Sfragistyka – co to takiego?

Sfragistyka: termin, z którym niewiele osób się zetknęło, budzi niejasności i potrzebę sprawdzenia w słowniku jego znaczenia. Brzmi bardziej magicznie i wzbudza większą ciekawość niż określenie „tworzenie pieczęci” lub „warsztaty z tworzenia pieczęci”.

Sfragistyka jest jedną z nauk pomocniczych historii, a jej nazwa pochodzi od greckiego słowa sphragís, które oznacza pieczęć. Można spotkać – chociaż rzadziej – określenie „sigillografia”, które z kolei pochodzi od łacińskiej nazwy sigillum. Jest to nauka, która zajmuje się badaniem pieczęci jako źródła historycznego, a także ich historią i powstaniem.

W tym miejscu możemy zakończyć rozważania teoretyczne, gdyż w dzisiejszych czasach dostęp do informacji jest tak szeroki, że każdy może bez problemu znaleźć więcej szczegółowych informacji. Jeśli jednak ktoś chciałby pogłębić wiedzę, to serdecznie zachęcam do sięgnięcia po podręcznik Józefa Szymańskiego Nauki pomocnicze historii, w którym w sposób bardzo dokładny opisana jest nie tylko sfragistyka, ale również inne nauki – np. heraldyka czy chronologia – które z powodzeniem można wykorzystać do zajęć w bibliotece.

Potrzebne materiały

Wybór laku

Do stworzenia pieczęci potrzebujemy przede wszystkim substancji, w której będziemy odciskać naszą referentkę, czyli mosiężny grawerowany tłok. Wybór jest jeden, a mianowicie: lak.

Lak jest mieszaniną wosku, żywic, olejów i innych substancji mających wpływ na jego temperaturę topnienia i kruchość. Po zastygnięciu w warunkach pokojowych jest śliski, ale nie zostawia tłustych plam po dotknięciu. Charakterystyczną jego właściwością jest kruchość, co trzeba mieć na uwadze, prowadząc zajęcia z tworzenia pieczęci, gdyż odciskana pieczęć lakowa może najzwyczajniej w świecie się połamać (w końcu kiedy lakowano i przesyłano listy, to odbiorca lakową pieczęć na kopercie łamał, aby dostać się do zawartości).

Na rynku jest dostępnych wiele postaci laku, a to, którą wybierzemy, zależy od naszej wygody i pomysłu na jego wykorzystanie. Istotne jest również to, czy pracujemy z grupą zorganizowaną, czy z osobami indywidualnymi; czy robimy zajęcia w plenerze, czy może jednak na mniejszą skalę, w zaciszu biblioteki czy klasy szkolnej.

Najbardziej popularny jest lak w laskach. Jest on wygodny w przypadku małej liczby osób, a do jego stopienia wystarczy zapalniczka, nad którą będziemy go rozgrzewać – wtedy nakapujemy nim w miejscu, w którym chcemy stworzyć pieczęć. Niestety nie polecam tej metody z dwóch powodów. Pierwszym jest bardzo szybkie zużywanie się gazu w zapalniczkach i konieczność ich napełniania. Drugim – to, że ich żywotność jest bardzo mała i przez to są po prostu nieekonomiczne.

Ponadto lak w laskach bardzo trudno poporcjować na mniejsze kawałki, gdybyśmy chcieli go topić np. na łyżeczce do laku. Bardzo się kruszy, a przy cięciu piłą – bardzo pyli. Nie polecam również łamania go w rękach, bo można się skaleczyć. Oczywiście alternatywą jest zakup świeczki lakowej. Jest to nic innego, jak laska laku, w której środku jest knot. Używa się jej jak zwykłej świeczki i kapie lakiem w miejscu tworzenia pieczęci. Jest to jednak mało ekonomiczne, gdyż takie świeczki są dość drogie i mało wydajne.
Ostatnimi czasy na rynku coraz częściej możemy znaleźć laski laku w postaci wkładów do pistoletów do kleju na gorąco. Jest to swego rodzaju alternatywa, jednak jej wydajność jest kwestionowalna, a same wkłady – dość drogie.

Najlepszym wyborem według mnie jest lak w postaci małych heksów. Po pierwsze, używając go, mamy kontrolę nad dozowaniem, nie musimy sami go porcjować, występuje w różnych kolorach (a uczestnicy lubią sami dobrać interesujące ich kolory), a ponadto jest ekonomiczny. Za niespełna 80 zł możemy zaopatrzyć się w opakowanie sześciuset lakowych kulek, które w zależności od wielkości odciskanych referentek starczą na 150-200 pieczęci.

Referentki

Skoro omówiliśmy laki, to warto zwrócić uwagę na referentki. Przy ich wyborze najważniejsza jest średnica stempla, która ma przełożenie na aspekt ekonomiczny (większa średnica to większa pieczęć i potrzeba większej ilości laku). Możemy spotkać referentki o średnicach: 22 mm, 25 mm i 30 mm. Te trzy rozmiary są najbardziej popularne i jeśli będziemy szukać, to na pewno nie raz zauważymy je w opisach produktów.

Co jest na referentkach? Wybór jest wręcz nieograniczony. Gdyby napisać, że wszystko, to nie odbiegałoby to zasadniczo od prawdy. Zwierzaki, rośliny, napisy, symbole… Jeśli nie znajdziemy referentki, jakiej potrzebujemy, to również nie stanowi to problemu, gdyż możemy zamówić grawer z własną prostą grafiką. Daje to duże pole do wymyślania i wykorzystywania pieczęci podczas organizowanych zajęć.

Dodatkowe akcesoria

Aby nasze zajęcia przebiegły sprawnie i aby nie musieć się martwić, że uczestnicy się sparzą lub zaleją lakiem ubrania, warto zainwestować w kilka dodatkowych rzeczy. Na dłuższą metę mogą one również okazać się niezbędne i znacząco ułatwiać organizację warsztatów.

Osobiście polecam zakup podgrzewaczy, czyli niewielkich drewnianych kominków, pod którymi znajdują się zapalone źródła ciepła, z miejscem na łyżeczkę do topienia laku. Cała konstrukcja jest stabilna i minimalizuje ryzyko oparzenia się (metalowe elementy nadal są gorące). Ponadto warto zaopatrzyć się w zapasowe drewniane rączki do odkręcanych mosiężnych referentek z uwagi na to, że gwint może się z czasem wyrobić.

Drewniana rączka do odkręcanych mosiężnych referentek

Odrzuciłbym zakup foremek do pieczęci oraz silikonowych mat, gdyż są to materiały zupełnie niepotrzebne przy organizowaniu zajęć. Dzięki foremkom możemy nadać pieczęci kształt np. koła, owalu, serca itp. Oczywiście można to wykorzystać do innych projektów DIY (ang. do it yourself) w razie potrzeby stworzenia idealnie równej pieczęci. Osobiście uważam jednak, że magia robienia pieczęci polega również na tym, że każda jest unikatowa. Jednej osobie wypłynie więcej laku z jednej strony, a drugiej nakapie go jeszcze inaczej.

Odnośnie do mat silikonowych – gdy chcemy mieć zwykłą pieczęć, którą chcielibyśmy dokleić do innej ozdoby, równie dobrze sprawdza się papier do pieczenia.

Podsumowując, aby przeprowadzić zajęcia, powinniśmy się zaopatrzyć w: lak, referentki, łyżeczkę do topienia laku, podgrzewacz, wymienne rączki oraz wykałaczki (najważniejsze narzędzie pracy służące do mieszania i wyskrobywania laku z łyżeczki).

Aspekty praktyczne

Warto wspomnieć również, jak należy odciskać pieczęcie, a także jak w razie problemów czyścić referentki. Zdawałoby się, że temat jest oczywisty, ale podczas zajęć czy imprez plenerowych, gdy nastąpi niespodziewana awaria, można się zestresować.

Po roztopieniu laku i wylaniu go w miejscu odciskania pieczęci należy referentkę opuścić delikatnie pionowo w dół (nie pod kątem), a następnie z wyczuciem delikatnie docisnąć np. palcem. Gdy uczestnik za mocno dociśnie referentkę, to lak może wypłynąć, a sama pieczęć okaże się bardzo cienka, z możliwymi widocznymi przebiciami podłoża, na którym jest wykonywana.

Należy też uważać, aby nie odrywać pieczęci, zanim lak nie wystygnie całkowicie i z plastycznego nie zrobi się twardy. Szczególnie należy zwrócić na to uwagę przy używaniu laku w laskach. Ma on prawdopodobnie inny skład niż lak w heksach i w momencie gdy za szybko będziemy chcieli odczepić referentkę plastyczną, lepka masa może pozostać na stemplu.

Stempel brudny od laku niestety bardzo ciężko doczyścić, a w zależności od stopnia skomplikowania wzoru może to być wręcz niemożliwe (np. podczas zajęć czy plenerówki). W pierwszej kolejności referentkę staramy się czyścić na ciepło, czyli podgrzewamy ją i staramy się wyczyścić ręcznikiem papierowym zalegający lak; w zakamarkach możemy pomóc sobie wykałaczką. Jeśli nie damy rady, to musimy sięgnąć po rozpuszczalnik, np. aceton lub terpentynę. Wszystko zależy od składu laku. Ja najczęściej musiałem czyścić referentki, gdy używałem laku w laskach – przy heksach nie miałem takiej sytuacji.

W internecie można znaleźć również opinię, że zanim odciśnie się pieczęć, należy włożyć referentkę na chwilę do zimnej wody. Niestety to rozwiązanie w moim przypadku się nie sprawdziło.

Sfragistyka w bibliotece – dobre praktyki

Sposobów na wykorzystanie sfragistyki w działaniach animacyjnych jest bardzo dużo. Założyć można, że ogranicza nas tylko wyobraźnia, ponieważ kształtów (nie są tylko okrągłe) referentek oraz wzorów na nich przedstawionych jest – można zaryzykować stwierdzenie – nieograniczona liczba. Jeśli nie znajdziemy stempla, którego potrzebujemy (a to może być ciężkie zadanie), to oczywiście możemy zlecić wykonanie własnego, z preferowanym przez nas napisem czy grafiką.

Poniżej przedstawiamy kilka pomysłów lub tzw. dobrych praktyk związanych z wykorzystaniem laku i mosiężnych referentek. Oczywiście praktyki te nie zawsze muszą one grać pierwsze skrzypce. Zapewne kilka z pomysłów nie straciłoby na jakości bez tworzenia pieczęci. Niemniej ciekawie się one uzupełniają i na pewno długo pozostaną w pamięci uczestników!

Szyfry

Podczas zajęć zazwyczaj stosuję podstawieniowy szyfr ATBASH oraz popularny szyfr o wdzięcznej nazwie CZEKOLADA. Z chętnymi i tymi, którzy czują się na siłach, omawiamy książkowy szyfr Ottendorfa. Uczestnicy zajęć mają zaszyfrować wiadomość lub swoje imię na kartkach, złożyć kartki na pół i zamknąć je w kopercie, którą mają za zadanie ozdobić. Wtedy też przechodzimy do trzeciego i ostatniego etapu, czyli pieczętowania koperty. Tu następuje magia! Każdy indywidualnie wybiera sobie kolory laku, które następnie roztapia, wylewa i odciska referentkę. Zajęcia dobrze sprawdzają się w grupie szkolnej, lecz aby płynnie je wykonać, należy zaopatrzyć się w kilka zestawów złożonych z podgrzewacza i łyżeczki, aby jednocześnie topić lak na kilka pieczęci.

Sejf – robi robotę!

Jeśli dysponujemy wolnymi środkami, warto zaopatrzyć się w sejf z zamkiem elektronicznym. Na rynku dostępne są w różnych rozmiarach, a cena to ok. 200 zł. Oczywiście są też sejfy tańsze i droższe, ale ważne, żeby wybrany przez nas nie przypominał zabawki, a wyglądem potęgował emocje płynące z jego rozbrajania. Wspomniane szyfry możemy ukryć w zalakowanych (choć niekoniecznie) kopertach w bibliotece i mamy samograja – gra terenowa załatwiona! Oczywiście w kopertach szykujemy zagadki o odpowiedniej trudności (w zależności od grupy docelowej). Tworzymy w programie graficznym, np. w Canvie, kartę uczestnika z miejscami na wpisanie rozwiązań zagadek, które są elementami naszego kodu do sejfu. Osobiście przygotowuję cztery zagadki, które dają wyniki jednocyfrowe, i przypisuję im kolory, tak samo jak na karcie uczestnika. Dzięki temu wiadomo, która cyfra i z jakiego rozwiązania powinna się znaleźć w odpowiednim miejscu.

Zagadki możemy również ukryć pod kodami QR. Możliwe, że większość z państwa używała już wspomnianego rozwiązania przy zabawach i grach terenowych. Tym, którzy nigdy tego nie robili, polecam zapoznać się ze stroną QR Code Monkey (https://www.qrcode-monkey.com), która nie wymaga naszej rejestracji, a wspomniane kody można urozmaicić różnymi kolorami, kształtami czy wstawić w nie swoje logo.

List z Hogwartu lub, alternatywnie, dyplom Hogwartu

Nie od dziś wiadomo, że seria z młodym czarodziejem Harrym cieszy się niegasnącą popularnością i sięgają po nią kolejne pokolenia czytelników. Ponadto któż nie chciał dostać listu ze Szkoły Magii i Czarodziejstwa? Mnie jakoś nigdy się nie udało takiego pozyskać, więc wziąłem sprawy w swoje ręce i zrobiłem go sam.

Żeby przedsięwzięcie miało klimat, zaopatrzyłem się w referentki przedstawiające poszczególne domy Hogwartu. Na rynku dostępne są również inne stemple zawierające napisy „Hogwart”, „Peron 9 i ¾” itp. W zależności od tego, co chcemy osiągnąć, na pewno znajdziemy odpowiedni wzór.

Najpierw należy postarzyć papier. W sieci znajdziemy różne sposoby, jak uzyskać taki efekt, np. stosując herbatę lub kawę. Ważne, żeby pamiętać, aby takie kartki przygotować wcześniej, gdyż muszą porządnie wyschnąć. Warto je także przeprasować. Następnie możemy drukować. Osobiście uważam, że najlepszy efekt można osiągnąć na drukarce atramentowej. Następnie wkładamy kartkę do drukarki i drukujemy wcześniej przygotowany szablon naszego listu, który możemy zaprojektować np. we wspomnianym wyżej serwisie.

Oczywiście jeśli ktoś nie czuje się pewnie w drukowaniu na tak przygotowanych kartkach, może odwrócić kolejność, czyli najpierw wydrukować, a następnie postarzyć kartkę. Tu w grę wchodzi jednak tylko drukarka laserowa, gdyż na innej atrament mógłby się najzwyczajniej w świecie rozpłynąć.

W pustym miejscu uczestnik wpisuje swoje imię, a na samym dole (albo w dowolnym miejscu) tworzy pieczęć lakową. Można również zwinąć taki list w rulon, obwiązać wstążką i stworzyć pieczęć na wstążce.

W przypadku dyplomu możemy jeszcze, dla dodania klimatu, opalić mu brzegi i umieścić go w antyramie bądź ramce.

Kapsuła czasu

To jedna z moich ulubionych animacji, wywołująca wiele emocji już na etapie przygotowania. Do jej wykonania nie potrzeba wiele. Wystarczą: zestaw do laku, kartka, coś do pisania oraz koperta. Z powodzeniem można wykonywać ją również na kameralnych warsztatach, podczas pracy z klasą lub na imprezach plenerowych (przetestowane empirycznie). Zadaniem uczestników jest napisanie lub narysowanie – jeśli to pierwsze sprawia im trudność – wiadomości dla bliskiej osoby, np. mamy, taty, babci czy kolegi lub koleżanki. Następnie taką wiadomość lakuje się pieczęcią, kopertę ozdabia oraz pisze na niej dzisiejszą datę. Cała zabawa polega na tym, że osoba, której wiadomość jest dedykowana, może ją otworzyć dopiero po upływie wyznaczonego czasu – np. miesiąca, roku itd.

Dyplomy – okazjonalne wydarzenia

Bardzo dużym zainteresowaniem cieszą się samodzielnie wykonane pieczęcie na dyplomach z okazji różnych wydarzeń. Nie trzeba być laureatem konkursu, aby dostać dyplom! Doskonale sprawdza się to podczas imprez plenerowych lub wydarzeń organizowanych w ramach obchodów jakichś dni, takich jak Dzień Dziecka, nadanie imienia, zawody sportowe itp.

Cały proces jest niezwykle prosty. Zaprojektowany wcześniej dyplom drukujemy w formacie A5 (kartka z zeszytu) – ważne jest, aby zostawić na nim puste miejsce na imię uczestnika lub uczestniczki, aby mogli sami je uzupełnić, oraz przygotować odpowiedniej wielkości miejsce na pieczęć lakową. Następnie każdy chętny otrzymuje dyplom i samodzielnie wykonuje na nim pieczęć.

Takie warsztaty sprawdzą się podczas zajęć typu „mistrz kodowania/programowania”, a także po prostu podczas pikników – np. gdy chcemy wręczyć dyplom za udział w pikniku na pożegnanie lata itp. Najlepszym dowodem na to jest impreza plenerowa, na której miałem przyjemność prowadzić animację. Szykowaliśmy różne atrakcje dla dzieci i młodzieży, a same pieczęcie przewidziane były na ok. 1,5 godziny. Dyplomy cieszyły się taką popularnością, że wypchnęły z harmonogramu niektóre atrakcje i trwały trzykrotnie dłużej, niż na początku zakładaliśmy.

BBŚM – Biblioteczne Biuro Świętego Mikołaja

Propozycja działania animacyjnego skierowana do młodszych czytelników i użytkowników biblioteki, polegająca na napisaniu listu do Świętego Mikołaja. Do jej realizacji przygotowaliśmy kilka wersji świątecznej papeterii. Można również skorzystać z gotowych szablonów dostępnych w sieci lub po prostu użyć zwykłych kartek.

Samo zadanie było niezwykle proste: należało samodzielnie lub z pomocą opiekunów napisać list do Świętego Mikołaja. Można było to zrobić na miejscu, w bibliotece, lub zabrać kartki do domu, aby stworzyć wymarzony list na spokojnie i bez pośpiechu. Ważne było to, aby na kopercie z listem lub na samym liście widniała lakowa pieczęć np. z symbolem prezentu, śnieżynki lub choinki. To dopiero była gwarancja, że list dotrze i nie zaginie po drodze. Taką pieczęć można było wykonać od ręki w godzinach otwarcia biblioteki. Na zainteresowanych czekało gotowe stanowisko, a bibliotekarz służył pomocą.

Akcja trwała tydzień, do 5 grudnia, i cieszyła się dużym zainteresowaniem. Pamiętam tylko, że w tym okresie nie było dziecka, które opuściłoby oddział dla dzieci bez własnoręcznie zrobionej pieczęci.

Mały Książę – tematyczne zajęcia

Pisałem już o tym, że można znaleźć referentki z dowolnym wizerunkiem. Tak też jest w przypadku postaci literackich, m.in. Małego Księcia. Jestem wielkim zwolennikiem wykorzystywania nowych technologii w działaniach animacyjnych, a jednym z kluczowych dla mnie rozwiązań jest rozszerzona rzeczywistość (ta sama technologia co w popularnej grze, w której łapiemy stworki). O niej samej można by wiele powiedzieć, ale to temat na osobny artykuł lub spotkanie.

Najważniejsze jest natomiast to, że za jej pomocą można połączyć sfragistykę z literaturą. Ja do tego celu wykorzystuję książkę Mały Książę w wersji AR, w której odbiorca za pomocą tabletu może zeskanować odpowiednie strony, a fragmenty książki ożyją. Jest to jednak wprowadzenie do dalszej części zajęć, a mianowicie napisania listu lub pozdrowień dla Małego Księcia. Następnie uczestnicy odciskują na liście lub kopercie pieczęć z wizerunkiem Lisa lub tytułowej postaci.

Ukryte zagadki

Zagadki cieszą się dużym zainteresowaniem – nieważne, w jakiej są postaci, zawsze znajdzie się osoba, która podejmie wyzwanie, a wtedy jej satysfakcji z udanego rozwiązania nie da się opisać. Oczywiście zagadki można ukryć w dowolny sposób. Ba! Nawet nie trzeba wykorzystywać do tego sfragistyki. Gwarantuję jednak, że złamanie pieczęci na kopercie z zagadką dodaje swego rodzaju smaczek i wprowadza element tajemnicy.

Podczas jednej z imprez plenerowych na terenie parku, w którym odbywał się piknik, rozwiesiłem trzy koperty z zagadkami zapieczętowane lakowymi pieczęciami. Na kopertach napisałem tylko, że jeśli ktoś zagadkę rozwiąże, to ma znaleźć stoisko biblioteki i podać rozwiązanie, a otrzyma upominek. Początkowo osoby przechodziły obok, nie wiedząc, co wisi na drzewach. Bardzo szybko jednak zaczęły spływać do nas drużyny (zagadki rozwiązywano familijnie) z rozwiązaniami. Słyszeliśmy również głosy, że szkoda, że zagadki były tylko trzy.

Eliksiry

Wiele osób pewnie widziało bardzo popularne w internecie eliksiry, inaczej zwane „potionami”. Cała sztuczka polega na dodaniu do alkoholu izopropylowego lub wody z dodatkiem gliceryny proszków mika, które po wymieszaniu powodują efekt perłowych smug w butelce. Wygląda to bardzo efektownie. Następnie na butelkę (zazwyczaj ozdobną), w której wytwarzamy wspomniany eliksir, naklejamy etykietę, obwiązujemy jej szyjkę sznurkiem jutowym, dodajemy elementy ozdobne i gotowe!

Tak powstają eliksiry rodem z serii o Harrym Potterze lub mitologii. Mamy tu spore pole manewru, a jako prezent wyglądają świetnie. Przypominają trochę kule śniegowe, a gdy się ustoją, substancja wewnątrz robi się klarowna (do następnego wstrząśnięcia).

Gdzie tu możliwość tworzenia pieczęci? – można by zapytać. Otóż gdy przygotujemy nasz potion, możemy na korek wlać roztopiony lak. Nie dość, że rozleje się po szyjce i będzie ładnie wyglądał, to jeszcze możemy odcisnąć pieczęć na samej górze. Oczywiście możemy również stworzyć pieczęć na papierze do pieczenia, odczepić ją i przykleić w dowolnym miejscu na butelce. To również będzie się ładnie prezentowało. Pamiętajmy, że pieczęci możemy używać również do szeroko rozumianego rękodzieła w stylu DIY.

List od króla – propozycja lekcji bibliotecznej

Jak przygotować ciekawą lekcję biblioteczną? Jak sprzedać bibliotekę i zachęcić najmłodszych, aby odwiedzili ją ponownie, założyli karty i z niej korzystali? Mam na myśli szczególnie dzieci najmłodsze: samo pokazanie im książek nie musi ich do końca zachęcić, a same dzieci są zbyt małe, aby zrozumiały, co konkretnie mogą w bibliotece robić. A co, jeśli ubierzemy swoje zaproszenie w trochę inne słowa i stworzymy coś na wzór wyzwania?

Dobrym pomysłem jest tu „list od króla”: opowiadamy dzieciom, że chcemy im powiedzieć coś ważnego i że sobie to zapisaliśmy, ale nie możemy znaleźć naszej kartki. Kontynuujemy narrację, że pewien król żartowniś chyba ukrył przed nami naszą kartkę, a jeśli to król, to pewnie schował ją w kopercie, znając zaś jego upodobanie do czerwonego koloru, na kopercie znajdziemy zapewne królewską czerwoną pieczęć.

W tym momencie grupa rozbiega się po bibliotece i szuka ukrytej koperty. Gdy ją znajdzie, oddaje ją bibliotekarzowi, po czym wspólnie łamiemy pieczęć i odczytujemy, co jest tam ukryte. Jeśli mamy zacięcie artystyczne lub po prostu klejenie historii czy rymów przychodzi nam bez większego wysiłku, możemy opisać rzecz bardziej poetycko i przekazać uczestnikom, co mogą robić w bibliotece.

Inne…

Jak już wspomniałem nie raz, sfragistyka jest bardzo wdzięcznym tematem, którym możemy urozmaicić zajęcia bez wielkiego wysiłku i nakładu środków. Ogranicza nas jedynie wyobraźnia, która określa, jak wykorzystamy mosiężne referentki. Warto zwrócić uwagę, że duże pole manewru dają nam popularne dni: Dzień Matki, Dzień Ojca, Dzień Babci, Dzień Dziadka, Dzień Smerfa, Dzień Czarnego Kota itp., itd. Możemy zrobić zajęcia z pieczęciami nawet o jednorożcach! Zachęcam więc do sięgnięcia po lak – to niby tylko mieszanina żywic i kilku innych substancji, a ma niesamowity potencjał.

Co w numerze?