza przyjaciółka – powtarza od zawsze, że edukacja to relacja. I tak naszym zdaniem właśnie jest.

W naszej bibliotece stawiamy przede wszystkim na relacje z czytelnikami. Stworzyłyśmy miejsce przyjazne i otwarte, w którym uczniowie czują się dobrze. Chociaż wyposażenie biblioteki stanowią w większości stare meble i gadżety przyniesione przez nas z domów, to tu zawsze tętni życie, a czytelników na każdej przerwie pojawia się kilkudziesięcioro! To ogromna liczba, zważywszy że nasze Centrum Wszystkiego mieści się w zaadaptowanej na potrzeby biblioteki sali lekcyjnej, na zaledwie 70 mkw.

Nasza biblioteka wykracza jednak poza ramy pomieszczenia przeznaczonego na książki – pod bibliotecznymi oknami rosną założony przez nas ogródek ziołowo-warzywny oraz kwietne rabaty, a od niedawna – ogród deszczowy. Nie mieścimy się także nigdy w granicach działań stricte bibliotecznych – pracują u nas wolontariat, studio filmowe, czasem koło teatralne, działają ekobohaterowie. Chętnie angażujemy się w działania zewnętrzne: to do nas trafiają orzechy dla niedźwiedzi w poznańskim zoo, okulary dla Afryki, a nawet… trzej królowie z akcją „Paczuszka dla maluszka”.

Za oknem jest nasz ogródek ziołowo- -warzywny, kwietne rabaty i ogród deszczowy — Za oknem jest nasz ogródek ziołowo-warzywny, kwietne rabaty i ogród deszczowy

Dzieje się wszystko – przyjdź, nie musisz od razu czytać

Nasza koncepcja działania zawiera się w nazwie biblioteki. U nas zawsze coś się dzieje! Dzieje się wszystko. Jest gwarno, tłoczno, radośnie i twórczo. Ktoś czyta, ktoś pije herbatę (w październiku podczas MMBS odbywały się u nas literackie herbatki czwartkowe, ale czasem parzymy też herbatę bez okazji!), ktoś rysuje plakat albo przesadza rośliny. Zazwyczaj jest bałagan, z niczym nie możemy nadążyć, ale nigdy nie wieje nudą.

To wyszło trochę spontanicznie, ale przy okazji przemieniło się w jakiś rodzaj strategii: po prostu przyjdź – nie musisz od razu czytać. Różne są sposoby na to, by ściągnąć uczniów do biblioteki: czasem to atrakcyjny konkurs, czasem kalendarz adwentowy wypełniony upominkami, innym razem wafle ryżowe z przepysznym pesto z rukoli albo stojak pełen przebrań. Uczniowie przychodzą do nas i wracają. Sporo z nich jest na każdej przerwie i każdej wolnej lekcji. I nie ma takiej możliwości, żeby nie zainteresowali się książką. Prędzej czy później ją zauważą i po nią sięgną.

Pracujemy w zaadaptowanej na potrzeby biblioteki sali lekcyjnej

Czytelnictwo jest naszym nadrzędnym i najwyższym celem

Uważamy, że niewiele da się zrobić bez interesującego księgozbioru. Jeśli mamy jakiekolwiek środki do wydania, zawsze wybieramy zakup książek. To jest dla nas priorytet. Z pieniędzmi w szkole bywa różnie, więc wszelkimi sposobami staramy się pozyskać atrakcyjną i aktualną literaturę dla dzieci i młodzieży. Śledzimy na bieżąco rynek wydawniczy i wszelkie nowości zazwyczaj od razu pojawiają się u nas w bibliotece.

Humor i energia

Bardzo mocno stawiamy na to, by większość naszych projektów wypełniały humor i energia – uważamy je za nieodzowne elementy naszej bibliotecznej rzeczywistości i traktujemy jako swoisty wabik na czytelników. Często przygotowujemy zadania biblioteczne, których wykonywanie wywołuje uśmiechy na twarzach: śmieszne filmiki (np. Bareja wiecznie żywy), zabawne konkursy fotograficzne (żywa okładka, sleeveface) czy biblioteczne przebieranki („Herbatka ze Zwiadowcami”). Staramy się, by nasze działania były pełne dynamizmu: organizujemy żywiołowe flashe („Biblioteka w akcji!”), happeningi („Nie bądź ślimakiem, czytaj wiersze!”) czy energiczne przedstawienia teatralne (Z Adamem na czacie).

Kanał na YOUTUBIE

Uważamy, że nasza biblioteka nie jest w stanie funkcjonować bez własnego kanału na YouTubie. Dlaczego? Oczywiście wiąże się to przede wszystkim z naszym filmowym bzikiem, ale także jest świadomym działaniem, by dotrzeć do młodego odbiorcy. W tej chwili niemal każdy marzy, by być youtuberem, więc wspominany serwis internetowy jest idealną platformą do promowania czytelnictwa i biblioteki jako miejsca, do którego chce się przychodzić.

Nasz kanał działa od 2021 r., mamy na nim 166 filmów, a miesięczne statystyki to około tysiąca wyświetleń. Nie są to imponujące wyniki, jeśli chciałybyśmy porównać się z typowymi twórcami z YouTube’a, ale część filmów nie ma statusu publicznego ze względu na ochronę wizerunku uczniów, niektóre wyświetlenia zaś trzeba by pomnożyć przez liczbę dzieci w klasie, ponieważ oglądane są wspólnie.

Blog, media społecznościowe

Swoje działania na bieżąco opisujemy na blogu (paniezbiblioteki.blogspot.com), w bibliotecznej zakładce na stronie szkoły (www.suchy-las.com) i w mediach społecznościowych (promocja działań także wśród rodziców). To także są sposoby dotarcia do czytelnika. Prezentując życie biblioteki poza szkołą, budujemy jej wizerunek jako miejsca wartościowego, które warto odwiedzić; takiego, gdzie są emocje, dobre działania, pomysły, konkursy, projekty i nagrody. Zyskujemy sprzymierzeńców np. w rodzicach, którzy zachęcają swoje dzieci do włączenia się w czasem nieco zaskakujące działania, a nawet wspólnie zasiadają z nimi do wykonywania bibliotecznych zadań. We współczesnym świecie promocja biblioteki jest konieczna. Parafrazując Hendersona Stuarta, możemy powiedzieć, że praca w bibliotece bez jej promowania jest jak puszczanie oka do dziewczyny po ciemku. Nikt poza nami nie wie, co robimy.

W naszym stylu, czyli ulubione metody i formy pracy z czytelnikami

Film

Choć początki pracy z filmem były raczej trudne, śmiało możemy powiedzieć, że warto wykorzystywać go do pracy z czytelnikami! Uczniowie uwielbiają kręcić: są pokoleniem obrazkowym, mają parcie na szkło i w zasadzie każdy chce być youtuberem. W studiu filmowym tworzymy im do tego warunki, sprawiamy, że biblioteka jest miejscem pożądanym – takim szkolnym Hollywood. Więcej na temat działalności filmowej – zob. Biblioteczne studio filmowe.

Grywalizacja

Innym naszym ulubieńcem jest grywalizacja, która uchodzi za najskuteczniejszą metodę dotarcia do młodego odbiorcy. Wprowadzamy ją do metodyki pracy biblioteki, wykorzystując mechanizmy funkcjonujące w grach. Atrakcyjność, immersyjność, rozrywka i chęć zwycięstwa sprawiają, że gamifikacja to doskonały przepis na zainteresowanie książką.

Nowe technologie

Na liście naszych faworytów zdecydowanie znajdują się także nowe technologie: lubimy pracować z Wakeletem, uwielbiamy Canvę, a ostatnio chętnie sięgamy po animację poklatkową. Dzięki nim powstają plansze filmowe, karty do gry, wirtualne kolekcje prac plastycznych, miniksiążki i żywe okładki.

Metoda projektu

Często pracujemy z czytelnikami metodą projektu – zazwyczaj są to działania długodystansowe, np. roczne. To właśnie w ten sposób udało się założyć przybiblioteczny ogród, stworzyć Hydrosferę na szkolnym dziedzińcu czy wyjechać na wspólne wakacje z uczniami z Czech, Niemiec i Węgier.

Projekt zawiera w sobie niejako wezwanie do interdyscyplinarności i jest świetną okazją do łączenia wielu sfer zainteresowań naszych uczniów, rozwijania ich talentów, odkrywania nowych pasji, docierania do źródeł informacji oraz zdobywania wiedzy z różnych dziedzin: historii, matematyki, języków obcych czy przyrody. A wszystko to, we wspaniałej atmosferze, prowadzi do sięgnięcia po książkę.

Podcast

Podcast jest naszą stosunkowo nową pasją, ale już zdążył skraść nasze serca. Jak to zwykle bywa z nowościami, miałyśmy nieco obaw, ale z okazji Tygodnia Bibliotek odważyłyśmy się na pierwszą miniaudycję – wywiad z bibliotekarkami z naszej lokalnej biblioteki publicznej.

Wyszło naprawdę dobrze, niebawem pojawiła się więc produkcja z prawdziwego zdarzenia: seria ekologicznych słuchowisk-wywiadów z ekspertami, którzy pomagali nam w tworzeniu niezwykłego przyrodniczego projektu „Projekt WiP, czyli Woda i Ptaki” nagrodzonego drugim miejscem w konkursie „Drzewo Franciszka”. Nasi Pozytywnie uczULeni ekobohaterowie rozmawiali z hydrologiem, przyrodnikiem, urzędnikiem ds. edukacji przyrodniczej, a nawet takimi sławami jak prof. Piotr Tryjanowski, wybitny ornitolog i autor wielu świetnych książek o ptakach, czy prof. Bogdan Chojnicki, agrometeorolog z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

Gra i gamifikacja

Gra i gamifikacja uchodzą za najskuteczniejsze metody dotarcia do młodego odbiorcy i u nas sprawdzają się one świetnie! W 2021 r. narodził się projekt „W to mi graj!”. W ten sposób do metodyki pracy biblioteki wprowadzamy mechanizmy funkcjonujące w grach. Atrakcyjność, immersyjność, rozrywka i chęć zwycięstwa sprawiają, że gamifikacja to doskonały przepis na zainteresowanie książką.

Zaczęło się od prostych wyzwań zainspirowanych akcją „Biblioteki w Szkole” – „Bilet powrotny do biblioteki”. Niedługo potem pojawił się u nas prosty challenge „Strzał w dziesiątkę”: uczniowie zbierali pieczątki w 10 książkowych kategoriach tematycznych na bibliotecznej karcie lojalnościowej. Wielu uczestników nie zatrzymało się na 10 tytułach!
W tym samym roku uruchomiłyśmy biblioteczne festiwale książki historycznej z minifabułą, autorskimi kartami czytelnika, np. kartą podróży w przeszłość, konkursami i wirtualną wystawą.

Festiwale stały się u nas tradycją. Co roku w ten sposób upamiętniamy jedno ważne wydarzenie, a czytelnicy poznają i z przyjemnością czytają książki o tematyce historycznej.

Oczywiście nie brakuje u nas popularnych escape roomów – nasze przygotowujemy w wersjach tradycyjnych i internetowych. Zachęcamy do odszukania na naszym blogu gotowych scenariuszy pokojów zagadek: To oczywiste, że znam noblistę!, Zakodowanych Zwiadowców czy Nowej przygody Tomka.

W 2021 r. odważyłyśmy się także na pierwszą pełnowymiarową gamifikację Biblioteczne Biuro Zaczytanych Detektywów, stworzoną na nieistniejącej już niestety platformie MamBoGram. Dla młodszych czytelników powstała gra w prostszej wersji: Akademia Zaczytanego Detektywa.

W roku szkolnym 2023/2024 naszym uczniom towarzyszy ponownie półroczna grywalizacja BOOKcraft – zaklęte książki, która oprócz zaangażowania indywidualnych czytelników mobilizuje do pracy całe zespoły klasowe. Jakie przyniesie efekty, zobaczymy, ale już teraz statystyki czytelnictwa wyglądają bardzo ładnie.

Konkursy poetyckie

W życiu bibliotekarza często dominuje proza: księgi, katalogi, skontra, braki na półkach. Niektórzy narzekają, że uczniowie nie chcą czytać! To już jest dramat. A my… kochamy poezję! Postanowiłyśmy więc wprowadzić ją w nasze biblioteczne zacisze. Nie wiemy, czy „zacisze” to w przypadku naszej biblioteki właściwe słowo, ale niesie za sobą odrobinę poezji.

Swego czasu przeprowadziłyśmy wśród uczniów sondę dotyczącą ich kontaktów z tekstem poetyckim. Pytałyśmy między innymi, czy lubią czytać, recytować, a może pisać wiersze. Analizując wypowiedzi respondentów, a także opierając się na wypowiedziach młodzieży na forach internetowych, doszłyśmy do wniosku, że po poezję najchętniej sięgają ci, którzy sami tworzą. Zaczęło się banalnie: ogłosiłyśmy walentynkowy konkurs na wiersz o miłości. Po pierwszym wybuchu euforii zaczęłyśmy się zastanawiać, czy temat aby na pewno jest odpowiedni dla uczniów szkoły podstawowej. No ale skoro powiedziałyśmy „a”…

Początkowo spłynęło ledwie kilka nieporadnych strofek, jednakże pod koniec terminu nadsyłania prac nasza skrzynka mailowa dosłownie odmówiła posłuszeństwa.

Największą popularność konkurs zyskał wśród młodszych czytelników. Wiersze różniły się formą, obszernością, podejściem do tematu, zasobem słownictwa. Trudno było zdecydować o przyznaniu pierwszeństwa, żal było nie nagrodzić wszystkich. Intensywnie szukałyśmy wyjścia z tej sytuacji. Przyszło nam do głowy, że jednym z marzeń każdego ucznia Euterpe jest wydanie tomiku poetyckiego. A skoro tak, to zaczęłyśmy te marzenia spełniać.

Teksty poddałyśmy pewnym zmianom redakcyjnym, poprawiając błędy ortograficzne, które wkradły się w przypływie poetyckiego natchnienia. W dopracowaniu formy przyszła nam z pomocą niezastąpiona Canva. Odpowiedni szablon, stosowne ilustracje, czcionka, wyjustowanie… Plik .pdf przekazałyśmy radzie rodziców, która zajęła się drukiem. Nie do opisania były radość, gdy dzieciaki odnajdywały w tomiku swoje wiersze, podpisane imieniem i nazwiskiem, oraz wdzięczność i zachwyt rodziców i dziadków – pierwszych wielbicieli młodych poetów.

Można pomyśleć, że był to jednorazowy, przypadkowy sukces. Chciałyśmy się o tym przekonać, choć właściwie nie miałyśmy wątpliwości, że pomysł chwyci i za drugim razem. Poszłyśmy jednak o krok dalej i przy drugiej edycji zamiast gotowych ilustracji dodałyśmy do tomiku przepiękne prace uczniów, pozyskane również w drodze konkursu.

Przy trzeciej edycji miałyśmy już więcej doświadczenia. I jesteśmy przekonane, że to działa. Dzieciaki siedzą między regałami z poezją i czytają wiersze. Na początek – te z naszych szkolnych tomików!

Co się sprawdziło?

Warto ogłosić konkurs na wiersz – jest to zachęta do sięgnięcia po pióro (u nas są to konkursy walentynkowe inspirowane twórczością patronów roku).
Cenna jest współpraca z polonistami i wychowawcami kl. I-III.
Prace redakcyjne ułatwia przesyłanie przez uczniów wierszy w formie elektronicznej w pliku Word (prace uczniów młodszych przepisujemy same).
Warto poprosić, by autorzy nadsyłający prace umieścili konkretne słowo lub hasło w temacie wiadomości – nie przepadną w gąszczu bibliotecznej dżungli informacyjnej.
Można też po zamknięciu naboru opublikować listę autorów, by każdy mógł skontrolować, czy jego praca dotarła; zdarzyło nam się bowiem, że ze względu na przeładowanie skrzynki mailowej kilka prac trafiło do nas po czasie (oczywiście uwzględniłyśmy je w kolejnej edycji, ale…).
Dobrze jest również ustalić jeden sposób przekazywania prac; sprawdzanie maila, WhatsAppa, Librusa, Messengera i Teamsów w poszukiwaniu plików konkursowych może być nieco uciążliwe.
Warto też przeprowadzić serię warsztatów poetyckich, by uruchomić wyobraźnię twórczą i pokazać, że każda próba może przynieść fantastyczny rezultat.
Koniecznie trzeba zadbać o to, by na półce znalazły się tomiki z wierszami odpowiednimi dla odbiorców w rożnym wieku, atrakcyjnie wydane, tak by poezja nie kojarzyła się wyłącznie z zakurzonymi, pożółkłymi tomiszczami z zamierzchłych czasów.

Będąc młodą bibliotekarką… – kilka sprawdzonych patentów dla bibliotekarzy szkolnych

Pracuj z tym, co masz

Uważamy, że nie ma co czekać, aż coś się zdarzy, i narzekać, że czegoś nam brakuje – trzeba pracować z tym, co jest; po prostu wykorzystać to, co mamy.

W naszej bibliotece brakuje naprawdę wielu rzeczy: nie mamy pięknego wyposażenia, nie mamy czytelni z prawdziwego zdarzenia, nie mamy jeszcze nowoczesnych stanowisk komputerowych dla uczniów, a gdy zaczynałyśmy, to nie było w sumie nawet książek do czytania… Jak zdobywałyśmy literaturę, to opowieść na inny punkt, ale na pewno możemy z całą pewnością orzec, że nigdy nie czekamy na bliżej nieokreślony moment, kiedy znajdą się pieniądze, sprzęt lub gdy czytelnicy sami magicznie pojawią się w bibliotece, tylko działamy z tym, co mamy.

Dobrym przykładem jest wspomniane studio filmowe, które narodziło się bez żadnego sprzętu: kamery czy profesjonalnego oświetlenia. Wystarczyły nam (nie najnowszy zresztą) smartfon i statyw zrobiony z krzeseł, starych książek, pudełek, a nawet… bębenka czy zwiniętych w kulkę rajstop. Tak powstawały pierwsze filmy, które do tej pory chętnie oglądamy z naszymi aktorami (częściowo już absolwentami). Podobnie powstała nasza przestrzeń biblioteczna, którą wypełniły stare szkolne krzesła, ławki, a ozdobiły zdjęcia i prace wykonane z czytelnikami. A mimo to w zasadzie każdy, kto do nas wchodzi, mówi: „Ale tu u was ładnie!”.

Nie bój się konkursów i projektów ogólnopolskich

Naprawdę warto próbować, nie ma się w zasadzie nic do stracenia (no, może oprócz czasu…), a przecież może się udać. Zyskać możemy naprawdę dużo: czasem książki dla biblioteki, czasem jakieś gadżety, a na pewno zawsze dużo radości, satysfakcji, promocję biblioteki i czytelnictwa. Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa chyba nikomu nie trzeba polecać – my dzięki temu projektowi mamy wreszcie duży wybór nowości wydawniczych dla naszych czytelników.

Wolontariat biblioteczny

Wolontariat się sprawdza. W naszej bibliotece działają Zaczytani Wolontariusze, którzy oprócz typowych akcji pomocowych (takich jak zbiórki, festyny, licytacje charytatywne, zewnętrzne działania na rzecz hospicjów itd.) są nieocenieni w codziennej pracy bibliotekarza: układają książki, pomagają w ewidencji, przyklejają kody kreskowe czy pieczętują nowe pozycje.

Od 4 lat organizujemy także wakacyjny wolontariat podręcznikowy, do którego uczniowie zgłaszają się jeszcze w czerwcu. Dzięki ich pomocy sierpniowa akcja podręcznikowa przebiega naprawdę sprawnie. Wolontariusze pomagają nam także w pielęgnacji naszego przybibliotecznego ogrodu.

„Zaczytani wolontariusze”

Prowadzimy w bibliotece koło „Zaczytani wolontariusze”, podejmujące liczne i różnorodne działania na rzecz środowiska, szeroko rozumianej pomocy i popularyzacji książek.

Przykładowe:

Szkolna Liga Wolontariacka – całoroczna akcja wspierająca poznańskie zoo (zbieramy pożywienie dla zwierząt, porządkujemy teren ogrodu itp.).
Podaruj wiersz! – zainspirowani akcją Fundacji Herberta, przygotowujemy własnoręcznie przepisane i ozdobione liryki, które jako piękny podarunek trafiają do podopiecznych domów pomocy społecznej.
Redemptoris Missio – włączamy się w działania pomocowe fundacji, np. „Kup pan szczotkę”, „Podaj mydło”, „Położna w Afryce” itd.
Hospicjum Pallium – całoroczna współpraca z hospicjum obejmująca m.in. udział wolontariuszy w kwestach ulicznych i obsłudze biegów charytatywnych oraz przygotowanie motyli – symbolu hospicyjnego wolontariatu. Wypiekamy także słodkie upominki dla pacjentów na święta i walentynki oraz kompletujemy paczki bożonarodzeniowe.

Współpracujemy także z jadłodajnią Caritas, Stowarzyszeniem Mali Bracia Ubogich, Bractwem Małych Stópek, OPS-em, klubem seniora itd.

Organizujemy zbiórki książek – dla szpitali dziecięcych, dziennych oddziałów psychiatrycznych dla dzieci, Lwowa, Ukraińców i lokalnych parafii.

Atrakcyjne książki to podstawa

Przejmując bibliotekę 5 lat temu, zastałyśmy księgozbiór liczący ok. 3 tysiące woluminów. Były to głównie lektury i pozycje z lat 70. ubiegłego stulecia. Do czytania w zasadzie nie było nic, a i czytelników w bibliotece spotkać było trudno. Już w pierwszym roku naszej pracy przeprowadziłyśmy pierwszą dużą selekcję (co ułatwiło wprowadzenie książek do katalogu MOL NET+) i takie selekcje odbywają się u nas co najmniej raz w roku.

Od samego początku postawiłyśmy też na rozwój czytelnictwa, a priorytetem było dla nas zdobywanie atrakcyjnej literatury dla dzieci i młodzieży. Ale wiadomo, jak jest… muszą być na to pieniądze, a tych zwykle nie ma. Dlatego wszelkimi sposobami staramy się pozyskiwać nowości wydawnicze mimo braku środków.

Jakie sposoby na to się u nas sprawdziły? Zbiórki darów, prośby mailowe do wydawnictw i firm; czasami warto zwrócić się o pomoc w uzupełnieniu księgozbioru bibliotecznego (albo ufundowaniu nagród książkowych dla czytelników) do rady rodziców. Kiedyś nawet książki ufundowała nam odchodząca od nas ze szkoły kl. VIII!

Dwukrotnie udało nam się otrzymać 15 tys. zł w ramach Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa (aplikujemy kolejny raz!); czasem pewne kwoty na książki przeznacza szkoła (najczęściej jest to od tysiąca do 3 tys. zł rocznie). Ważnym źródłem finansowania są też dla nas konkursy, w których startujemy. Jeśli gdzieś uda nam się zdobyć nagrodę pieniężną – w całości przeznaczamy ją na zakup nowości wydawniczych dla uczniów (tak było np. z zeszłoroczną drugą nagrodą z konkursu „Drzewo Franciszka”).

Przygotowując się do zakupów książkowych, zawsze uwzględniamy prośby czytelników – wpisują oni swoje propozycje na listę oraz dwa razy w roku głosują na książkowe hity. Konsultujemy tytuły także z rodzicami i nauczycielami poprzez ankietę w Formularzach Google.

Sposoby na starszych uczniów

Wszyscy świetnie wiemy, że najchętniej czytają najmłodsi, a czytelniczy zapał słabnie wraz z wiekiem. U nas też tak było, ale z roku na rok jest coraz lepiej. Jakie mamy na to sposoby?

Po pierwsze – ważne są nawyki. Staramy się przywiązać do siebie czytelników już od najmłodszych lat. Biblioteka przede wszystkim musi przyciągać jak magnes: ciekawym wystrojem (my stawiamy na kolory!), zaskakującymi działaniami, życzliwością i sympatyczną atmosferą (wygodna kanapa to podstawa). Uczeń, który ma nawyk przychodzenia do biblioteki w młodszych klasach, będzie przychodził nadal.
Po drugie – ważne są dobre książki. Trzeba zadbać o aktualną, pożądaną przez starszych uczniów literaturę. Żeby czytali, muszą mieć po co sięgnąć! U nas sprawdzają się np. serie o Zwiadowcach, książki Ricka Riordana czy Brandona Mulla.
Po trzecie – działania adresowane. Według nas powinny się pojawić w bibliotece działania przygotowane specjalnie z myślą o starszych czytelnikach. Polecamy zwłaszcza zadania wykorzystujące nowoczesne technologie, a najlepiej takie, do których potrzebny będzie smartfon. Sprawdzą się tu np. kody QR, chat GPT i inne aplikacje bazujące na sztucznej inteligencji, np.: Twee, Scribble Diffusion, eksperymenty Google. Warto przygotować ciekawe escape roomy (polecamy nasz o noblistach i Tomku Wilmowskim).
Po czwarte – pozwól im działać. Dobrą praktyką jest powierzenie samym uczniom przygotowania pokojów zagadek i innych atrakcji – choćby w aplikacjach i narzędziach do tworzenia zadań interaktywnych (WordWall, LearningApps). Przekazujemy zatem część odpowiedzialności za wizerunek i działania biblioteki w ręce naszych uczniów. Uwielbiają oni pomagać przy wprowadzaniu nowości do księgozbioru, rozkładać książki na półce, przygotowywać okolicznościowe plakaty na flipcharcie albo tematyczne gazetki na szkolnych korytarzach. Nagrywają czytelnicze motywatory i polecajki, występują w wideoklipach, podcastach i filmach (seria Czytanie ma moc! lub filmik Dzisiejszy Zwiadowca).
Po piąte – Wikipedia. Bardzo polecamy wprowadzenie do planu pracy biblioteki zadań powiązanych z Wikipedią lub jej siostrzanymi projektami (Wikimedia Commons, Wikicytatami itd.) – działania te są idealne dla starszych uczniów, skłaniają do sięgnięcia po stosowną literaturę, sprawiają, że czytelnicy piszą i mówią o tym, co ich pasjonuje, rozwijają talenty fotograficzne itd. U nas od ponad roku pracujemy nad wikiprojektami: hasłem „Suchy Las” i stronami patronów naszych ulic.
Po szóste – idziemy po nich. Nie czekamy, aż przyjdą… Wychodzimy po naszych nastolatków do klas, na korytarze, piszemy, ogłaszamy, zapraszamy, zachęcamy, motywujemy i jak trzeba, to stajemy na głowie. Angażujemy młodzież do licznych projektów okołobibliotecznych, wykorzystując ich mniej lub bardziej odkryte talenty („SocioMovens”, „We Live Under the Same Sky”).

Współpraca z dyrekcją i gronem pedagogicznym

Jest to niezwykle istotne. Jednocześnie rozumiemy, że nie w każdej w szkole wszystko się da i ze współpracą różnie bywa. Nie ma jednak możliwości, żeby nie dało się znaleźć sojuszników. My na naszą opinię pracowałyśmy dłuższy czas, systematycznie, i ostatecznie zauważono, że robimy ciekawe rzeczy. Udało się dzięki temu zorganizować kilka wspólnych konkursów z atrakcyjnymi nagrodami dla dzieci, a także wydać trzy tomiki z poezją naszych uczniów.

Zastępstwa i dyżury na przerwach

To gorący temat wśród nauczycieli bibliotekarzy. Ta sprawa także dotyczy nas. Jednak od ok. 2 lat zdecydowanie spadła liczba przydzielanych nam zastępstw i pełnionych dyżurów. Jak to się stało? Wcale nie walczyłyśmy z dyrekcją, nie buntowałyśmy się, nie pisałyśmy wniosków. Po prostu powoli wyrobiła się nasza marka – bibliotekarek zaangażowanych, które naprawdę robią coś poza piciem kawy i czytaniem. Zauważono po prostu, że nie warto nam dawać zastępstw, bo rzeczywiście pracujemy twórczo z uczniami.

Nie bój się nowych wyzwań i ewentualnych niepowodzeń

Trzeba próbować, bez tego nigdy nic się nie uda. Mamy na swoim bibliotecznym koncie wiele dotkliwych porażek i choć to nigdy nie jest przyjemne, nie poddajemy się i próbujemy jeszcze raz albo czegoś innego.

Kilka lat temu, rozważając organizację konkursu na sleeveface, obawiałyśmy się, że nie dostaniemy żadnej pracy. Ogłosiłyśmy go jednak i faktycznie nic się nie działo niemal do ostatnich dni jego trwania. Potem same złapałyśmy za aparaty i zaczęłyśmy ubierać uczniów w okładki w bibliotece. I zaskoczyło – nadeszły przepiękne prace fotograficzne!
Bywają takie konkursy czy biblioteczne wyzwania, które nie udają się wcale; nie zyskują na popularności, na konkurs przychodzi jedna praca albo przygotowane pieczołowicie zadania leżą nietknięte na stole. I co z tego? Nie wszystko musi się udać! Na pewno jednak jest sens podjąć ryzyko, próbować nowości, urozmaicać biblioteczne życie – to działa. Przyzwyczajamy czytelników do tego, że warto się angażować, a z czasem tych naszych niepowodzeń jest coraz mniej.

Korzystaj z pomysłów innych bibliotekarzy

Bywają sytuacje, kiedy nie trzeba wymyślać prochu od nowa. Po co tracić czas na wymyślanie czegoś, co już jest sprawdzone i działa? Uważamy też, że nie należy się stresować, kiedy nie jesteśmy w stanie lub nie mamy ochoty robić pewnych fantastycznych rzeczy, które udają się innym.

My np. mimo licznych zachęt nigdy nie zdecydowałyśmy się na bibliotecznego TikToka, choć z przyjemnością oglądamy nagrania zaprzyjaźnionych bibliotek. Nigdy też pewnie nie podejmiemy się szycia czy szydełkowania, bo po postu tego nie potrafimy; na szczęście jednak potrafią to nasi uczniowie.

Każdy ma inne potrzeby i możliwości działania

Nauczyciel bibliotekarz często ma niewielki wpływ na warunki, w których pracuje. Każda biblioteka ma inne możliwości działania – np. wielkość zatrudnienia, warunki lokalowe, stosunek dyrekcji do działań bibliotecznych. Po to jednak publikuje się różne dobre praktyki, żeby się inspirować, podpatrywać, co i jak robią inni, i z wielu propozycji wybrać coś dla siebie. Wykorzystując doświadczenia innych, możemy się przekonać, że to samo działanie wyjdzie u nas inaczej, a nawet jeszcze lepiej.

Bądź częścią środowiska nauczycieli bibliotekarzy

Bibliotekarz często ma poczucie, że jest sam, a przecież istnieją różnego typu stowarzyszenia, towarzystwa i mniej formalne bibliogrupy, fora internetowe. Jest cały dorobek „Biblioteki w Szkole”. Tam zawsze można liczyć na wsparcie i pomoc.

Wierzymy także w moc płynącą z inspirujących spotkań podczas targów, festiwali i forów. Są to chwile dające wsparcie, pomysły, poczucie bycia w grupie mówiącej tym samym językiem, a poza tym świetnie ładujące biblioteczne akumulatory.

Działaj zgodnie ze swoimi zainteresowaniami i predyspozycjami

Nic tak nie przyciąga, jak zaangażowanie i autentyczność w tym, co robimy. Dzieje się tak, gdy podejmujemy działania zgodne z naszymi zainteresowaniami, bo wtedy działamy z prawdziwą pasją. Warto więc wprowadzić do kalendarza bibliotecznego działania, które nas kręcą, które nam sprawiają przyjemność, które lubimy – to zawsze działa na uczniów. U nas w ten sposób powstają projekty o kotach, górach, morzu czy folklorze, a także biblioteczne działania proekologiczne.

Najlepiej jest, gdy się robi to, co sprawia przyjemność

Najważniejsze zostawiamy na koniec – wierzymy, że nic by u nas tak nie działało, gdyby nie to, że biblioteka jest naszą prawdziwą pasją! My tak naprawdę nie czujemy, że jesteśmy w pracy, i często się śmiejemy, że kiedy dyrektor się zorientuje, jak dobrze się bawimy, przestanie nam płacić.

Kim jesteśmy?

Panie z biblioteki (Justyna Rudomina i Monika Jabłuszewska) to:

dwukrotne finalistki konkursu Rabka Festival na najciekawszy zrealizowany pomysł promujący czytelnictwo „Zwyrtała” 2022 („W to mi graj! – gamifikacja działalności biblioteki”) i 2023 („SOS dla poezji”);
zdobywczynie pierwszego miejsca w ogólnopolskim konkursie „Zostań czEKObohaterem” w kategorii kl. IV-VI (projekt ogrodu deszczowego „Hydrosfera” na szkolnym dziedzińcu) – 20 tys. zł na realizację projektu;
dwukrotnie wyróżnione w konkursie Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich „Mistrz promocji czytelnictwa”;
zdobywczynie pierwszego miejsca w ogólnopolskim konkursie Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich na najlepiej przeprowadzoną kampanię społeczno-edukacyjną z okazji Tygodnia Bibliotek 2023 oraz wyróżnienia dodatkowego w edycji 2022;
liderki kampanii „Cała Polska czyta dzieciom” – pierwsza nagroda za najlepiej przeprowadzoną promocję czytelnictwa 2021/2022;
dwukrotnie na podium (drugie miejsce) w ogólnopolskim konkursie „Drzewo Franciszka” za projekty ekologiczne „Projekt WiP, czyli Woda i Ptaki” oraz „Mistrzu Janie, chylę czoła. Pszczoła”;
liderki Wikipedii – uczestniczki pilotażowej edycji projektu dla bibliotek szkolnych „Wikiteka”, autorki materiałów szkoleniowych dla kolejnych edycji;
wielokrotne zdobywczynie nagród i wyróżnień w konkursach wydawnictwa Jaguar związanych z serią Zwiadowcy;
pierwsza nagroda w konkursie dla nauczycieli województwa wielkopolskiego na scenariusz zajęć do książki Grażyny Bąkiewicz Kto tu rządzi? (Justyna Rudomina);
tytuł Wielkopolskiego Nauczyciela Roku (Justyna Rudomina).

Justyna Rudomina i Monika Jabłuszewska

Nauczycielki bibliotekarki, pasjonatki promocji czytelnictwa. Jako trenerki Szkoły Ćwiczeń w Suchym Lesie starają się inspirować nauczycieli do tego, by różnorodnie i nowatorsko pracować z uczniami.

Należą do Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich i Towarzystwa Nauczycieli Bibliotekarzy Szkół Polskich. Współpracują z Ośrodkiem Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu i ze Stowarzyszeniem Wikimedia Polska.

Co w numerze?